Τοπικές ενδυμασίες από ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΥ, Δ. ΔΡΑΜΑΣ, Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ

ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΛΛΑ

ΑΕΜ: 553457

ΕΞΑΜΗΝΟ: Α'

ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ.Γ.

ΘΕΜΑ: ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΥ ΔΡΑΜΑΣ

ΤΜΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΘΝΟΛΟΓΙΑΣ - ΔΠΘ

ΕΤΟΣ: 2012-2013

Β. Ένδυμα, υπόδεση, καλλωπισμός

Το επίσημο και παραδοσιακό ένδυμα του Ξηροποτάμου για τον άντρα είναι η σημερινή παραδοσιακή στολή που ονομάζεται «πατουρλής». Ο πατουρλής, λοιπόν, η ανδρική τοπική φορεσιά του Ξεροπόταμου αποτελείται από τα εξής μέρη: Την (τραγιάσκα) το τσόχινο δηλαδή καπέλο με γείσο. Δεν διαφέρει από την σημερινή μορφή του καπέλου αυτού και φοριόταν στο κεφάλι του κάθε άνδρα.

Την (ρίζα), αντρικό πουκάμισο από άσπρο υφαντό βαμβακερό ύφασμα με την τοπική ονομασία (πλατνου). Αποτελείται από το κυρίως φύλλο που είναι ενιαίο μπρος πίσω χωρίς ραφή στους ώμους. Κάθεται στον κορμό, είναι ραμμένα τα μανίκια χωρίς μανσέτες, από δύο φύλλα υφάσματος, ένα εκ των οποίων στις άκρες φέρει μπλέ ρίγες στην ύφανση και ενώνεται με το δεύτερο μπρος και πίσω χαμηλά για να δώσει φάρδος στο μανίκι. Κάτω από τις μασχάλες στα πλαϊνά του πουκαμίσου μπαίνει από ένα φύλλο υφάσματος εκατέρωθεν και ένωναν το μπρος με το πίσω φύλλο, αυτό γίνεται λόγω του φάρδους του υφαντού υφάσματος. Στην κυκλική λαιμόκοψη, στενή λωρίδα υφαντού, δημιουργεί όρθιο γιακά . Το κατακόρυφο άνοιγμα του στέρνου κλείνει με ένα ή δύο άσπρα κοκάλινα ή πλαστικά κουμπιά που βρίσκονται στην δεξιά πλευρά και εφαρμόζουν σε ισάριθμες κουμπότρυπες της αριστερής.

Η νεότερη από αυτήν ρίζα, ήταν το αντρικό γιορτινό πουκάμισο από ημίλευκο υφαντό στον αργαλειό με μπλέ ρίγα στην ύφανση. Αποτελείται από ένα φύλλο πίσω και δύο μπρος με ραφή στα πλευρά και τους ώμους. Στο πίσω μέρος, ένα τραπεζόσχημο κομμάτι υφάσματος δημιουργεί την ωμοπλάτη και ενώνει το μπροστινό και το πίσω τμήμα του ενιαίου φύλλου. Το πίσω φύλλο στο μέσο της ένωσης του με το κομμάτι αυτό δημιουργεί κουφόπετα για να δώσει φάρδος. Η λαιμόκοψη του πουκαμίσου, είναι σημερινής μορφής. Κάθεται στον κορμό, είναι ραμμένα τα μανίκια με μανσέτα στην κατάληξη. Στο τελείωμα του φέρουν κατακόρυφο άνοιγμα που κλείνει με κουμπί, λευκό, ραμμένο στην μανσέτα , τα δύο εμπρός φύλλα ενώνονται με κουμπιά με ισάριθμές κουμπότρυπες.

