Τελετουργίες από Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ, ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ

Ιωάννα Καντιφούδη

Νικήσιανη Καβάλας

Εισαγωγή στη λαογραφία

Εμμανουήλ Βαρβούνης

2017-2018

Α Εξάμηνο

Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

Παραμονή Χριστουγέννων μαζεύονταν όλη η οικογένεια και οι συγγενείς τους στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι και έτρωγαν νηστίσιμα κυρίως πατάτες στο φούρνο και διάφορες σαλάτες. Επίσης βάζανε κατά το έθιμο 2 ποτήρια γλυκό νερό δηλαδή νερό με ζάχαρη και 2 ποτήρια κρασί. Πρώτα έκοβαν τη χριστόπιτα που ήταν ψωμί ζυμωμένο από τη νοικοκυρά μέσα με ένα φλουρί, θυμιάτιζαν όλο το σπίτι στο εσωτερικό και εξωτερικό χώρο και αφού φάγανε, άφηναν το τραπέζι με τα πιάτα έτσι ακριβώς όπως είναι μέχρι την επόμενη ημέρα για να κατέβει και να φάει ο Χριστός ότι είχε περισσέψει στο τραπέζι .Κατά τις 4 τα χαράματα σηκωνόντουσαν και πήγαιναν στη λειτουργία που είχε κάθε παραμονή Χριστουγέννων και έπαιρναν την ευλογία για καλά Χριστούγεννα .Τα Χριστούγεννα έτρωγαν γουρούνι, λουκάνικα. τα παραδοσιακά τοπικά ΄΄Μπουμπάρια΄΄ που είναι έντερα των ζώων γεμιστά με ρύζι και χοιρινό  κρέας ,τα σαρμαδάκια δεν μπορούσαν να λείπουν από το τραπέζι αφού τα έφτιαχναν σε πολύ μεγάλες ποσότητες αφού πάντα θα τρωγόντουσαν .Επίσης έτρωγαν χοιρινό με λάχανο που είναι ένα τοπικό φαγητό της Νικήσιανης καθώς και κοτόσουπα. Για γλυκό έφτιαχναν χαλβά ή κερνούσαν τα γνωστά φοινικάκια. Ακόμα τρώγαν τραχανά παραδοσιακό με ψωμί και ‘’τσιγαρίδες’’ όπου ήταν τηγανητά λουκάνικα κυρίως στο λίπος και ήταν ένα πολύ αγαπημένο γεύμα για όλους για όλους τους ντόπιους του χωριού. Την παραμονή Πρωτοχρονιάς όλα τα σπίτια ήταν γεμάτα με κόσμο. Το φαγητό εννοείται δεν θα μπορούσε να λείπει καθώς είχαν τα βασικά γλυκά, κουλούρια , κουραμπιέδες ,μελομακάρονα ,βασιλόπιτα που ήταν πάλι με ψωμί ζυμωμένο με ένα φλουρί μέσα , θυμιάτιζαν όλο το σπίτι. Από φαγητά είχαν κρέας χοιρινό κυρίως , πίτες παραδοσιακές και συχνά με γέμιση από συκώτι και όπως τα Χριστούγεννα ,έτσι και την πρωτοχρονιά δεν μάζευαν τα τραπέζια γιατί ερχόταν ο άγιος Βασίλης να φάει ότι είχε περισσέψει από το προηγούμενο βράδυ Στις 2 Ιανουαρίου μικροί μεγάλοι πήγαιναν στα σπίτια ,κατά το έθιμο ,κουβαλώντας μια κανάτα νερό και μια πέτρα με ένα πουρνάρι [θάμνος] και έλεγαν ακριβώς τα λόγια :<<όπως αυτή η πέτρα έτσι να παίρνετε τα λεφτά και τα καπνά>>,<< όπως τρέχει το νερό έτσι να τρέχει ο βιος σου >>και <<όπως πατλαντούν τα πουρνάρια έτσι να πατλαντούν  τα πεταλούδια μέσα από την αυγούλα>>  Επιπρόσθετα μαζεύονταν ο ένας στο σπίτι του άλλου για καλό ποδαρικό και έπιναν όλοι μαζί καφέ .Θα ήταν παράλειψη να μην τονίσουμε τη σημασία των καλάντων κατά τα Χριστούγεννα και την πρωτοχρονιά. Τα παιδιά έβγαιναν για κάλαντα από τις 5-6 τα ξημερώματα και ξυπνούσαν όσο το δυνατόν περισσότερους συγχωριανούς με τη χριστουγεννιάτικες μελωδίες τους, κρατούσαν ένα αυτοσχέδιο τρίγωνο ή έφτιαχναν σαν σφυρί με σίδερο για να κάνει θόρυβο, καθώς έλεγαν όσο πιο θορυβώδες είναι τόσο καλύτερο. Οι νοικοκυρές έδιναν στα παιδιά ότι είχαν είτε από γλυκό είτε από ψηλά. Στις 7 Ιανουαρίου διαδραματίζονταν το έθιμο των ‘’ Αράπηδων’’του χωριού όπως γίνεται στην πλατεία με την ορχήστρα τη λεγόμενη τσέτα και χόρευαν  ταυτόχρονα τοπικούς χώρους, ένας από αυτούς είναι ο ‘’παπίτικος’’ που χόρευαν μόνο άνδρες.  Το μεσημέρι έψηναν κρέατα στην πλατεία με άφθονο τσίπουρο και ούζο. Το έθιμο του Αράπη είναι κατάλοιπο της  Διονυσιακής λατρείας και των καλενταριων. Ένα έθιμο με έδρα την Νικησιανή , τη χτισμένη  στις υπώρειες του ιερού παγγαίου στην κορυφή του οποίου υπήρχε το κέντρο της λατρείας του θεού Διονυσίου και το μαντείο. Το έθιμο αυτό είναι πρότυπο και ένα από τα πιο σημαντικά Δωδεκαμετρικά έθιμα στο βαλκανικό χώρο και δίνει την ύπαρξη και την υπόστασή του με αμέτρητες μαρτυρίες από την αρχαιότητα μέχρι και τις μέρες μας το έθιμο του αράπη συμβολίζει την μάχη μεταξύ της ζωής και του θανάτου, τη γονιμότητα την αναγέννηση ,την έναρξη μιας νέας εποχής . Ο Αράπης έχει επιβλητική εμφάνιση και προκαλεί δέος και φόβο. Εικάζεται μάλιστα ότι Αραπηδες  χρησιμοποιήθηκαν από το Μέγα Αλέξανδρο το 327 π.