Τελετουργίες από ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

ΕΘΙΜΑ ΛΑΪΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ
Οι μεταμφιεστικές εκδηλώσεις, στην Νικήσιανη, γινόταν μόνο στην αρχή του χρόνου,
κατάλοιπο των αρχαίων κολινταρίων, και όχι στις αποκριές, στις οποίες
επικρατούσε ο θρησκευτικός χαρακτήρας των ημερών. Το «ποδαρικό», είναι ένα
έθιμο της 2 ης του Ιανουαρίου, που δεν γίνεται πια. Αυτός που ποδάριζε, είχε μαζί
του μια πέτρα, ένα κανατάκι κι ένα πουρνάρι. Μόλις έμπαινε στο σπίτι, πήγαινε
μπροστά στο τζάκι, καθόταν, και με ύφος σοβαρό, αφού έριχνε στο πουρνάρι στο
τζάκι, κι έλεγε: «όπως πατλαντούν τα πουρναρούδια, έτσι να πατλαντούν και τα
λουλούδια στα αυγούδια΄ς». Μετά σηκώνονταν, γέμιζε νερό το κανάτι, και πηγαίνανε
στις γωνίες του δωματίου, κι έλεγε ρίχνοντας το νερό : «έτσι όπως τρέχει τούτο το
νερό, έτσι να τρέχει και το βιός σ΄ αυτό το σπίτι».
Οι εκδηλώσεις του Δωδεκαήμερου, ανοίγουν με το σφάξιμο του γουρουνιού, που
ήταν ολοήμερη ιεροτελεστεία, αφού φτιάχναν απο αυτό το κρέας των εορτάσιμων
ημερών, τα λουκάνικα και το παστό χοιρινό. Οι απόκριες ήταν ήσυχες,
προετοιμάζοντας τον κόσμο για τον ερχομό της Μεγάλης Σαρακοστής και την
νηστεία. Κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου αυτής, είναι η μεταφορά των πρώτων
ημερών, από την ιερά Μονή Εικοσιφοινίτσης, στην εκκλησία των Εισοδίων της
Θεοτόκου της Νικήσιανης, των αγίων λειψάνων που φυλάσσει η Μονή.
Οι «Αράπηδες» της Νικήσιανης, εγγράφονται στον κύκλο των μεταμφιέσεων του
δωδεκαήμερου. Τελούνται την ημέρα του αγίου Ιωάννη, στις 7 Ιανουαρίου.
Παλαιότερα, όμως, τελούνταν και την Πρωτοχρονιά. Γι’ αυτό και η πρώτη
παραγγελιά της τελέσεως του εθίμου, γίνεται την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, και
η δεύτερη των Φώτων, από ομάδες παιδιών που περιφέρονται στους δρόμους του
χωριού, κρατώντας κουδούνια τεράστια, τα λεγόμενα «τσανιά» , αυτά που
χρησιμοποιούν και οι Αράπηδες, τα οποία ακούς συνεχώς να χτυπούν. Έτσι,
υπενθυμίζεται στους κατοίκους ότι έπεται η τέλεση αυτού του πατροπαράδοτου
εθίμου.
Η Νικήσιανη είναι χτισμένη στις ρίζες της βόρειο-ανατολικής πλευράς του
Παγγαίου, που συνδέεται με την λατρεία του Διονύσου. Ψηλά στην κορυφή του,
υπάρχει το μαντείο του Θεού. Εξάλλου, στις πυκνόφυτες πλαγιές του, αναφέρεται
οτι σχηματίστηκε διονυσιακός θίασος. Γνωστό επίσης είναι, οτι το Παγγαίο δεν ήταν
μόνο σπουδαίο κέντρο της διονυσιακής λατρείας, αλλά και πλουτοφόρο, χάρην στα
πλούσια δάση του. Η γνώση όλων αυτών των στοιχείων για το σημείο που βρίσκεται
η Νικήσιανη, μας επιτρέπει να υποθέσουμε πως το έθιμο των Αράπηδων ,συνεχίζει

μια μακράν παράδοση , κι αποτελεί επιβίωση εκδηλώσεων που σχετίζονται με την
λατρεία του Διόνυσου.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος μεταμφιέσεως των Αράπηδων. Εσωτερικά
φορούσαν μία πλεκτή μάλλινη μπλούζα. Από την μέση και κάτω, μαύρη
περισκελίδα, της παλιάς τοπικής φορεσιάς, ενώ από το γόνατο ως τον αστράγαλο,
περιτυλίγουν με υφαντό μάλλινο ύφασμα, ένα είδος γκέτας, τα λεγόμενα
«καλτσούνια», με δερμάτινα επίσης λουριά, που τα λένε «λαπάρες». Απο πάνω
φορούσαν μια πλεκτή, τσοπάνικη κάπα, που σκεπάζει όλον τον κορμό και φτάνει
μέχρι την μέση. Την ράχη αυτής της κάπας, την γεμίζουν με φύλλα καλαμποκιού,
για να σχηματιστεί καμπούρα. Στη μέση τους συγκρατούν 4 μεγάλα κουδούνια. Τα
τρία, σε σχήμα καμπάνας, τα λεγόμενα «τσανιά», και το τέταρτο , μεγαλύτερο σε
μέγεθος και στενό στις δύο του άκρες, το λεγόμενο μπατάλι.
Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το «κάλλυμα» του κεφαλιού, το οποίο
φτιάχναν απο τραγίσιο τομάρι, κατά κανόνα, μαύρου χρώματος. Το κάλλυμα
λέγεται «μπαρμπότα». Ο Αράπης βλέπει και αναπνέει από οπές που έχουν
ανοιχθεί στο ύψος των ματιών και του στόματος. Το άνω μέρος της μπαρμπότας,
γεμίζεται με καλαμποκόφυλλα, όπως ακριβώς και η καμπούρα. Στο σημείο, ακριβώς
που τελειώνει το κεφάλι μας, αρχίζει το τμήμα της μπαρμπότας που είναι γεμισμένο
με καλαμποκόφυλλα, δένουν γύρω ένα μπαλωτό ζωνάρι. Όσοι από τους Αράπηδες
τυχαίνει να είναι αρραβωνιασμένοι, προσθέτουν επάνω σαυτό και μία κεντημένη
μαντήλα, που την κέντησε η αρραβωνιαστικία τους. Είναι εφοδιασμένοι με ένα
ξύλινο ομοίωμα μαχαίρας, μήκους 0.60 εκ. Στο αριστερό χέρι τους, με το οποίο
κρατούσαν την μπαρμπότα, φορούσαν παλαιότερα γάντι.
Οι ομάδες των Αράπηδων , περιφέρονται στο χωριό, περπατώντας με βήματα
πηδηχτά, σαν να χορεύουν, που όπως είναι φυσικό, δίνουν κίνηση στα τεράστια
κουδούνια με τα οποία είναι αρματωμένοι. Στις πλατείες του χωριού, συναντιόνταν
οι ομάδες των αράπηδων. Οι αρχηγοί των ομάδων, είναι υποχρεωμένοι να
παλέψουν, αφού ρίξουν πρώτα τα σπαθιά τους στο χώμα, με τέτοιον τρόπο ώστε να
σχηματίσουν σταυρό. Η μάχη είναι δύσκολη, και τελειώνει όταν ο ένας αρχηγός
πέσει κάτω υποδυόμενος τον νεκρό. Τότε όλοι οι Αράπηδες μαζεύονται γύρω από
τον νεκρό, σε ιερή μυσταγωγία, η οποία τελειώνει με την ανάσταση του πεσόντος.
Χαρούμενοι όλοι, βγάζουν τις μπαρμπότες, αποκαλύπτοντας το πρόσωπό τους, και
στήνουν ένα ξέφρενο χορό. Σύμφωνα με την παράδοση, η μάχη και η «πτώση» του
Αράπη, συμβολίζει τον θάνατο του Διόνυσου από τους τιτάνες, και την ανάστασή
του από τον Δία , το ξαναζωντάνεμα.
Το έθιμο αυτό, είναι το πιο βαθιά ριζωμένο σ’ όλους τους καταγόμενους από την
Νικήσιανη, όπου κι αν κατοικούν. Είναι το μόνο που επέζησε του χρόνου, και
συνεχίζει, με μεγάλη ευλάβεια να τελείται. Είναι τέτοια η πίστη στο έθιμο, που ούτε
τον καιρό των διάφορων κατακτήσεων σταμάτησε η αναπαράστασή του.
(Απόστολος Καμπαρούδης)