Τελετουργίες από Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ, Δ. ΔΡΑΜΑΣ, ΔΡΑΜΑΣ

Α)Μωμόγεροι
Πρόκειται για ένα ποντιακό, λαϊκό, σατυρικό έθιμο με προθεατρική μορφή, το οποίο το συναντάμε όλη την περίοδο των γιορτών, μέχρι τα μέσα Ιανουαρίου. Το έθιμο αυτό βοηθούσε τους Πόντιους να ενδυναμώνουν τη σύνδεσή τους με την Ελλάδα, αλλά και να ξεχνούν την τουρκική δουλεία και τις βίαιες εξισλαμίσεις. Στην αναβίωσή του σήμερα, το συναντάμε στην Καλλίφυτο της Δράμας, στους Σιταγρούς κ.α. όπου το ποντιακό στοιχείο είναι έντονο. Τα άτομα που συμμετέχουν σ’ αυτό το έθιμο ντύνονται με διάφορα κουστούμια όπου το καθένα συμβολίζει ένα μέρος του πολιτισμού και της λαογραφίας των Ποντίων. Αναπαρίσταται στις αυλές των σπιτιών και στις πλατείες. Κύριο πρόσωπο ο Μωμόγερος ή Κιτί Γοτσάς, με θίασο συντελεστών όπως η νύφη και ο γαμπρός, ο Αλής (έφιππος), ο πατέρας, ο γιατρός, ο οργανοπαίχτης, ο κουμπάρος, ο χωροφύλακας, δυο μικροί διάβολοι, η έγκυος γυναίκα και η συνοδεία. Όλοι οι συντελεστές, φορούν κουδούνια, προβιές ή δέρματα τράγων και τα πρόσωπά τους είναι βαμμένα μαύρα. Κεντρικό πρόσωπο ο Μωμόγερος ή Κιτί Γοτσάς ή Πορδαλάς, ο οποίος με τη δύση του ήλιου εισβάλλει με την ακολουθία του στα σπίτια του χωριού και εμπλέκει τους σπιτονοικοκύρηδες σε περιπέτειες «εξαπατώντας» τους. Η Απαγωγή της νύφης παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς μετά από αλλεπάλληλες εικονικές συμπλοκές μεταξύ των τελεστών, το νέο ζευγάρι, η νύφη και ο γαμπρός κατορθώνουν να σμίξουν, στεφανώνονται μάλιστα απ’ τον παπά που εισέρχεται στο τέλος στο θίασο επιβάλλοντας την τάξη. Με τη συνοδεία ποντιακής λύρας και νταουλιού, χορεύοντας και διασκεδάζοντας τα μωμογέρια, εγκαταλείπουν το σπίτι για να επισκεφτούν το επόμενο όπου θα προβούν σε ανάλογους, νέους αυτοσχεδιασμούς και μιμητικές πράξεις. Η χροιά του εθίμου σήμερα, είναι περισσότερο ψυχαγωγική, ενώ στο παρελθόν αποτελούσε μια μυσταγωγία η οποία ενδυνάμωνε την αγάπη των Ποντίων για την πατρίδα.
Β)Μπαμπούγερα
Τραγόμορφες οι φιγούρες των «Μπαμπούγερων», μορφές που ξεπηδούν από τη λατρεία της μητέρας γης και του θεού Διονύσου. Άνθρωποι μεταμφιεσμένοι με κατσικοδέρματα και με πρόσωπα μαυρισμένα με αιθάλη, τραγουδούν και χορεύουν, ξορκίζοντας τα κακά πνεύματα. Στη Καλή Βρύση Δράμας, την ημέρα των Φώτων, οι γυναίκες του σπιτιού μαζεύουν στάχτη από το τζάκι και με το δεξί χέρι τη σκορπίζουν γύρω απ’ το σπίτι, λέγοντας λόγια με στόχο να διώξουν μακριά τα καλακάντζουρα και αποτρέποντας την παρουσία φιδιών το καλοκαίρι. Είναι σχεδόν μεταμφιεσμένες σε ζώα και αφού μαζευτούν έξω από την εκκλησία, κρατώντας ένα μικρό σακουλάκι με στάχτη, ξεκινάνε τις βόλτες μέσα στο χωριό ανά ομάδες με σκοπό να κυνηγήσουν και να «χτυπήσουν» με το σακουλάκι όποιον συναντήσουν. Σήμερα, το σακουλάκι είναι άδειο ώστε να μη λερώνει με τη στάχτη τους επισκέπτες.
