Τοπικές ενδυμασίες από ΝΕΑΣ ΒΥΣΣΗΣ, Δ. ΟΡΕΣΤΙΑΔΟΣ, Π.Ε. ΕΒΡΟΥ

                                            Αρχείο 2098

 

                                                Δ.Π.Θ.

                          ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙΑΣ

                                            ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

                             ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ

 

                         Εργασία του Μπούγια Αναστάσιου ΑΕΜ : 2619

                             στη Λαογραφία για το χωριό “ Νεα Βύσσα”

                                      Ακαδημαικό Έτος 2008-09

 

 

ΕΝΔΥΜΑ

Οι φορεσιές της Νέας Βύσσας

Η φορεσιά αποτελεί ένα βασικό εργαλείο για την κατανόηση του ατόμου και της κοινωνίας. Είναι δυνατόν κάποιος από τη φορεσιά και μόνο να κατανοήσει την ιστορία μιας περιοχής, τις αξίες και τη διάρθρωση της κοινωνίας της,  καθώς επίσης τη θέση και την οντότητα του ατόμου που τη φορά.  Η παραδοσιακή ενδυμασία της Νέας Βύσσας είναι κατά γενική ομολογία μια από τις αυθεντικότερες, εντυπωσιακές και ομορφότερες ενδυμασίες της περιοχής και γενικότερα του ελλαδικού χώρου. Σήμερα σε ορισμένες μόνο περιοχές της Ελλάδας συνεχίζουν να φοριούνται ακόμα οι παραδοσιακές ενδυμασίες από γυναίκες μεγάλης ηλικίας, οι οποίες δε φορούν ολοκληρωμένη ενδυμασία, αλλά μεμονωμένα ενδύματα. Εξαίρεση αποτελούν οι ηλικιωμένες γυναίκες της Νέας Βύσσας, οι οποίες σε αντίθεση με τις επιταγές της μόδας αρνούνται να προσαρμοστούν και να βάλουν ευρωπαϊκά, αλλά μένουν πιστές στην παραδοσιακή ενδυμασία του χωριού, την οποία έχουν σεβαστεί και διαφυλάξει ως κόρη οφθαλμού. Το Μποσνοχώρι είχε αρκετές ιδιαιτερότητες σε σχέση με τις γύρω περιοχές. Μια απ’ αυτές ήταν και η φορεσιά, των γυναικών κυρίως, αλλά και των αντρών. Παρόμοια φορεσιά δεν υπήρχε σε κανένα άλλο μέρος της περιοχής και αυτό μαρτυρά κάποια ξεχωριστή προέλευση. Τα χρόνια που η Ανδριανούπολη ήταν πρωτεύουσα του τουρκικού κράτους υπήρχαν κάποια θέρετρα κοντά στο χωριό. Η παράδοση φέρνει τους Μποσνοχωρίτες σαν υπηρέτες στα θέρετρα αυτά. Σαν υπηρέτες ήταν επιβεβλημένο να φορούν ειδικές στολές. Ενδεχομένως αυτή να  είναι η εξήγηση της ιδιαίτερης φορεσιάς των Μποσνοχωριτών. Στην ενδυμασία της Νέας Βύσσας φαίνεται καθαρά πως το ρούχο - στοιχείο προβολής και έκφρασης - μετουσιώθηκε σε στοιχείο προσαρμογής της αστικής αντίληψης. Τα κεντημένα πούλια και υφασμάτινα λουλούδια που συναντά κανείς στις άλλες ενδυμασίες, εδώ γίνονται στοιχεία διακοσμητικά, καρφίτσες περίτεχνες, που μπαίνουν στον κεφαλόδεσμο. Η ενδυμασία διέφερε ανάλογα με την ηλικία, την περίσταση και την εποχή. Άλλη φορούσαν στις αγροτικές ασχολίες τους, άλλη στις επίσημες περιστάσεις, άλλη στη βόλτα, άλλη πριν το γάμο και άλλη μετά το γάμο, άλλη τους χειμερινούς μήνες και άλλη τους καλοκαιρινούς, αλλά πιο εντυπωσιακή απ' όλες ήταν η νυφική.

 

  Η Γυναικεία ενδυμασία

  Η γυναικεία ενδυμασία ως σύνολο δηλώνει την κατάσταση της γυναίκας που τη φορά : ανύπαντρη, νύφη, παντρεμένη, χήρα, ηλικιωμένη.

