Τελετουργίες από ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ

Λαογραφικός πλούτος υπήρχε και υπάρχει στην Νικήσιανη. Πολλά είναι τα στοιχεία
εκείνα που συντελούν σε αυτή την διαπίστωση. Παροιμίες, παρατσούκλια,
δημοτικά τραγούδια, κάλαντα, ήθη και έθιμα, συνθέτουν την λαογραφική εικόνα
της περιοχής. Βασικό έθιμο την Νικήσιανης, που η αρχή του χάνεται μέσα στα
χρόνια, αποτελούν οι ονομαστοί «Αράπηδες». Η διονυσιακή λατρεία, κάνει κι εδώ
αισθητή την παρουσία της, καθώς πιστεύεται πως το έθιμο αυτό αποτελεί
κατάλοιπο των διονυσιακών χορών των σειληνών και των μαϊνάδων, που τελούνταν
κατά την διάρκεια των διονυσιακών μυστηρίων.
Η όλη εμφάνιση των Αράπηδων, στην οποία θα αναφερθούμε λεπτομερώς,
προκαλεί δέος, ίσως και κάποιον φόβο. Δερματοφώροι, κουδουνάτοι, με τις
προσωτές κάπες, τις ξύλινες μαχαίρες τους, τα περίεργα καλλύματα στο κεφάλι και
την καμπούρα τους, δικαιολογούν την εντύπωση αυτή. Το έθιμο τελείται κάθε
χρόνο στις 7 Ιανουαρίου, στην γιορτή του Αη-Γιάννη, ενώ παλιότερα γινόταν και
στην 1 η Ιανουαρίου.
Πριν την γιορτή, την παραμονή της ημέρας των Αράπηδων, παιδιά έχουν ζωσμένα
στην μέση τους «τσανιά», γυρνούν στο χωριό, προμυνήοντας την έλευση του
εθίμου. Την ημέρα της γιορτής, μετά το τελετουργικό ντύσιμό τους, οι Αράπηδες
περιδιαβαίνουν στους δρόμους του χωριού σε ομάδες, σοβαροί και άγριοι,
διασκορπίζοντας τον ήχο των κουδουνιών. Όταν δύο ομάδες Αράπηδων
συναντηθούν, εξελίσσεται μία πάλη ανάμεσά στους αρχηγούς τους, που καταλήγει
στην πτώση του ενός. Στην συνέχεια μαζεύονται όλοι οι Αράπηδες γύρω απο τον
πεσμένο αρχηγό, σε μια μυσταγωγία, που τελειώνει με την έγερση του πεσμένου
αρχηγού, και τον ιδιόρυθμο χορό όλων, μέσα στην φανταστική φασαρία των
«τσανιών», που δημιουργείται μέσα από τρελά πηδήματα. Σύμφωνα με την
παράδοση, η πάλη αυτή συμβολίζει τον θάνατο του Διονυσίου από τους Τιτάνες,
και στην συνέχεια την ανάσταση του από τον Δία.
Ειδικότερα, τώρα, η περιβολή του Αράπη αποτελείται από:
1. Την «την μπαρμπότα» : μια ιδιόμορφη δερμάτινη περικεφαλαία, δηλαδή
δερμάτινη μάσκα, από δέρμα κατσικιού, ύψους 70-100 cm. Αυτή σκεπάζει
όλο το κεφάλι, ενώ έχει δύο τρύπες στο ύψος των ματιών, της μύτης και του
στόματος. Μεταγενέστερη προσθήκη αποτελεί η περιβολή της μπαρμπότας,
από μια άσπρη, κεντημένη μαντίλα.

2. Την «κάπα» : Μαύρη και μάλλινη, σκεπάζει όλο το σώμα και φτάνει μέχρι τα
γόνατα. Στην ράχη, ανάμεσα στις ωμοπλάτες, παραγεμίζεται με χόρτα, ώστε
να σχηματίζεται μία καμπούρα. 

3. Τα τρία «τσανία» και το «μπατάλι»: Πρόκειται για τρία μεγάλα κουδούνια,
που περιζώνονται στην μέση του με ένα χοντρό σκοινί, και που
τοποθετούνται σε κάθε πόδι για να ακολουθούν τις κινήσεις και να δίνουν
ευκολότερα τον ανάλογο περιοδικό ήχο. Έχουν ίδιο σχήμα αλλά διαφορετικό
μέγεθος, για να παράγουν ήχο διαφορετικής χροιάς και έντασης. Το μπατάλι
αποτελεί το 4 ο κουδούνι, και έχει ωοειδές σχήμα, ενώ κατασκευάζεται από
διαφορετικό μέταλλο. Κανονικά τοποθετείται στο αριστερό πόδι.

4. Τα «καλτσούνια»: Άσπρα, μάλλινα υφάσματα που περιτυλίγουν τις κνήμες.

5. Τα «τσερβούλια»: Είδος εσωρούχων που κατασκευάζεται απο νωπό δέρμα
χοιρινού, που αφήνεται να στεγνώσει και να χρησιμοποιηθεί κατάλληλα.

6. Τις «λαπάρες»: Δερμάτινα σκοινιά που ξεκινούν από τα καλτσούνια,
περιτυλίγουν τα καλτσούνια, συγκατώντας τα έτσι στις κνήμες.

7. Το «ξύλινο σπαθί»: Σύμφωνα με τις παραδόσεις, προστέθηκε στην εποχή
της τουρκοκρατίας, στην προσπάθεια διατήρησης του εθίμου, παρά τις
αντιδράσεις.