Γ) Αράπηδες
Ανήμερα των Θεοφανίων στο Μοναστηράκι, στον Ξηροπόταμο και στον Βώλακα Δράμας, Τελείται με παραλλαγές δρώμενο γνωστό ως Αράπηδες. Στη μεταμφίεση των πρωταγωνιστών κυριαρχεί το μαύρο χρώμα: μαύρες φλοκωτές κάπες κι εντυπωσιακές υψικόρυφες προσωπίδες, κεφαλοστολές από γιδοποδιές. Λέγεται ότι οι «αράπηδες» ήταν πολεμιστές που μετείχαν στην εκστρατεία του Μέγα Αλέξανδρου κι έδιωξαν με τους αλαλαγμούς τους ελέφαντες των Ινδών. Στη μέση τους ζώνονται τρία μεγάλα κουδούνια και στα χέρια τους κρατούν από ένα μακρύ ξύλινο σπαθί καθώς κι ένα σακουλάκι με στάχτη του Δωδεκαημέρου, χτυπώντας με αυτό όσους συναντούν «για το καλό». Στην ομάδα των μεταμφιεσμένων (Τσέτα) υπάρχουν ακόμη οι γκιλίγκες, άνδρες ντυμένοι με γυναικείες παραδοσιακές ενδυμασίες, οι παππούδες, με παλιά γιορτινή φορεσιά και οι εύζωνοι ή τσολιάδες ντυμένοι με εθνική στολή που στα χρόνια της τουρκοκρατίας τόνιζαν την ελληνικότητα των τελετών. Όλοι μαζί γυρίζουν με ορισμένο εθιμικό τυπικό τα σπίτια του χωριού, με λύρες και νταϊρέδες κι εύχονται χρόνια πολλά στους συγχωριανούς τους που τους ανταποδίδουν τις ευχές με πλούσια κεράσματα. Ο αγερμός καταλήγει στην πλατεία όπου ακολουθεί χορός και γλέντι με τη συμμετοχή των παρευρισκόμενων και την εμφάνιση του αρκουδιάρη με την εικονική αρκούδα. Το δρώμενο, με έντονο διονυσιακό χαρακτήρα, αποσκοπεί στην καλοχρονιά καθώς ολοκληρώνεται με το μιμητικό όργωμα και
την εικονική σπορά. Στο Βώλακα, οι αράπηδες έχουν στη ράχη τους καμπούρα που γίνεται με μία βελέντζα γεμάτη άχυρα ενώ στα χέρια κρατούν μαγκούρα (χοντρό ξύλο σαν μπαστούνι) πάνω στο οποίο στηρίζονται και κρατώντας το σώμα σκυφτό με πλάγιες κινήσεις προσπαθούν να χτυπήσουν τα κουδούνια που φορούν στη μέση. Μαζί τους υπάρχει ο τσαούσης και η νύφη.
Δ) Μπάμπιντεν
Κάθε χρόνο στο τέλος του Δωδεκαημέρου, 6 – 7 – 8 του Γενάρη, τελείται στην Πετρούσα (χωριό ΒΔ της Δράμας με γηγενείς κατοίκους) το «Μπάμπιντεν», έθιμο της καμήλας, μια αρχέγονη τελετουργία που οι ρίζες της χάνονται στα βάθη των αιώνων. Αποβλέπει στην καλοτυχία, την καρποφορία, τη γονιμότητα και την απελευθέρωση της γης από τα δεσμά του χειμώνα. Κυρίαρχο σύμβολο, η καμήλα που συνοδεύεται από ομάδα τελεστών και τελούν το δρώμενο με κορύφωση την εικονική σπορά, τον θερισμό και τη σατυρική αναπαράσταση του τοπικού γάμου .Ο συμβολισμός αυτού του καρτερικού ζώου με την απαράμιλλη αντοχή στην πείνα και τη δίψα κάτω από αντίξοες συνθήκες, δείχνει τις περιπέτειες του ανθρώπου μέσα στη ζωή και το χρόνο και την αποφασιστικότητά του να συνεχίσει να παλεύει κόντρα στις ελλείψεις και τις στερήσεις. Βασικές μορφές της τσέτας, της ομάδας που συμμετέχει, είναι οι αράπηδες, άντρες που βάφουν το πρόσωπό τους μαύρο, ντύνονται με δέρματα τράγων, ζώνονται με κουδούνια και με τον θόρυβο που κάνουν, διώχνουν τα κακά πνεύματα, καλωσορίζουν τη νέα χρονιά, καλούν τη φύση να ξυπνήσει. Έτσι λοιπόν, στις 6 Ιανουαρίου αρχίζει η προετοιμασία στο χώρο του πολιτιστικού συλλόγου Πετρούσας όπου τα κουδούνια δένονται και στις οχτώ το βράδυ, ξεχύνονται στους δρόμους για τη μικρή γύρα στις πλατείες του χωριού και τελειώνει η βραδιά με το άναμμα της μεγάλης φωτιάς. Στις 7 Ιανουαρίου, το μεσημέρι, ξεκινά «ο φωτισμός», μια πομπική περιφορά με μπροστάρη τη καμήλα, τους αράπηδες, τους παππούδες, τις γκιλίγκες και πλήθος κόσμου που χορεύει συνοδεία τοπικών παραδοσιακών μουσικών οργάνων, της μακεδονικής λύρας και του νταχαρέ. Δίνονται ευχές στους χωριανούς οι οποίοι υποδέχονται την τσέτα με τσίπουρο και τοπικά εδέσματα. Στο τέλος, στο χώρο του σχολείου προσφέρεται βραστή γίδα. Η ολοκλήρωση του δρώμενου τελείται στις 8 του μήνα, στις τρεις το μεσημέρι στην αυλή του σχολείου όπου γίνεται η είσοδος της τσέτας, μαζί με την καμήλα. Εκεί στήνεται τρανός χορός και υπάρχει άφθονο κρασί και κουρμπάνι.