 

   Φορεσιές εργασίας: η καθημερινή φορεσιά της Νέας Βύσσας ήταν από καρό βαμβακερό υφαντό, το οποίο κατασκεύαζαν στον αργαλειό. Τα χρώματα που επικρατούν στην ενδυμασία αυτή είναι το μπλε και το κόκκινο.

 

    α) Θαλασσιά φούστα “μπασμένια” με “πεμπέδ΄κ” ( χρώματος ροζ )ποδιά, κόκκινο μπούστο καρό, τσεμπέρι με πούλια στο κεφάλι και γαρίφαλο στ' αφτί. Τα ρούχα αυτά τα φορούσαν καθοδόν προς το χωράφι και το βράδυ μετά το πλύσιμο.

   β) “πεμπέδ΄κ” φούστα με “πεκελίδικη” ποδιά, άσπρη φούστα από κάτω με “αγιρμένια” κόκκινη πόλκα, άσπρο γιλέκο με κόκκινη φανέλα, τσεμπέρι με πούλια στο κεφάλι καθώς και λουλούδι πάντα στ' αφτί.

   γ) κόκκινη φούστα καρό, με ίσια ποδιά, κόκκινη φανέλα, άσπρο γιλέκο και πούλια στο κεφάλι. Τα ρούχα αυτά ήταν της δουλειάς και ήταν πολύ δροσερά γιατί ήταν κατασκευασμένα από βαμβάκι.

       Επίσημες φορεσιές : φοριούνταν τις επίσημες εορτές, στον εκκλησιασμό, στο δημόσιο χορό του πανηγυριού, σε κοινωνικές εκδηλώσεις, όπως οι γάμοι και οι αρραβώνες, καθώς και στις επίσημες επισκέψεις στους συμπέθερους. Για τις γιορτές και την ημέρα του γάμου φορούσαν τις ατλαζένιες φορεσιές από αγοραστό ύφασμα. Σ' αυτά οι πιο συνηθισμένες αποχρώσεις είναι μπλε ή καφέ.

 

   α) “Ελπάδα” (όνομα που εμπνέει ελπίδα). Σε μαύρο ή μπλε χρώμα  που περιελάμβανε φούστα και μπούστο.

   β) “Τεσόρι”. Σε καφέ μαύρο ή μπλε χρώμα και περιελάβανε φούστα και μπούστο. 

   γ) “Σαντζιάνι”.Φοριόταν στο παλιό χωριό, το Μποσνοχώρι σε πράσινο, κόκκινο και βυσσινί με μαύρο χρώμα. Περιελάμβανε φούστα και μπούστο.

   δ) “Σάκος”.  Τον φορούσαν σε επίσημες γιορτές και περιστάσεις όπως ήταν τα Χριστούγεννα, το Πάσχα και οι γάμοι. Τα Νυφκάτα ρούχα τα φορούσαν με το Σάκο από πάνω. Ήταν εξωτερικό ρούχο. Φορούσαν από κάτω το “Σουλπανούδι” , την “τραχηλιά”, τα “μανικάκια” και από πάνω φορούσαν το Σάκο. Στο εσωτερικό του μέρος είχε το “καρακάτσι” είδος γούνας.

   ε) “Μόδα”. Φοριόταν στο παλιό το χωριό, στο Μποσνοχώρι, από τις ηλικιωμένες γυναίκες. Ήταν μαύρο ένδυμα, ένα είδος καμπαρτίνας  που είχε από μέσα “καρανάτσι”.

   στ) “Πόλκα”. Είδος μπούστου που φοριόταν πάνω από τα ρούχα με πιέτες εσωτερικά του ρούχου.  

   ζ) “Τζιακέτο”. Πιο πρόχειρη ενδυμασία που φοριόταν πάνω από τα ρούχα με πιο παρακατιανές φούστες.

   η) “Ζιπούνι”. Η πιο πρόχειρη από όλες τις ενδυμασίες . Είδος μπούστου και αυτό.