Το Ιλέκ, το ανδρικό γιλέκο από μαύρη χοντρή τσόχα, είναι ένα εξάρτημα της χειμερινής ανδρικής φορεσιάς είτε γιορτινής είτε γαμπριάτικης. Αποτελείται από ένα φύλλο μπροστά κομμένο κατακόρυφα στη μέση, με λαιμόκοψη και ένα φύλλο στην πλάτη. Αυτά ενώνονται στο πλάι και στους ώμους με ραφή. Όλες οι ραφές και τα ανοίγματα είναι γαρνιρισμένα με μία σειρά μαύρο, μάλλινο γαϊτάνι, που δημιουργεί εσωτερική τσέπη από σκούρο βαμβακερό ύφασμα. Επιπλέον στο αριστερό φύλλο υπάρχει ραμμένο ορθογώνιο μακρόστενο κομμάτι τσόχας εσωτερικά, ώστε να καλύπτει τα τυχόν κενά στο κούμπωμα του γιλέκου με τις κόπιτσές. Δύο σειρές γαϊτανιών γαρνίρουν κάθετα τα δύο μπροστινά φύλλα ενώ μία τρύπα συστρέφεται σχηματίζοντας θηλιές, άλλες δύο σειρές γαϊτάνι, δημιουργούν κάθετα ορθογώνια παραλληλόγραμμα και στα δύο φύλλα. Στην λαιμόκοψη λεπτή λωρίδα τσόχας δημιουργεί όρθιο γιακά γαρνίρεται ολόγυρα με δύο σειρές μάλλινο γαϊτάνι.

Το (πλατίνου Ιλέκ), είναι το ανδρικό γιλέκο από σκούρο μπλέ υφαντό στον αργαλειό, ύφασμα. Εξάρτημα της ανδρικής θερινής καθημερινής φορεσιάς των ανδρών του Ξηροποτάμου. Υφαντό ημίλευκο και βαφόταν έπειτα σκούρο μπλέ, από τις γυναίκες.

Αποτελείται από ένα φύλλο μπροστά κομμένο κατακόρυφο στη μέση, με λαιμόκοψη, και ένα φύλλο στην πλάτη. Αυτά ενώνονταν στο πλάι και στους ώμους με ραφή. Όλες οι ραφές και ανοίγματα είναι γαρνιρισμένα με μία σειρά μαύρο μάλλινο γαϊτάνι . Δεξιά στο ύψος του στήθους, υπάρχει άνοιγμα οριζόντιο με μία σειρά γαϊτάνι που δημιουργεί εσωτερική τσέπη από σκούρο βαμβακερό ύφασμα. Επιπλέον, στο αριστερό φύλλο υπάρχει ραμμένο ορθογώνιο μακρόστενο κομμάτι υφάσματος εσωτερικά, ώστε να καλύπτει τα τυχόν κενά στο κούμπωμα του γιλέκου με τις κοπίτσες.  Δύο σειρές γαϊτανιών γαρνίρουν κάθετα τα δύο μπροστινά φύλλα, ενώ μια τρίτη συστρέφεται , σχηματίζοντας θηλιές, άλλες δύο σειρές γαϊτάνι δημιουργούν κάθετα ορθογώνια και στα δύο φύλλα. Στη λαιμόκοψη, λεπτή λωρίδα βαμβακερού υφάσματος δημιουργεί όρθιο γιακά, ο οποίος γαρνίρεται ολόγυρα με δύο σειρές μαύρο γαϊτάνι .

Το κιστέκ, ασημένια διπλή συρμάτινη ή με κρίκους χειροποίητη αλυσίδα . Εξάρτημα του άνδρα στο Ξηροπόταμο. Φοριέται στο λαιμό και οι άκρες του καταλήγουν σε σουγιά, ο οποίος μπαίνει στην εσωτερική τσέπη του γιλέκου. Στην μέση της διπλής αλυσίδας υπάρχει ασημένιο κόσμημα που ρυθμίζει το άνοιγμα και το κλείσιμο της αλυσίδας.

Το κουμπαράν, μανικωτό τσόχινο ζακέτο σε μαύρο ή σκούρο μπλέ χρώμα, βασικό εξάρτημα της ανδρικής γιορτινής φορεσιάς του Ξηροποτάμου. Αποτελείται από ένα μονοκόμματο με ραφές στους ώμους. Το φύλλο της πλάτης, ενώνεται με το μπροστινό με δύο πλαϊνά κομμάτια κάτω από την μασχάλη. Είναι κατακόρυφα ανοιχτό μπροστά με ημικυκλικά κομμένες τις κάτω γωνίες. Κάθεται στον κορμό είναι ραμμένα τα μανίκια από ένα φύλλο υφάσματος. Στο τελείωμα τους υπάρχει άνοιγμα 6 εκατοστών και είναι γαϊτανομένα με δύο σειρές μαύρο μάλλινο γαϊτάνι. Στο εξωτερικό τμήμα, του σουγιά ο οποίος μπαίνει στην εσωτερική τσέπη του γιλέκου. Στη μέση της διπλής αλυσίδας υπάρχει ασημένιο κόσμημα που ρυθμίζει το άνοιγμα και το κλείσιμο της αλυσίδας.