Ε) Κουρμπάνι Καλαμπακίου
Στο Καλαμπάκι της Δράμας, γιορτάζεται κάθε 18 Ιανουαρίου (του Αγίου Αθανασίου) το κουρμπάνι. Το εθιμο αυτό το έφεραν οι πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη (Κρυόνερο) κατά τη μετανάστευσή τους, τη δεκαετία του 1920. Ο θρύλος αναφέρει πως το έθιμο ξεκίνησε όταν την περίοδο της σποράς, έκανε στο Κρυόνερο την εμφάνισή του ένα ελάφι, κάτι που θεωρούνταν θεϊκό σημάδι. Οι κάτοικοι του χωριού, αφού άφηναν το ζώο να ξεκουραστεί, στη συνέχεια το έσφαζαν και το μαγείρευαν μαζί με ένα ζωμό από αλεσμένο σιτάρι, το πλιγούρι, που τοποθετούσαν σε μεγάλα καζάνια. Στη συνέχεια, το κουρμπάνι διανέμονταν στους κατοίκους του χωριού δωρεάν και το όλο έθιμο συμπλήρωναν εορταστικές εκδηλώσεις. Μια χρονιά, οι κάτοικοι δεν άφησαν το ζώο να ξεκουραστεί κι έκτοτε δεν κατέβηκε ξανά. Από τότε συνέχισαν την παράδοση σφάζοντας αγελάδες. Τα υλικά για το κουρμπάνι (κρέας, σιτάρι) μαζεύονται από τους κάτοικους του χωριού αφιλοκερδώς. Στη σύγχρονη εποχή, το κουρμπάνι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της παράδοσης της περιοχής του Καλαμπακίου και εορτάζεται πλέον με διήμερες εκδηλώσεις που τραβούν το ενδιαφέρον του κόσμου από το νομό Δράμας και όχι μόνο.

Στ) Το σατυρικό καρναβάλι της Χωριστής

Το πατροπαράδοτο έθιμο του καρναβαλιού της Καθαρής Δευτέρας στη Χωριστή έχει πολύ βαθιές ρίζες που χάνονται στα βάθη των αιώνων. Δεν αποκλείεται να προέρχεται από τη Διονυσιακή λατρεία, που κατ’ εξοχήν επικρατούσε στη περιοχή κατά τη προχριστιανική περίοδο. Τότε που η αρχαία Όχρα, σημερινή Χωριστή, ήταν μία από τις δεκαεφτά σπουδαιότερες πόλεις των Ηδωνών. Το καρναβάλι διοργανώνεται από τον μουσικοδραματικό σύλλογο Χωριστής και μαζί με τους Χωριστιανούς, οι οποίοι συμμετέχουν αυτοβούλως, σχεδόν όλοι, εμφανίζουν μια πλούσια δραστηριότητα στις πολιτιστικές τους εκδηλώσεις. Σε αυτές περιλαμβάνονται και τα παμπάλαια τοπικά σατυρικά έθιμα των Απόκρεων και κυρίως το έθιμο του Καρναβαλιού της Καθαρής Δευτέρας, το οποίο έγινε πλέον
θεσμός. Οι εκδηλώσεις ξεκινούν από την Τσικνοπέμπτη με γλέντι στο χώρο του συλλόγου. Το μεσημέρι της Κυριακής γίνεται αποκριάτικο πάρτυ για τα μικρά παιδιά. Την τελευταία αποκριάτικη εβδομάδα, οι Χωριστιανοί, πιστοί στην παράδοση από τους βυζαντινούς ακόμη χρόνους, τηρούν το έθιμο των μεταμφιεσμένων, που διατηρήθηκε καθ’ όλο το διάστημα της τουρκοκρατίας κι έφτασε μέχρι σήμερα. Οι μασκαράδες επισκέπτονται τα σπίτια του χωριού, όπου χορεύουν, αστειεύονται και πίνουν το περίφημο τσίπουρο της Χωριστής. Την Κυριακή της Τυροφάγου (παραμονή της Καθαρής Δευτέρας) πραγματοποιείται η μεγάλη χοροεσπερίδα στο «αναγνωστήριο» του συλλόγου όπου γίνεται και ο διαγωνισμός του καλύτερου καρναβαλιού. Η μεγάλη παρέλαση του καρναβαλιού, με την οποία τελειώνουν οι καρναβαλικές εκδηλώσεις, γίνεται το μεσημέρι της Καθαρής Δευτέρας. Το καρναβάλι της Χωριστής που τείνει να γίνει γνωστό σε όλη την ελληνική επικράτεια, έχει γίνει θεσμός και καθιερώθηκε ως η κορυφαία πολιτιστική εκδήλωση των κατοίκων της. Είναι ένα έθιμο που εξακολουθεί να παραμένει γνήσια λαϊκό και πηγαίο, συνδυάζοντας σάτιρα και θέαμα.
Ζ) Πάσχα
Τα έθιμα του Πάσχα στην Ελλάδα, είναι διαφορετικά από τόπο σε τόπο και αξίζει ξεχωριστεί μνεία σε κάθε πόλη, καθώς από το πιο μικρό χωριό έως τη μεγαλύτερη κωμόπολη οι λαογραφικές εκδηλώσεις συνθέτουν το πλουσιότερο μωσαϊκό του ελληνικού πολιτισμού για τη μεγαλύτερη γιορτή της χριστιανοσύνης.