Χαρακτηριστικό ήταν οτι στο επίσημο ντύσιμο κάτω από την εξωτερική φούστα φορούσαν άλλες τέσσερεις ή πέντε, οι  οποίες έφταναν μέχρι τον αστράγαλο δημιουργώντας μεγάλη περιφέρεια γεγονός το οποίο θεωρούσαν αρχοντιά. Οι δύο απ' αυτές τις φούστες ήταν μισοφόρια – ένα λεπτό βαμβακερό και ένα υφαντό μάλλινο-  κεντημένα και τα δύο στον ποδόγυρο. Το ένα είναι πάντα πιο κοντό από το άλλο, ώστε να φαίνονται όλα τα κεντίδια. Στις επίσημες ενδυμασίες μέχρι την ηλικία των 35 ετών στόλιζαν το κεφάλι με το  “γκούγκο”, ένα είδος χτενίσματος του κεφαλιού. Οι γερόντισσες του χωριού μνημονεύουν πως το στόλισμα του κεφαλιού επηρεάστηκε όταν πέρασε από την Ανδριανούπολη η βασίλισσα Βικτώρια. Ακολουθούσε το “ λαχόρι” , σε μαύρο χρώμα , το οποίο είχε κρόσσια στις άκρες του, η “γκότσα” και το “φακίολι” . Πιο πρόχειρα κεφαλοδεσίματα ήταν το τσεμπέρι και η “μπούλα” , σε μαύρο ύφασμα που στο κάτω μέρος του τελείωνε με δαντέλα. Στα πόδια τους φορούσαν τα “φυλλάρια”, παπούτσια βελούδινα, κεντημένα και το χειμώνα τα φορούσαν μαζί με ψηλά ξύλινα τσόκαρα , τα “γκαλέτσια”. Εκτός από τα “φυλλάρια” στα πόδια φορούσαν και τις παντόφλες οι οποίες ήταν επίσης κεντημένες. Τα “φυλλάρια” και τις παντόφλες τα κεντούσαν στο μάγγανο (τελάρο κεντήματος) . Επιπροσθέτως φορούσαν και κοσμήματα, τα οποία ήταν οι “ντούπλες”, το μαργαριτάρι, το  “ιγκόρφι”κ.α. 

 

                                                                          (Φιλιππίδου Ελένη)

 

    .  Νυφική φορεσιά (Νυφκάτα)

Η νυφική αποτελεί την πιο εντυπωσιακή φορεσιά και είναι η περισσότερη στολισμένη.  Τα Νυφκάτα ρούχα αποτελούνται από φούστα και μπούστο στολισμένο με “φρεζες”* . Πάνω από τις φρέζες τοποθετούσαν τις  “ντούμπλες”, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του κάθε άντρα. Αν ο άντρας ήταν ευκατάστατος, η νύφη φορούσε μέχρι εννέα “ντούμπλες”, και αν δεν ήταν, φορούσε μέχρι τρείς. Παλιότερα οι “ντούμπλες” ήταν περασμένες σε χρυσή αλυσίδα. Αργότερα επικράτησε να τις ράβουν πάνω σ΄ ένα χρυσοκίτρινο σιρίτι, το οποίο καρφίτσωναν πάνω στο μπούστο, στο ύψος του στήθους. Δεξιά και αριστερά από τις  “ντούμπλες” είχαν ραμμένα φλουριά κωνσταντινάτα και οι πλούσιες νύφες φορούσαν στο λαιμό μαργαριτάρια  “σαντιφένια” ** , ενώ οι φτωχές λίγες σειρές με μαργαριταράκι και στη μέση ακριβώς ένα σταυρό, σημάδι των ιερών της χριστιανικής πίστης. Από την εσωτερική πλευρά φορούσαν την “τραχηλιά”, άσπρη δαντέλα γύρω από το λαιμό και τα μανικάκια, άσπρο ύφασμα με δαντέλα που φοριούνταν από τον αγκώνα και κάτω. Στο στήθος υπήρχε ένα κορδόνι χειροποίητο, φτιαγμένο από γαϊτανάκι, όπου στο κάτω άκρο του υπήρχαν κρόσσια με μπλε χάντρα για να αποφεύγουν το κακό μάτι. Κάτω από την εξωτερική φούστα ήταν το μεσοφόρι από χασέ το οποίο ήταν κεντημένο . Το χειμώνα φορούσαν το κασμιρένιο με δεκαπέντε πόντους χειροποίητο κέντημα πάνω στο “κατιφέ” ***, ενώ το καλοκαίρι το μεσοφόρι. Στα πόδια φορούσαν κεντημένες παντόφλες καθώς και τσουράπια με διάφορα σχέδια ειδικά για το γάμο. Στο κεφάλι τοποθετούσαν μακρύ πέπλο, το “μπουρλαντί” , με δύο μακριά “καγκάλια”. Το στόλισμα του κεφαλιού είχε ιδιαίτερη φροντίδα και σημασία. Ήταν ανάλογα με την ηλικία της γυναίκας. Οι ελεύθερες γυναίκες μέχρι την ηλικία των 35 ετών και οι νυφάδες – και για πέντε χρόνια μετά το γάμο έτσι τις αποκαλούσαν  - έκαναν τα μαλλιά