Στον καρπό δημιουργεί σχέδιο (σαΐτας)  με τέσσερις σειρές γαϊτάνι στον κορμό και από τρείς στο άνοιγμα τις σαΐτας. Μπροστά και περιμετρικά τρεις σειρές γαϊτάνι διακοσμεί το (κουμπαρόν). Τέλος την λαιμουδιά γαρνίρει άλλη μία σειρά γαϊτάνι σε απόσταση δύο εκατοστών από τις προηγούμενες.

Το πατούρι, η ανδρική βράκα από μαύρη τσόχα, εξάρτημα της ανδρικής χειμερινής, γιορτινής και γαμπριάτικες φορεσιάς. Αποτελείται από δύο πλαϊνά και μακρύτερα από τα άλλα φύλλα, που σχηματίζουν τα ανοίγματα για τα πόδια και από δύο στενές τραπεζιόσχημες λωρίδες, μπρος και πίσω, για να δώσουν φάρδος στο ρούχο και ενώνουν τα πλαϊνά φύλλα. Στα δύο πλαϊνά έχει κάθετα ανοίγματα στη μέση των φύλλων 20 εκατοστά με εσωτερική επένδυση μαύρου βαμβακερού υφάσματος για τσέπες. Στο πάνω μέρος ο περίγυρος του ρούχου διπλώνει στα 6 εκατοστά και δημιουργεί σωλήνα για να μπαίνει η ζώνη και να σταθεροποιείται το πατούρι στη μέση με δύο ανοίγματα μπρος και πίσω. Το άνοιγμα στις τσέπες είναι γυρισμένο με τρείς σειρές μαύρο μάλλινο γαϊτάνι ενώ μία τέταρτη δημιουργεί στο κάτω μέρος του ανοίγματος σαλιγκάρι ζικ-ζακ. Τέλος τα ανοίγματα των ποδιών είναι διακοσμημένα και αυτά με τρείς σειρές γαϊτάνι .

Το ντιμιτνί ποές είναι μάλλινο δίμιτο , μαύρο ζωνάρι , εξάρτημα της ανδρικής και γιορτινής ενδυμασίας . Έχει μήκος 3 με 4 μέτρα με τελείωμα με κρόσσια ή και χωρίς το πόες, το τσόχινο ζωνάρι που φτάνει τα 3 μέτρα.

Το Σιάρενι τσουράπε (παρδαλά καλτσάκια), ζεύγος μαύρων πλεκτών καλτσών από μάλλινα νήματα πλεγμένα με τέσσερις λεπτές βελόνες του πλεξίματος, με τεχνική κάλτσας εξάρτημα της γιορτινής φορεσιάς. Λίγο πριμ το τέλος της κάλτσας, στο πίσω μέρος ο κορμός της έτσι ώστε να σχηματίζεται φτέρνα. Ο κορμός του αρχικού πλάτους όσο και η πατούσα σταδιακά φαρδαίνει μέχρι λίγο κάτω από το γόνατο. Σε αυτό το άνοιγμα υπάρχει συνήθως κορδόνι για την στερέωση της κάλτσας. Μπορντούρα σε σχέδιο ζικ-ζακ διακοσμεί τον κορμό της κάλτσας με σχέδια σε μωβ, πορτοκαλί, μπλέ, λαδοπράσινο, κίτρινο και βυσσινή συνήθως τριαντάφυλλο .

Τα τσουράπια στις καθημερινές δραστηριότητες των ανδρών ήταν μονόχρωμα μαύρα σκούρα μπλέ ή άσπρα με πλεκτή μπορντούρα στο τελείωμα τους και συχνά φοριόταν κάτω από λαστιχένια παπούτσια.