Η περιοχή της Δράμας, έχει τα δικά της ξεχωριστά έθιμα για την πασχαλινή περίοδο. Στα χωριά Ξηροπόταμος, Καλός Αγρός καθώς και σε άλλα χωριά της Δράμας, ακόμη αναβιώνει το έθιμο των καλάντων την ημέρα του Λαζάρου. Παιδιά του χωριού, ντυμένα με παραδοσιακές φορεσιές, γυρίζουν πόρτα-πόρτα και τραγουδούν:
«Σήκω Λάζαρε και μη κοιμάσαι... ήρθε η μάνα σου από τη πόλη... σου έφερε χαρτί και κομπολόι...» Συγκεντρώνοντας στο καλάθι που κρατούν τα κεράσματα των σπιτονοικοκυραίων. Στην πόλη της Δράμας τη Μεγάλη Παρασκευή σε κλίμα κατάνυξης και ευλάβειας λίγο μετά τις εννιά το βράδυ οι Επιτάφιοι απ’ όλες τις κεντρικές ενορίες της πόλεως συγκεντρώνονται στη κεντρική πλατεία, στη ολοκλήρωση του Θείου δράματος. Στη Χωριστή Δράμας, το Μεγάλο Σάββατο, την ώρα της Ανάστασης αναβιώνει ανελλιπώς, εδώ κι εκατό χρόνια, με μια μικρή διακοπή την επταετία, το δρώμενο του «καψίματος του Ιούδα», το έθιμο που κρατά από τις μέρες τις Τουρκοκρατίας. Τα παιδιά, αλλά και οι μεγαλύτεροι, συνηθίζεται να φτιάχνουν το ομοίωμα του Ιούδα από άχυρα και να το τοποθετούν στον προαύλιο χώρο του ναού. Μόλις ο ιερέας ξεκινήσει να διαβάζει το σχετικό Ευαγγέλιο, ανάβουν τη φωτιά με τις Αναστάσιμες λαμπάδες καίγοντας το ομοίωμα του Ιούδα, δίνοντας ένα ιδιαίτερο χρώμα και συμβολισμό στην Αναστάσιμη ακολουθία. Μόλις ολοκληρωθεί η καύση μερικοί κάτοικοι συνηθίζουν να παίρνουν μια χούφτα από τη συγκεκριμένη στάχτη την οποία ρίχνουν στα μνήματα. Κάθε χρόνο την πρώτη Κυριακή μετά την Ανάσταση αναβιώνει το ταφικό έθιμο από τους Ποντίους της Νέας Κρώμνης. Την ημέρα αυτή στο κοιμητήριο της Νέας Κρώμνης, οι κάτοικοι με συνοδεία ποντιακής λύρας, γυρίζουν τα μνήματα αφήνοντας ένα κόκκινο αυγό σε κάθε μνήμα. Με αυτό τον τρόπο γιορτάζουν τη Λαμπρή μαζί με τα αγαπημένα τους πρόσωπα που έφυγαν από τη ζωή. Τις πασχαλινές αυτές μέρες, ξεχωριστό, ενδιαφέρον παρουσιάζει η πομπική περιφορά της εικόνας της
Αναστάσεως, γύρω από το αγροτικό χωριό της Καλής Βρύσης, για προστασία του χωριού από κάθε κακό και ιδιαίτερα από το Χαλάζι, που είναι εξαιρετικά επικίνδυνο για την παραγωγή την ανοιξιάτικη περίοδο. Τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, στη δημοτική ενότητα Ξηροποτάμου του δήμου Δράμας εδώ και πάρα πολλά χρόνια αναβιώνουν οι αυγομαχίες. Μικροί και μεγάλοι, κάτοικοι της περιοχής, με ιδιαίτερη φροντίδα παρουσιάζουν τα αυγά τους και ξεκινούν μια ιδιόμορφη μάχη τσουγκρίσματος. Νικητής είναι αυτός που θα έχει στην κατοχή του τα λιγότερα σπασμένα αυγά και άρα τα πιο δυνατά. Η προετοιμασία αυτής της γιορτής ξεκινάει εβδομάδες πριν, με τη συγκέντρωση των καλύτερων αυγών από κότες και φραγκόκοτες. Το έθιμο της «κούνιας» πραγματοποιούνταν την ημέρα του Αγίου Γεωργίου στα χωριά του Βώλακα, Μοναστηρακίου, Πύργων, Παγονερίου και Καλής Βρύσης. Ομάδες από νέα αγόρια πήγαιναν όπου υπήρχαν μεγάλα δέντρα και κατασκεύαζαν «κούνια» με σκοινί και για κάθισμα τοποθετούσαν ένα κιλίμι ή μία κουβέρτα, σ’ αυτήν ανέβαιναν οι νεαρές κοπέλες κι εκμυστηρεύονταν ποιον αγαπάνε. Στο Παγονέρι και στον Βώλακα, την ημέρα του Αγίου Γεωργίου φορούσαν στα αιγοπρόβατά τους
μεγάλα κουδούνια ώστε να κάνουν μεγάλο κρότο. Αυτό σήμαινε ότι ερχόταν η άνοιξη. Μέρες Πάσχα, οι κάτοικοι των Πύργων είχαν το έθιμο να ζυγίζονται συμβολισμός ότι ξεκινούσαν οι αγροτικές εργασίες και ξεκινούσαν οι μέρες του αδυνατίσματος λόγω των αγροτικών εργασιών.