“ γκούγκο”. Στο πίσω μέρος του κεφαλιού τύλιγαν τις δύο κοτσίδες τη μια μετά την άλλη σε κύκλο. Εκεί πάνω στερέωναν δυο σειρές καρφίτσες, στη μέση μια “ φούμπα”****  και αριστερά του κεφαλιού τρία χτένια στολισμένα με ψεύτικες πέτρες. Από τη δεξιά πλευρά έβαζαν ένα κλαδί υφασμάτινα λουλούδια σε έντονα χρώματα  με “βαρακομένα” *****. Το πιο εντυπωσιακό εξάρτημα είναι η “γκαρλάντα”, το οποίο ήταν στέμμα ειδικά για τη νύφη, κάτι σαν άνθινο διάδημα, που το κάνει δώρο πάντα η πεθερά στη νύφη τις πρώτες Αποκριές μετά τους αρραβώνες και το φοράνε την ημέρα που δίνεται το δώρο, την παραμονή του γάμου, την ημέρα “ στα στεφανώματα” και την 8η ημέρα μετά το γάμο.

*δαντέλες

** κίτρινου χρώματος

***βελούδο

****καφέ μεγάλα καρφίτσα με δύο αληθινά λουλούδια

*****επιχρυσωμένα

                                                                        (Φιλιππίδου Ελένη)

 

 

 

Η αντρική ενδυμασία

 

     .  Φορεσιά εργασίας : οι άντρες φορούσαν συνήθως άσπρο πουκάμισο και γαλάζιο παντελόνι  (βράκα) . Αυτός είναι και ο λόγος που οι Θρακιώτες αποκαλούνται από τους υπόλοιπους Έλληνες “γαλαζοβράκηδες”. Στη μέση τύλιγαν πάντα το ζωνάρι * και στο κεφάλι φορούσαν  φέσι με “σερβέτα” γύρω γύρω. Στα πόδια φορούσαν τσαρούχια δέρμα χοίρου και “σαργιά”. **

     . Επίσημη φορεσιά : αποτελούνταν από μαύρο “αντίρι”*** το οποίο άλλαζαν με το “τζιμιντάν”**** το χειμώνα. Πάνω απ΄αυτό φορούσαν  καφέ  “φερμελέκ”, ***** μαύρο “ πουτούρ”, ****** κόκκινο ζωνάρι στη μέση και  “γίμνια” *******, στα πόδια. Τα γιορτινά “πουτούρια”, “τζιμιντάνια”, και “φερμελίκια” ήταν στις άκρες στολισμένα με πολλά γαιτάνια.                    *Ύφασμα από μαλλί που πολλές φορές έφτανε και τα 8  μέτρα μήκος και είχε κόκκινο χρώμα .Το τύλιγαν στη μέση πάνω από το πουτούρι.

** Βαμβακερό άσπρο ύφασμα που το τύλιγαν γύρω από τα πόδια τους μέχρι το ύψος του γονάτου και στη συνέχεια έβαζαν τα τσαρούχια.

*** Θερινό σακάκι σκούρου βυσσινί ή μαύρου χρώματος χωρίς γιακά και με σφιχτό κούμπωμα στο λαιμό.

****Χειμερινό σακάκι.

***** Γιλέκο.

******Τυπικό Θρακιώτικο μαύρο παντελόνι  πάρα πολύ φαρδύ.

*******Είδος παπουτσιών.

 

    . Γαμπριάτικη φορεσιά : αποτελούνταν από αστραφτερό  “αντίρι” με “φερμελεκ” από πάνω στολισμένο με πολλά γαϊτάνια, “πουτούρι” από καλή τσόχα με μπόλικα γαϊτάνια και κόκκινο ζωνάρι. Στο κεφάλι φορούσαν “καλπάκι    γκαντιφένιο” * και στα πόδια “κουντούρια”**

 

*Στρόγγυλο καπέλο χωρίς γείσο από βελούδο μαύρο χρώμα.

** Παπούτσια από δέρμα.

 

                                                                  (Φιλιππίδου Ελένη)