Τα νταόνε, ημίλευκα άσπρα τσόχινα ποδοπανιά. Εξάρτημα ανδρικής καθημερινής φορεσιάς . Αποτελούνταν από ένα κομμάτι τσόχας σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλόγραμμου γαρνιρισμένο με μαύρο, μάλλινο γαϊτάνι και ένα που κάλυπτε το πάνω μέρος του ποδιού, γαϊτανομένα και αυτό όπως οι ραφές των ενώσεων των δύο κομματιών. Έκλειναν και αγκάλιαζαν τις γάμπες με κοπίτσες .

Το τερλίτσι, τερλίκια από μάλλινα νήματα, πλεγμένα 4 λεπτές βελόνες του πλεξίματος με τεχνική κάλτσας. Είναι εξάρτημα της γυναικείας και ανδρικής φορεσιάς. Τα ανοίγματα στο πάνω μέρος ήταν στολισμένα με δαντέλα διαφορετικού χρώματος. Τα χρώματα που συναντούμε είναι σκούρα στους άνδρες και ανοιχτά και έντονα στις γυναίκες.

Τα τσιρβούλε, ζεύγος δερμάτινων χοιρινών παπουτσιών, τα έφτιαχναν οι άνδρες όταν έσφαζαν χοίρους που έκτρεφαν στο σπίτι τους. Επεξεργάζονταν το δέρμα, κατασκεύαζαν και στη συνέχεια έθαβαν τα τσιβουλέ στο χώμα, μήνες για να μαλακώσει το δέρμα. Αποτελούνται από το πέλμα το οποίο στρέφεται προς τον κυρίως κορμό του ποδιού, ολόγυρα κάνανε τρύπες στο δέρμα για να περάσει ένα δερμάτινο κορδόνι το οποίο δενόταν ως την γάμπα για να στερεώσει το τσιβουλέ . Μπροστά στα δάχτυλα του ποδιού έκλεινε το δέρμα και ραβόταν σχηματίζοντας μύτη.

Η αντίστοιχη φορεσιά του πατουρλή, για τους άνδρες , είναι η γκέλιγκα για τις γυναίκες του Ξηροποτάμου . Η γκέλιγκα αποτελεί την επίσημη αλλά και παραδοσιακή στολή για τις γυναίκες. Τα μέρη που αποτελούν λοιπόν την γυναικεία φορεσιά είναι: 

Η μποζένα πισκουλία σεμία, το γυναίκειο μαντήλι κεφαλής από βύσσινο μάλλινο ύφασμα με κροσσωτές απολήξεις, εξάρτημα του γυναικείου Ξηροποτάμικου κεφαλοκαλύμματος. Είναι διακοσμημένο με σταμπωτά ή κεντητά φυτικά μοτίβα, κλαδιά, φύλλα, λουλούδια ή κυματιστές γραμμές, καμωμένες με βελονιά αλυσίδα. Ολόγυρα έχει δικτυωτό πλέγμα καμωμένες από σκούρες βυσσινή μεταξωκλωστές, που σχηματίζει τρίγωνα και απολήγει σε μακριά κρόσσια τα οποία τα έφτιαχναν οι ίδιες οι γυναίκες.

Η νιβίαστινσκά σεμία, ένα μαντήλι από λευκό αραχνούφαντό  ύφασμα,  εξάρτημα του γυναικείου νυφικού Ξηροποτάμικου κεφαλοκαλύμματος . Η διακόσμηση του είναι λυτή. Ολόγυρα , είναι διακοσμημένο με μεταξωτή πολύ μικρή πιπίλα, και πάνω από αυτή δαντέλα με πούλιες. Στο γάμο μπαίνουν και 3 χρυσοκλωστές στο μέτωπο.

Η σεμία, ένα γυναικείο μαντήλι βυσσινί, μωβ ή μαύρο βαμβακερό αραχνούφαντό, ή μεταξωτό ύφασμα , εξάρτημα του γυναικείου κεφαλοκαλύμματος , συνήθως φερμένο από έμπορους. Είναι στολισμένο με σταμπωτά φυτικά μοτίβα, κλαδιά, φύλλα και λουλούδια σε αποχρώσεις του μαύρου και κίτρινου και ολόγυρα με μεταξωτή πολύ μικρή πιπίλα. Τα σχέδια, τα χρώματα και ο κεφαλόδεσμος ήταν συνυφασμένα με την στιγμή και το γεγονός. Το μαύρο, τετράγωνο, βαμβακερό  μαντήλι κεφαλής η μεσήλικη γυναίκα το δένει γύρω από το πρόσωπο καλύπτοντας όλο το κεφάλι .