Η) Ιπποδρομίες Δοξάτου
Κάθε χρόνο στο Δοξάτο Δράμας, ανήμερα της πανήγυρής του, στις 2 Μαΐου, πραγματοποιούνται εδώ και πολλές δεκαετίες, ιπποδρομίες. Είναι ένα έθιμο της περιοχής, που την αναβίωσή του περιμένουν οι κάτοικοι με μεγάλη χαρά. Αποτελεί, αναπόσπαστο στοιχείο της παράδοσης του ιστορικού δήμου και από τα κορυφαία πολιτιστικά γεγονότα της Δράμας. Στην αγάπη του ανθρώπου προς το άλογο, στηρίζεται όπως ισχυρίζονται οι Δοξατινοί, το έθιμο των ιπποδρομιών. Στη σχέση των αρχαίων Μακεδόνων με το άλογο, λένε ότι έχει τις ρίζες του. Η απαρχή του, χάνεται στην ιστορία του τόπου. Από τα στοιχεία που έχουμε, γνωρίζουμε ότι κατά τη  περίοδο της Τουρκοκρατίας, οι ιπποδομίες είχαν τη μορφή ανταγωνισμού μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων κι έδιναν τη δυνατότητα στα Ελληνόπουλα, να επιδεικνύουν τις αρετές τους στην ιππασία, καθώς και την τεχνική και δεξιοτεχνία τους, στο «κουμαντάρισμα των αλόγων». Μεταγενέστερα, την εποχή του Μακεδονικού αγώνα, οι ιπποδρομίες του Δοξάτου, ήταν το καλύτερο πρόσχημα για τη συνάντηση των οπλαρχηγών, από την ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας, με στόχο το συντονισμό της δράσης τους στον αγώνα για την απελευθέρωση. Η διεξαγωγή των ιπποδρομιών στο Δοξάτο, είχε φυσικά άμεση σχέση με την εργασία των κατοίκων και τη φυσιογνωμία της περιοχής. Καπνοπαραγωγικό χωριό κατά βάση, από την εποχή του μεσοπολέμου μέχρι και το 1970 περίπου, είχε 1.200 άλογα, που στην πλειοψηφία τους ήταν εργαλεία της δουλειάς των κατοίκων. Ανάλογος αριθμός, υπήρχε και στα γύρω χωριά. Στις ιπποδρομίες, λοιπόν, που γινόταν τότε, η συμμετοχή ήταν μεγάλη και κυρίως, από ντόπιους κατοίκους.
Η 2α Μαΐου, ημέρα διεξαγωγής των ιπποδρομιών, ήταν μια μέρα ορόσημο για το Δοξάτο. Ήταν η τελευταία γιορτή, πριν από την έναρξη ενός μεγάλου κύκλου εργασιών. Πριν από το ξεκίνημα του μόχθου της καπνοφυτείας και στη συνεχεία της καπνοκαλλιέργειας. Ήταν η τελευταία γιορτή για τους κατοίκους του Δοξάτου και τα άλογά τους, τα οποία ήταν η κύρια καλλιεργητική μηχανή για τους καπνοπαραγωγούς. Όπως θέλει το έθιμο, το οποίο διατηρείται μέχρι σήμερα, τα άλογα που συμμετέχουν στις ιπποδρομίες,την παραμονή των αγώνων, παρελαύνουν στον κεντρικό δρόμο του χωριού, υπό τους ήχους ζουρνάδων και νταουλιών και φυσικά μπρος σ’ ένα ατέλειωτο πλήθος, που γνωρίζει καλά τι εστί διασκέδαση. Στα σπίτια, στα σοκάκια, στα καφενεία και στις ταβέρνες του Δοξάτου, επικρατεί μία ατμόσφαιρα, θαρρείς Διονυσιακή. Χορός και τραγούδι βγαλμένα απ’ τα σπλάχνα ενός λαού, χωρίς σχεδιασμούς και τυπικότητες.
Το Δοξάτο, είναι ίσως από τις λίγες περιοχές της χώρας μας όπου μπορεί ο κάθε επισκέπτης του, να αισθανθεί αυτή την ιδιόμορφη σχέση του ανθρώπου με το άλογο. Συναντάται σε όλο το χωριό, σε όλες τις οικογένειες. Οι Δοξατινοί μπορούν να μιλούν ώρες ατελείωτες για τα άλογα ενώ όταν βρίσκονται στον ίδιο χώρο με αυτά, δε μένουν μόνο στον απλό θαυμασμό τους αλλά εμπράκτως, με τη φροντίδα και τα χάδια τους, δείχνουν τα πραγματικά τους πιστεύω γι’αυτά. Μετά τις κούρσες, οι συγγενείς και οι φίλοι του νικητή, έτρεχαν μόλις τερμάτιζε το άλογο, να σπάσουν ένα αυγό στο μέτωπό του, για να μην το πιάσει το «κακό μάτι», να βάλουν χαϊμαλί με τα δόντια αγριογούρουνου ή τις χάντρες ή να σταυρώσουν το μέτωπο του αλόγου με κόκκινη μπογιά. Παλαιότερα, οι νικητές καβαλάρηδες, πάνω στ’ άλογά τους, κατευθύνοντας από το χώρο του τερματισμού στην εκκλησία του χωριού, όπου τους περίμεναν, αυτοί που δεν είχαν πάει στις ιπποδρομίες. Τα άλογα, είχαν στη ράχη τους, το παραδοσιακό ταπί, ένα χαλί που έδιναν και εξακολουθούν να δίνουν ακόμη στα άλογα που νικούν. Εκεί οι νικητές, έπαιρναν το έπαθλό τους, που ήταν ένα αρνί. Το έβαζαν στον ώμο και γυρνούσαν στο χωριό, σαν να έκαναν το γύρο του θριάμβου, όπως οι νικητές στην αρχαία
Ελλάδα. Αρνιά όμως, ήταν και οι προσφορές κάποιων κατοίκων, προς την εκκλησία που είχε την ευθύνη της
διοργάνωσης του πανηγυριού και των ιπποδρομιών. Το καλύτερο αρνί και τα αρνιά που μαζεύονταν, πέρα από το  έπαθλο που δίνονταν σε κάθε αναβάτη, έβγαιναν στη δημοπρασία. Το ένα αρνί μάλιστα, που έψηναν, όποιος το τύχαινε θεωρούνταν ο τυχερός της χρονιάς. Σήμερα τα αρνιά αντικαταστάθηκαν από κύπελλα ή και χρηματικά ποσά. Το ταπί όμως, παραμένει όπως και η αγάπη, αυτών που συμμετέχουν, στο έθιμο και την αναβίωσή του.

