Τελετουργίες από ΠΑΓΟΝΕΡΙΟΥ, Δ. ΚΑΤΩ ΝΕΥΡΟΚΟΠΙΟΥ, Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ

Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

Δωδεκαήμερο Χριστουγέννων

Την περίοδο αυτή πιστεύεται ότι εμφανίζονται στη γη οι καλικάντζαροι, για να πειράξουν τους ανθρώπους και εξαφανίζονται τη μέρα των Φώτων, όταν αγιάζεται η φύση.

 

Χριστούγεννα

Τα Χριστούγεννα είναι η μεγαλύτερη και λαμπρότερη γιορτή της χριστιανοσύνης, η γενέθλια μέρα της αναγέννησης της ανθρωπότητας και γιορτάζεται με τη μεγαλύτερη μεγαλοπρέπεια. Η γιορτή των Χριστουγέννων συνοδεύεται από πολλά ήθη και έθιμα τα οποία αρπίζουν από την παραμονή. Πολλά από τα έθιμα αυτά είναι προχριστιανικά ή ειδωλολατρικά, τα οποία έγιναν αποδεκτά με τη συγκατάβαση του χριστιανισμού.

Άλλα από τα έθιμα του Παγονερίου προέρχονται από μαρτυρίες και διηγήσεις ανθρώπων του χωριού μας και άλλα από προσωπικές εμπειρίες, στα παιδικά μας χρόνια και όπως τα ακούσαμε από τους γονείς μας και από τους πατεράδες μας.

 

Τα χοιροσφάγια

Κάθε νοικοκύρης, κοντά στα άλλα οικιακά ζώα, έτρεφε τουλάχιστον και ένα γουρούνι το χρόνο, το οποίο σφαζόταν την παραμονή των Χριστουγέννων και συνόδευε το τραπέζι της γιορτής. Από νωρίς την άνοιξη προμηθεύονταν ένα μικρό συνήθως αρσενικό γουρούνι, γιατί τα θηλυκά «σέρνανε» και αδυνάτιζαν. Απεναντίας τα αρσενικά με τον ευνουχισμό που τα έκαναν, ώστε να καθίστανται ανίκανα για ζευγάρωμα, πάχυναν. Το φθινόπωρο με τις δροσιές τα κλείδωναν σε στενό χώρο, μια κλούβα και τα έτρεφαν με χόρτο, πίτουρα, αποφάγια και ιδίως καλαμποκάλευρο. Ένα μήνα πριν από την παραμονή των Χριστουγέννων, οπότε θα σφάζονταν, τα τάιζαν περισσότερο για να αυξηθεί το βάρος τους.

Ο σφαγέας μαζί με δύο βοηθούς του έφθαναν πολύ νωρίς στο σπίτι. Έσφαζαν το γουρούνι, το τεμάχιζαν βάζοντας χωριστά τα ψαχνά και χωριστά τα κόκκαλα και όταν τελείωναν, τηγάνιζε η νοικοκυρά τα συκώτια και την καρδιά του γουρουνιού και έτρωγαν. Έπιναν το ουζάκι τους, έκαναν «τόκα» όλοι της παρέας και αλληλοεύχονταν «Καλά Χριστούγεννα να ξημερώσουν, καλές εορτές να έχουμε».

Πρώτη φροντίδα της νοικοκυράς ήταν να εκτελέσει το κοινωνικό – θρησκευτικό της καθήκον. Να σκεφτεί δηλαδή ποιος από τους συγγενείς ή από τη γειτονιά δε διέθετε γουρούνι, για να του προσφέρει από το δικό της ένα κομμάτι ψαχνού κρέατος με ανάλογη μερίδα λίπους σε ένδειξη αγάπης και αδελφοσύνης. Με τον τρόπο αυτό δεν υπήρχε οικογένεια στο χωριό που να μη γευόταν χοιρινό κρέας.

Στη συνέχεια κρατούσε το μέρος του κρέατος που θα τρωγόταν φρέσκο την επόμενη μέρα στο τραπέζι των Χριστουγέννων και αφού ξεχώριζε το μερίδιο του χοιροσφαγέα, το υπόλοιπο γινόταν παστό και τοποθετούνταν στην κουρήτα για να διατηρηθεί περισσότερο χρόνο και να φαγωθεί αργότερα.

Το λίπος του γουρουνιού λιωνόταν σε καζάνια, έπειτα τοποθετούνταν σε δοχεία και χρησιμοποιούνταν ως βούτυρο στις φέτες τις οποίες τα παιδιά θα έπαιρναν μαζί τους στο σχολείο, για μαγείρεμα και κυρίως για πίτες. Έπειτα ένα μέρος του λίπους, αφού το ανακάτευαν με ξεροψημένο ή τσιγαρισμένο ψαχνό κρέας και διάφορα καρυκεύματα γινόταν ο νοστιμότατος καβουρμάς για μελλοντική χρήση. 

Το κεφάλι του γουρουνιού το έβραζαν ή το έψηναν στο φούρνο αφου προηγουμένως του έβαζαν σκόρδα και ρίγανη.

 

Μπάμπω – Παππούς

Οι νοικοκυρές με ψαχνό κρέας κομμένο σε μικρά κομμάτια ανακατεμένα με αλάτι και μπαχαρικά γέμιζαν το μικρό «μπάμπω» και το μεγάλο «παππού» στομάχι του γουρουνιού και αφού το έραβαν με επιμέλεια και προσοχή, ώστε να μην παίρνουν αέρα, τα κρεμούσαν στο ταβάνι του σπιτιού ώσπου να παστώσουν. Δεν χρειάζεται να πούμε ότι την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν ψυγεία.