Χ εναντίον των βασιλιάδων Περσών. Ο Μέγας Αλέξανδρος επειδή προβληματιζόταν για την έκβαση της μάχης αυτής αφού δεν μπορούσε να νικήσει με εύκολο τρόπο τους εχθρούς ,τότε εμφανίστηκαν Σάιοι,κάτοικοι της νικήσιανης  καί του ζήτησαν να τον βοηθήσουν να λάβουν μέρος μαζί του στην μάχη ντυμένοι Αραπήδες . Οι θόρυβοι των κουδουνιών που φορούσαν οι αράπηδες προκαλούσε τρόμο στους εχθρούς και τους έτρεπε σε φυγή με αποτέλεσμα να νικήσουν τη μάχη. Οι αράπηδες είναι μια ονομασία που δόθηκε μετά την κατάκτηση της περιοχής από τους τούρκους ,αφού για αράπη σήμαινε στη τουρκική γλώσσα Άραβας και αυτός που είχε μαύρη επιδερμίδα. Και έτσι ονομάστηκαν τα μέλη της. Έπειτα η στολή τους  είναι μαύρου χρώματος. Οι αράπηδες φορούσαν μάσκα κατασκευασμένη σε σχήμα κώνων από δέρμα κατσίκας , επονομαζόμενη μπαρμπότα Στο ύψος των ματιών και της μύτης φέρει τρύπες για να μπορεί να βλέπει και να αναπνέει αυτός που υποδύεται τον αράπη. Στην μπαρμπότα στολίζονταν με ένα μαντήλι αυτοί που ήταν αρραβωνιασμένοι που ήταν χειροποίητο της αρραβωνιάστηκα τους που λειτουργούσε ως διακριτικό γνώρισμα του υποδυομένου και ένδειξη αγάπης αλλά και της προκοπής ίδιας ως νύφης  Οι μπαρμπότα στηρίζεται και δένετε με μάλλινο λευκό ζωνάρι .Τα πόδια τα κάλυπτε με μάλλινο ύφασμα που το λένε καλτσούνι Φορούσαν τσαρούχια κατασκευασμένα από δέρμα γουρουνιών που ονομαζόταν τσερβούλια τα οποία και στε στενεύουν στα πόδια με δερμάτινες με δέρμα με δερμάτινες λουρίδες σε σχήμα χ και αποκαλούν λαπ λαπ αρες το πίσω μέρος της κάπας όπου φορούσαν και συγκεκριμένα το σημείο της ράχης το γεμίζουν με καλή λάμπου κο φύλλα το τόσο που σχημάτιζε καμπούρα στη μέση πρόσμεναν με χοντρά σκοινιά μεγάλα κουδούνια τα λεγόμενα σαΐνια και το μπατάλι τα σαΐνια είναι 3 μεγάλα με περίπου 4 με περίπου 4 ή 5 kg το καθένα στα χέρια κρατούσαν τις ινομυώματα σπάθα κατάλοιπο της εποχής της τουρκοκρατίας που συμβόλιζε τον προνόμιο που τους είχε δώσει το τουρκικό κράτος το τουρκικό να κρατούν μεγάλη μαχαίρα οι αράπηδες χωρίζονταν σε 2 ομάδες έχοντας 2 αρχηγούς τον που τους καθοδηγούσε έτσι σ εκείνη την ξεκινά την πορεία στους δρόμους του χωριού με βήμα αργό επιβλητικό και άγριο παρακαλώντας προκαλώντας έτσι τον δυνατότερο σε ένταση ήχο των σαλονιών οι 2 ομάδες συναντιόταν στην πλατεία του χωριού όπου γίνεται η κορύφωση του δρώμενου όπου ένας από κάθε ομάδα υποχρεούνται να παλέψει αφού πρώτα δείτε σου τις μαχαιριές τις μαχαίρες κάτω στο χώμα με τρόπο τέτοιο ώστε να σχηματίζουν ένα σταυρό οι παλιοί είναι δύσκολοι και τελειώνει όταν ένας από τους 2 μαχόμενους πέσει κάτω είπε ο βιωμένος στο νεκρό έτσι όλοι οι αράπηδες μαζεύονται γύρω από το νεκρό σε ιερή μυσταγωγία η οποία τελειώνει με την ανάσταση του πεσόντος χαρούμενοι όλοι βγάζουν τις bar μπότες αποκαλύπτει αποκαλύπτοντας τα πρόσωπά τους και στήνουν έναν κυκλικό τους σε χώρο με απεριόριστο φόρεμα σύμφωνα με την παράδοση η πόλη αυτή καθώς και οι πτώσ του αέρα η πάλη αυτή καθώς και η πτώση του αράπης με πολύ ζουν το θάνατο του διονύσιου από τους τιτάνες και την χειμερία νάρκη της φύσης ενώ είχαν ενέργειες ανέγερσή του στην ενσάρκωση της ενώ η ανέργεση του την αναβίωση του διονυσίου από τον βίο και το ξαναζωντάνεμα της φύσης με τον ερχομό της άνοιξης της το έθιμο από αυτό είναι το πιο βαθιά ριζωμένο σε σε όλη την καταγόμενη από όλους τους καταγόμενους από την πιάνει όπου κατοικούν είναι το μόνο που επέζησε στο χρόνο όπως προαναφέρθηκε και στη συνέχεια και τελείται μέχρι σήμερα σε με ιδιαίτερη πίστη και ευλάβεια με σκοπούς ένα να παραβεί με σκοπούς πολλούς ένας από αυτούς ήταν να παραβείτε στις επόμενες γενιές επόμενες γενιές ανά λεπτό αναλλοίωτα