Θ) Αϊ Γιάννης ο Κλήδονας
Το έθιμο, γίνεται στις 24 Ιουνίου στον προαύλιο χώρο του δημοτικού σχολείου ή στην κεντρική πλατεία της Αγίας Παρασκευής, χωριό που κατοικείται από προσφυγικές οικογένειες οι οποίες προέρχονται από την Ανατολική Θράκη.
Χρονολογείται από το 1924 και αποτελεί λαϊκή, μαντική διαδικασία από τις πιο τελετουργικές όλων των παραδόσεων του τόπου μου, σύμφωνα με την οποία αποκαλύπτεται στις άγαμες κοπέλες τη ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου κι έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα. Την εποχή του Ομήρου, «Κληδών» ονομαζόταν ο προγνωστικός ήχος και κατ’ επέκταση το άκουσμα οιωνισμού ή προφητείας, ο συνδυασμός τυχαίων και ασυνάρτητων λέξεων ή πράξεων κατά τη διάρκεια μαντικής τελετής, στον οποίο αποδιδόταν προφητική σημασία. Στη νεοελληνική αντίληψη το έθιμο αυτό εξελίχθηκε σε μια όμορφη και ενδιαφέρουσα ιεροτελεστία, περισώζοντας τους ερωτικούς χρησμούς, την ημέρα του Αϊ Γιάννη, στις 24 Ιουνίου. Κατά την παράδοση, ο κλήδονας γίνεται με αμίλητο (βουβό, άλαλο) νερό που φέρνει απ’ την πηγή ένα κορίτσι πρωτότοκο. Την παραμονή του Αϊ – Γιαννιού, βάζουν το νερό σ’ ένα πήλινο δοχείο, τη
«γραγούδα» και μέσα ρίχνει καθένας που συμμετέχει ένα ριζικάρι (ριζικό = τύχη) ή κληδονικό, ένα προσωπικό νατικείμενο (δαχτυλίδι κλπ.) ή ένα φρούτο με κάποιο χαρακτηριστικό σημάδι πάνω του για να ξέρουν σε ποιον ανήκει. Σκεπάζουν μετά τον κλήδονα με κόκκινο πανί και βάζουν πάνω μια κλειδαριά, τάχα πως τον κλειδώνουν κι τραγουδούν:
«Κλειδώνουμε τον κλήδονα
με τ’ Αγιαννιού τη χάρη
κι όποια ‘χει καλό ριζικό
να δώσει να τον πάρει».
Τον βγάζουν έπειτα στην ύπαιθρο να μείνει όλη τη νύχτα για να δεχτεί τη μαζική επήρεια των άστρων. Οι κοπέλες επιστρέφουν ύστερα στα σπίτια τους. Λέγεται ότι τη νύχτα αυτή θα δουν στα όνειρά τους τον μελλοντικό τους σύζυγο. Ανήμερα του Αϊ – Γιαννιού, αλλά πριν βγει ο ήλιος, φέρνουν τον Κλήδονα μέσα στο σπίτι και το
απόγευμα μαζεύονται όλοι γύρω του ενώ ένα μικρό κορίτσι πρωτότοκο, αρχίζει να βγάζει τα ριζικάρια από το νερό, που αντιστοιχούν στο «ριζικό» κάθε κοπέλας, αφού πρώτα η ομήγυρη τραγουδήσει ένα δίστιχο, ευχετικό, επαινετικό, αλληγορικό, σατυρικό:
«Ανοίγουμε τον Κλήδονα με τ’ Αϊ – Γιαννιού τη χάρη
κι όποια έχει καλό ριζικό σήμερα να το πάρει».
Καθώς βασιλεύει ο ήλιος κάθε κοπέλα γεμίζει το στόμα της με μια γουλιά αμίλητο νερό, στέκεται μπροστά στο παράθυρο και περιμένει ν’ ακούσει το πρώτο ανδρικό όνομα. Αυτό πιστεύεται πως θα είναι και το όνομα του άντρα που θα παντρευτεί.
Ι) Άγιο Πνεύμα
Οι κάτοικοι του Βώλακα Δράμας, γιορτάζουν το Άγιο Πνεύμα μ’ ένα ιδιαίτερο έθιμο, που περιλαμβάνει ιπποδρομίες, τάματα και μια παραδοσιακή σούπα. Νταχαρές, κουρμπάνι, συνορτζήδες. Λέξεις που πρέπει κανείς να γνωρίζει για να καταλάβει πώς ξετυλίγεται το έθιμο του Αγίου Πνεύματος στον Βώλακα Δράμας, όπου οι κάτοικοί του βρίσκονται όλοι μαζί, μαγειρεύουν, ιππεύουν και προσφέρουν τάματα, αποδεικνύοντας ότι η συλλογικότητα παραμένειισχυρή συγκολλητική ουσία στις μικρές κοινωνίες. Ο Βώλακας είναι ένα ορεινό χωριό στους πρόποδες του όρους Φαλακρό. Οι ντόπιοι ασχολούνται με την υλοτομία και γι’ αυτό έχουν στην ιδιοκτησία τους άλογα, τα οποία παίζουν σημαντικό ρόλο στο έθιμο του Αγίου πνεύματος.