Η Σερβετά, ένα γυναικείο μαντήλι από κόκκινο βαμβακερό ύφασμα, εξάρτημα του νυφικού και γιορτινού καλύμματος κεφαλής, φερμένο συνήθως από εμπόρους από την Ιταλία ή την Κέρκυρα. Είναι και αυτό διακοσμημένο με φυτικά στοιχεία τα οποία είναι μεγάλα ολόγυρα και μικρότερα εσωτερικά. Στην απόληξη είναι  διακοσμημένη με μεταξωτή πολύ μικρή πιπίλα και γύρω της υπάρχει δαντέλα σε διάφορα χρώματα με πούλιες . Την πιπίλα και την δαντέλα την έραβαν οι ίδιες οι γυναίκες.

Το τσεμπέρι τουλμπάνι , ένα μαντήλι λευκό αραχνούφαντο  συνήθως λιτό και χωρίς διακόσμηση , διότι , φοριόταν στις αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες το καλοκαίρι από γυναίκες και από άνδρες . Ολόγυρα διακοσμείται από πολύ μικρή πιπίλα.

Οι πλίτκες ( πλεξούδες). Στον Ξηροπόταμο οι κοπέλες σε νεαρή ηλικία όταν κόβαν τα μαλλιά τους τα κρατούσαν και φτιάχνανε με αυτά πλεξούδες τις οποίες πλέκανε με το μαλλί τους και τα σάρκοι με μεγαλύτερη ηλικία ως προέκταση του .

Τα σάρκοι, ζευγάρι μαύρου μάλλινου κορδονιού που φοριότανε μαζί με τις πλίτκες και τα σεσλούκια. Στην απόληξη τους γαρνίρονταν με πολύχρωμες φούντες από μάλλινα νήμα σε διάφορα χρώματα. Το κορδόνι πλεκόταν μαζί με τα μαλλιά ενώ η φούντα προεξείχε .

Τα σεσλούκια ένα ζεύγος χειροποίητης ασημένιας ή μεταλλικής αλυσίδας ασημωμένης. Στολισμένη με φλουριά σε ίσα διαστήματα που καταλήγει σε 3 αλυσίδες στο τέλος της διακοσμημένης με φλουριά και ασημένια κοσμήματα. Φοριόταν στα μαλλιά και προεξείχαν από τα υπόλοιπα κοσμήματα.

Το εσώρουχο-φανέλα, άσπρο βαμβακερό υφαντό με κάθετες μπλέ ρίγες υφαντές στο πλάι. Αποτελείται από 2 ίσα φύλλα μπρος και πίσω, από ένα ίσο μονοκόμματο βαμβακερό ύφασμα με ραφή στους ώμους και από 2 μισά φύλλα σε κάθε πλάι από την μασχάλη και κάτω , κάθετα ραμμένα μεταξύ τους που δίνουν φάρδος στο ρούχο. Έχει λαιμόκοψη, ρελιασμένη από υφαντό και κάθετο άνοιγμα μπροστά. Τα μανίκια είναι κοντά, 20 εκατοστά και ραμμένα με ένα φύλλο βαμβακερού υφάσματος (πλατνου) με την ραφή στην εσωτερική πλευρά.

Η ρίζα λευκό πουκάμισο υφαντό στον αργαλειό από τις γυναίκες. Είναι φτιαγμένο με τον ίδιο τρόπο που φτιάχνεται η φανέλα-εσώρουχο με διαφορά ότι έχει μακρύτερα μανίκια και στον ποδόγυρο είναι ραμμένες 2 σειρές μεταξωτό ή μάλλινο βυσσινί ή κυπαρίσσι γαϊτάνι. Πάνω σε αυτό υπάρχουν διάφορα και πολύχρωμα μοτίβα στο τελείωμα του.