Η ίδια εργασία γινόταν και με το λεπτό έντερο, όταν έκαναν τα νοστιμότατα λουκάνικα. Το παχύ έντερο και ένα μέρος του λεπτού εντέρου τα γέμιζαν με πλιγούρι ανακατεμένο με το αίμα του γουρουνιού, με ανάλογο αλάτι, κόκκινο πιπέρι και άλλες μυρωδιές. Τα κρεμούσαν στο ταβάνι για να ξεραθούν.

Στο πάστωμα και το γέμισμα των εντέρων πρόσφεραν τη βοήθειά τους και οι γυναίκες της γειτονιάς, αφού η αλληλοβοήθεια ήταν έντονα αναπτυγμένη τα χρόνια εκείνα.

 

Τα καρναβάλια σαν θέατρο

Τα μέλη του θιάσου: η ομάδα των μεταμφιεσμένων αποτελούνταν από τους αράπηδες (4-5), τη γύφτισσα με ένα μωρό (ομοίωμα παιδιού από ξύλο, περιτυλιγμένο μέσα σε κουρέλια), τη νύφη (άνδρας με ψεύτικα στήθη και μαλλιά), το γιατρό τον επονομαζόμενο «Χατζή» καβάλα στο άλογό του.

Αμφίεση

Οι αράπηδες είχαν τα πρόσωπά τους σκεπασμένα με κουκούλες στο κεφάλι από δέρμα κριαριού ή κατσικιού, με δύο τρύπες ανοιγμένες για τα μάτια και μια άλλη για το στόμα. Φορούσαν τσαρούχια από δέρμα γουρουνιού που έφτιαχναν οι ίδιοι. Γύρω στη μέση τους κρεμούσαν κουδούνια, έντονα, ηχηρά. Στο χέρι κρατούσαν ένα ξύλο για να στηρίζονται. Στην κάθε κίνησή τους τα κουδούνια έκαναν έναν απερίγραπτο και ρυθμικό θόρυβο.

Η γύφτισσα ντυνόταν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να δικαιώνει το όνομά της. Φορούσε μαύρο μαντήλι στο κεφάλι και φόρεμα κλαδωτό, ποικιλόχρωμο. Το πρόσωπό της ήταν βαμμένο με χρώμα για να μην αναγνωρίζεται.

Η νύφη με τη νυφιάτικη άσπρη στολή της, ήταν η μόνη από τους συμμετέχοντες στο θίασο, η οποία είχε το πρόσωπό της ακάλυπτο. Ήταν προκλητικά βαμμένη.

Ο γιατρός φορούσε ολόκληρη στολή, κουκούλα από δέρμα γουρουνιού ή πλεκτή μάλλινη, ζωνάρι στη μέση και ποτούρια. Στο χέρι κρατούσε ένα ξύλο ή ξίφος για να στηρίζεται. Επίσης έφερε μαζί του και μία τσάντα πέτσινη, κρεμασμένη στον ώμο όπου είχε τα ιατρικά εργαλεία. Αυτά ήταν τα πλέον απίθανα αντικείμενα. Για ακουστικό χρησιμοποιούσε καλώδια, για σύριγγα είχε ένα κομμάτι από ξύλο. Είχε μαζί του και αρκετά μπουκάλια μικρά, γιομάτα δήθεν με φάρμακα, ενώ αυτά περιείχαν νερό.

Το έθιμο απαγόρευε να αποκαλύπτουν τα πρόσωπά τους όλοι οι του θιάσου, εκτός από τη νύφη.

 

Ο ρόλος της εκκλησιαστικής επιτροπής

Όλα τα πρόσωπα του θιάσου επιλέγονταν από την εκκλησιαστική επιτροπή η οποία είχε και την ευθύνη της οργάνωσης ώστε όλα να λειτουργήσουν κανονικά και αποτελεσματικά, έτσι που ο κόσμος να έμενε ευχαριστημένος, αποκομίζοντας ευνοϊκά σχόλια υπέρ της επιτροπής. Εννοείται ότι τα χρήματα που συγκεντρώνονταν πήγαιναν όλα στο εκκλησιαστικό ταμείο.

 

Η 8η Ιανουαρίου

Η μέρα αυτή ήταν αφιερωμένη στη μαμή. Η μαμή κατείχε εξέχουσα θέση στην κοινωνία του χωριού και ήταν από τα πλέον υπολογίσιμα και αγαπημένα πρόσωπα μεταξύ των κατοίκων. Είχε ξεχωριστή θέση στις καρδιές όλων και ιδιαίτερα των γυναικών. Οι έγγαμες γυναίκες του χωριού σε ηλικία τεκνοποίησης την επισκέπτονταν στο σπίτι της με ένα δώρο, μια πετσέτα κι ένα σαπούνι. Με αυτό έπλυναν τα χέρια της μαμής και ύστερα τα φιλούσαν σε ένδειξη εκτίμησης και σεβασμού που την είχαν.

 

Η 1η Φεβρουαρίου

Τη μέρα αυτή στο εξωκκλήσι του Αγίου Τρύφωνα που βρίσκεται στην τοποθεσία «Αμπέλια» γίνεται αγιασμός κάθε χρόνο στη μνήμη του μάρτυρα Τρύφωνα, προστάτη των αγρών και των αμπελιών. Τον αγιασμό αυτό τον ραντίζουν στα χωράφια και στα αμπέλια για «ευετηρία».