Παλιότερα οι νέοι, γνωστοί ως «συνορτζήδες» χωρίζονταν σε δύο ομάδες, γύριζαν τα σύνορα του χωριού ρίχνοντας αγιασμό, όχι μόνο για την υγεία των ανθρώπων αλλά και για τη φύση και την κτηνοτροφική παραγωγή, και κατέληγαν στο παρεκκλήσι του Αγίου Πνεύματος στο όρος Φαλακρό. Σήμερα το δρώμενο πραγματοποιείται με μικρές παραλλαγές. Οι νέοι ξεκινούν από την εκκλησία του Προφήτη Ηλία στο Βώλακα και προχωρούν προς το εκκλησάκι του Αγίου Πνεύματος στο Φαλακρό καβάλα στ’ άλογά τους και κρατώντας εναλλάξ την εικόνα της Αγίας Τριάδας, καθώς είναι μεγάλη τιμή να την μεταφέρει κάποιος. Στο παρεκκλήσι τους περιμένει ο παπάς μαζί με τους υπόλοιπους κατοίκους για αγιασμό και άλλα τελετουργικά, ενώ στη συνέχεια τρώνε όλοι μαζί κουρμπάνι, δηλαδή μια σούπα με κατσικάκι και λαχανικά. Το ενδιαφέρον με το κουρμπάνι, είναι ότι τα κατσίκια από τα οποία παρασκευάζεται προσφέρονται για την εκπλήρωση ενός παλιού τάματος που συνεχίζεται έως σήμερα. Δεν αντιμετωπίζονται, λοιπόν, σαν απλά ζώα. Τα δωρίζουν οι κτηνοτρόφοι του Βώλακα, σφάζονται και μαγειρεύονται το βράδυ της παραμονής στο εκκλησάκι του Αγίου Πνεύματος και η θυσία τους συμβολίζει την ευχή των Βωλακιωτών
για καλή υγεία.Μετά το ιδιότυπο συμπόσιο, ακολουθεί χορός και μουσική με γκάιντα και νταχαρέ (μεγάλο ντέφι). Οι
καβαλάρηδες επιστρέφουν στο χωριό, όπου λαμβάνουν χώρα οι ιπποδρομίες. Τα τελευταία χρόνια οι αναβάτες φτάνουν τους 120-130.
Κ) Αγία Βαρβάρα
Κάθε χρόνο στις 4 Δεκεμβρίου, ημέρα εορτής της Αγίας Βαρβάρας, πολιούχου της Δράμας και προστάτιδα του πυροβολικού, στην πόλη της Δράμας πραγματοποιούνται θρησκευτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Στο μικρό εκκλησάκι στην ομώνυμη περιοχή, δίπλα στη λίμνη όπου στον πυθμένα της ακόμη και σήμερα διασώζονται τα ερείπια της πρώτης εκκλησίας, συρρέουν χιλιάδες για να προσκυνήσουν την εικόνα της.
Σύμφωνα με το θρύλο, όταν το 1830, το Δράμα κατακτήθηκε από τους τούρκους, το εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας γκρεμίστηκε για να χτιστεί στη θέση του ένα τζαμί. Τα σχέδια των κατακτητών όμως, άλλαξαν ανήμερα της Αγίας Βαρβάρας. Η περιοχή πλημμύρισε με νερό, κι έτσι το τζαμί δε χτίστηκε ποτέ. Από τότε, η Αγία Βαρβάρα έγινε η
πολιούχος της Δράμας και ακριβώς απέναντι από τη λίμνη που σχηματίστηκε με τα θεμέλια της παλιάς εκκλησίας στα σπλάχνα της, χτίστηκε η καινούρια εκκλησία που αφιερώθηκε στην Αγία που έσωσε το εκκλησάκι της.
Την παραμονή της γιορτής της, στις 3 Δεκεμβρίου, εκατοντάδες παιδιά αφήνουν τα φωταγωγημένα καραβάκια τους στα ήρεμα νερά της λίμνης, ακριβώς μπροστά από την ομώνυμη εκκλησία, προσφέροντας μοναδικό θέαμα το σούρουπο. Είναι τα καραβάκια των ευχών. Υπάρχουν δυο εκδοχές για το έθιμο αυτό. Σύμφωνα με την πρώτη, την παραμονή της Αγίας Βαρβάρας, μετά τη λιτανεία, ο κόσμος έστελνε στο βυθισμένο εκκλησάκι το κεράκι του για την Αγία πάνω σ’ ένα σανίδι από ξύλο. Η δεύτερη εκδοχή βασίζεται στο ότι η Αγία Βαρβάρα ήταν και η προστάτιδα των κοριτσιών που τις φυλούσε από τη γλωσσοφαγιά και τις βοηθούσε στα αισθηματικά τους. Έτσι, όλα τα ελεύθερα κορίτσια στις 3 Δεκεμβρίου, κατά τη διάρκεια του εσπερινού και μόλις σκοτείνιαζε, άναβαν κεριά στον ανατολικό
τοίχο της λίμνης. Κάποιες κοπέλες έβαζαν τα κεράκια τους πάνω σε σανίδες ξύλου και μαζί με μια ευχή τα έστελναν στο βυθισμένο εκκλησάκι. Η πορεία της σανίδας στη λίμνη, έδειχνε αν η ευχή θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί. Αν το κεράκι έσβηνε, θεωρούνταν αποτυχία αλλά η ελπίδα έμενε, καθώς το επόμενο πρωί όλα τα κορίτσια κατέφθαναν
και πάλι στη λίμνη για να πλυθούν με το νερό που η Αγία Βαρβάρα είχε αγιάσει το προηγούμενο βράδυ.