Η πλατνινα σαέ, γυναικείο αμάνικος επενδυτής από μπλέ βαμβακερό υφαντό στον αργαλειό . Ρούχο θερινής φορεσιάς, δροσερό για τις ζεστές μέρες, γαρνιρισμένο με πολύχρωμες μπορντούρες στις απολήξεις τους.

Η αντεριά ή αντερί, γυναίκειος γιορτινός επενδυτής από αγοραστό ριγέ βαμβακερό ύφασμα. Η αντεριά είναι ενισχυμένη εσωτερικά με βαμβάκι και γαρνιρισμένη με χρωματιστό γαϊτάνι στο σημείο της καθώς και με κάθετα πυκνά γοζιά.

Το Ρακάβε μανικωτό ζακέτο από άσπρο υφαντό ή σκούρο μπλέ ριγέ βαμβακερό ύφασμα στον κορμό και μεταξώβαμβακο ύφασμα στα μανίκια σε βυσσινί, ριγέ με άσπρο και κίτρινο. Βασικό εξάρτημα της χειμερινής φορεσιάς.

Το Κλασνίκ, γυναικεία, γιορτινός, αμάνικος επενδυτής από μαύρη τσόχα φτιαγμένο από ειδικό ράφτη .

Το Τένκου σκούτνικ, μάλλινη υφαντή πολύχρωμη ποδιά σε χρώματα του πράσινου και πορτοκαλί, κόκκινο σχηματίζοντας σε ύφανση τετράγωνα. Νυφικό και γιορτινό εξάρτημα των γυναικών του χωριού.

Η σκούτνικ, η μάλλινη υφαντή σκουρόχρωμη ποδιά η οποία σε αντίθεση με την προηγούμενη είναι εξάρτημα της καθημερινής φορεσιάς .

Το μαντήλι, άσπρο, τετράγωνο, υφαντό μαντήλι 40Χ40 εκατοστά φτιαγμένο στον αργαλειό από τις γυναίκες. Διακοσμημένο ολόγυρα από πλεκτή πιπίλα με κεντημένες πούλιες. Κρατιέται στο χέρι κατά την διάρκεια του χορού και το είχαν περασμένο στο ποές – ζώνη ως διακοσμητικό.

Και το παρακάτω είναι κάποια από τα γυναικεία κοσμήματα. Ονομασίες με την σειρά :  Λες , Κίτκα , Σαλκαντρίκ, Παρενού Κοπτσέ, Σάλκο, Ντρίκ, Πόες, Πόες νεανικό και Κουλάν. 

Μέσα στην οικογένεια όμως υπερίσχυε πάντοτε η αγάπη και η φροντίδα χωρίς ποτέ να χάνεται όμως ο σεβασμός. Τα νεαρά μέλη της οικογένειας έπρεπε και έδειχναν πάντοτε σεβασμό στους μεγαλύτερους και φυσικά στους άνδρες όπως έκαναν και οι γυναίκες. Σημαντική λεπτομέρεια αποτελεί το γεγονός ότι δεν υποτάσσονταν σε αυτούς απλώς τους σεβόταν και ακολουθούσαν την γνώμη τους.

Οι ήχοι των κουδουνιών που ξυπνούν ακόμη και αυτούς που δεν ξυπνούν.

Πολλοί άνδρες, λοιπόν, ντυνόταν αράπιδες και γυρνούσαν μαζί με πολύ κόσμο χορεύοντας και τραγουδώντας από χωριό σε χωριό. Μάλιστα πήγαιναν στα σπίτια των παππούδων οι οποίοι γιόρταζαν και τους κερνούσαν άφθονο φαγητό και ποτό.

Στη συνέχεια πήγαιναν στην πλατεία του χωριού όπου συνέχιζε το γλέντι μαζί με τσολιάδες και την τσέτα. Πριν από αυτό γινόταν μάλιστα η αναπαράσταση του γάμου μόνο από άνδρες.

Η τσέτα είναι ομάδα η οποία αποτελείται από αράπιδες, τσολιάδες, γκέλιγκες (γυναικεία φορεσιά), πατουρλίδες (ανδρική φορεσιά), μπάνκας και παραδοσιακό τοπικό όργανο-κεμενέδες και νταιρέδες.