 Την καθαρά δευτέρα ντυνόντουσαν καρναβάλια μικροί μεγάλοι σε γειτονιές τραγουδούσαν και χόρευαν συρτάκι επίσης το σάββατο των αποκριών ήταν ήταν ένα έθιμο που στοίβαζαν πώς να διαβεί λαβή βέντρα θάμνους στοιβαγμένα το ένα πάνω στ άλλο και τα καίγανε και από τα πουρνάρια αυτά ακούγονταν ο ήχος από τα δέντρα που καιγόντουσαν και άκουγαν ήχος και όπως λέγαν τα λα ντού σα έκαναν τον χαρακτηριστικό αυτό ήχο και λεγόταν ψηλός τη μεγάλη βδομάδα όλο το χωριό νήστευε και πήγαινε κάθε μέρα στην εκκλησία τρώγανε κυρίως φασόλια φακές δαμάσκηνα κράνα κυδώνια κολοκύθια και επίσης έπαιζαν και έτρωγαν και ήταν τα έβραζαν και τα έτρωγαν και ήταν γλυκό σιρόπι καθώς και μουστοκούλουρα χειροποίητα τη μεγάλη πέμπτη έβαφαν τα κόκκινα αυγά και τα τοποθετούσαν και τοποθετούσαν ένα κόκκινο ρούχο ή χάσμα πέμπτη κάθε τετάρτη και παρασκευή γινόταν τα χει χερ ενεργεί την ανάσταση το βράδυ τρώγαμε μαγειρίτσα και μετά ένα τόπι κωδικό τους φαγητό σπανάκι με αρνί η κάτσει την επόμενη μέρα την κυριακή του πάσχα δηλαδή όλο το χωριό έψηνε κατσίκια και αρσενια και άλλα τοπικά τυπικά τους φαγητά με σέvα κι επίσης στις 7 Σεπτεμβρίου γινόταν το πανηγύρι για τα γενέθλια της παναγίας προς τιμή του της αγίας άννας που ήταν η προστάτιδα του χωριού και γινόταν σε χρέος χώρο στο προαύλιο της εκκλησίας επίσης στην τσικνοπέμπτη κάθε χρόνο έψιλον στις απλές όλοι σχεδόν οι ντόπιοι και έπαιζαν ένα τραγούδι το οποίο ήταν ένα παιχνίδι το οποίο ήταν ένα στυλό και από τον α και και από το να κρέμεται με ένα σκοινί το οποίο ίος στην ουρά στην άκρη υπήρχε ένα βαμμένο αυγό έτσι έτσι ένας κρατούσε το ξύλο με το αυγό και οι υπόλοιποι προσπαθούσαν να τον σπάσουμε με το στόμα