Το πρωινό ομαδικό πλύσιμο των κοριτσιών στα νερά της Αγίας Βαρβάρας, έφτανε να παίρνει τη μορφή
διαγωνισμού , διότι σε κάθε γειτονιά τα κορίτσια διαγωνίζονταν ποιο θα σηκωθεί πιο πρωί και θα τρέξει
στα νερά να καθαγιαστεί. Ήταν ιδιαίτερα ωραίο το θέαμα κοριτσιών να τρέχουν στα σκοτεινά και παγερά
ξημερώματα της δεκεμβριανής ημέρας εντελώς αμίλητα για να πλυθούν στα... ζεστά νερά και κατόπιν να
ανταλλάξουν την καλημέρα και τις ευχές.
Για να γλυκάνουν την Αγία, στη Δράμα, την ημέρα της γιορτής της προσφέρουν τη «Βαρβάρα», μια
γλυκιά νηστίσιμη σούπα από σιτάρι, σταφίδες, σουσάμι, καρύδια, κανέλλα και άλλους σπόρους. Η γλυκιά
σούπα «Βαρβάρα» που έμοιαζε με το κολλυβόζουμο, είναι ένα έθιμο πανάρχαιο και θυμίζει την
πανσπερμία.
Στους χριστιανούς, η Παρασκευή της Βαρβάρας καθιερώθηκε από το εξής περιστατικό: Ο σατανικός νους του Διόσκουρου είχε συλλάβει ένα δόλιο και αποτρόπαιο σχέδιο για την εξόντωση των χριστιανών της περιοχής του. Κάλεσε όλους τους αρτοποιούς της περιοχής του και τους έδωσε εντολή να βάλουν δηλητήριο στο ψωμί που θα παρασκεύαζαν, όπως και οι πωλητές τροφίμων στα τρόφιμα που θα πουλούσαν. Το μυστικό αυτό το έμαθε η κόρη του η Βαρβάρα και ειδοποίησε τους χριστιανούς να μην αγοράσουν ψωμί και τρόφιμα, και να πορευτούν με τα υπολείμματα που είχαν στα σπίτια τους. Έτσι, κάθε χριστιανική οικογένεια μαγείρεψε ότι πρόχειρο βρέθηκε στο σπίτι. Επειδή όμως τα τρόφιμα που τους είχαν απομείνει ήταν πολύ λίγα και κάθε είδος δεν έφτανε για μια σωστή μαγειριά, έβαλαν στην κατσαρόλα λίγο απ’ όλα. Δηλαδή, λίγο σιτάρι, μερικά φασόλια, κουκιά, σταφίδες και ότι άλλο σχετικό είχαν, κι όλα μαζί τα μαγείρεψαν. Έτσι, χάρη στη Βαρβάρα σώθηκαν, και από τότε σε ανάμνηση αυτού του περιστατικού καθιερώθηκε στη γιορτή της να μαγειρεύουν το παρασκεύασμα αυτό που είναι γλυκό και φαγητό μαζί και λέγεται «Βαρβάρα». Πρέπει να σημειωθεί ότι και οι Τούρκοι κάτοικοι της Δράμα εκτιμούσαν την Αγία Βαρβάρα συμμετέχοντας στη λιτανεία, προσφέροντας αφιερώματα στην εικόνα και ανάβοντας λαμπάδες. Πολλές δε Τουρκάλες, έτρεχαν στις πηγές της τα χαράματα αμίλητες για να πλυθούν και να καθαγιαστούν.

Λ) Αναστενάρια

Τα αναστενάρια είναι μια πολύ ωραία γιορτή στην οποία κάποιοι άνθρωποι πατούν στα κάρβουνα. Η Μαυρολεύκη της Δράμας, ήταν το πρώτο χωριό που φιλοξένησε τα αναστενάρια. Η γιορτή διαρκεί τρεις μέρες 21, 22 και 23 Μαΐου. Την παραμονή του εθίμου που συνδέεται με την  γιορτή των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης γίνεται το κουρμπάνι, μια «ιερή ζωοθυσία», δηλαδή τάματα, με το κρέας των ζώων να μοιράζεται στους κατοίκους του χωριού. Στις 21 Μαΐου γίνεται η πυροβασία των αναστενάρηδων, ενώ την επόμενη μέρα ακολουθούν μουσικοχορευτικές εκδηλώσεις με τη συμμετοχή πολιτιστικών συλλόγων του νομού Δράμας. Η πυροβασία επαναλαμβάνεται και στις 23
Μαΐου στο ξωκκλήσι των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης.
Τα αναστενάρια, είναι ένα παραδοσιακό ελληνικό – θρησκευτικό έθιμο το οποίο επικρατούσε στην επαρχία της Σωζοαγαθούπολης στη Βορειοανατολική Θράκη και συγκεκριμένα στο χωριό Κωστί. Το 1923, με την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας οι κάτοικοι αυτής της περιοχής της Θράκης, εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία, όπου και μετέφεραν στοιχεία της λαϊκής τους παράδοσης όπως τα αναστενάρια. Οι αναστενάρηδες, φοβούμενοι τις αντιδράσεις, μέχρι το 1943, δεν έδιναν δημοσιότητα στο έθιμο. Για πρώτη φορά το 1943, το έθιμο αναβίωσε δημοσίως στη Μαυρολεύκη
Δράμας. Η ονομασία «αναστενάρια», από το....
(συνεχίζει)