Τελετουργίες από ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

(σελ.40)

Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου 

α) Η σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα

« Την σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα γιορτές που γιορταζόταν με ιδιαίτερη ευλάβει από τον κόσμο ήταν του Αγίου Στυλιανού όπου εκκλησιαζόταν το σχολείο, του Αγίου Σπυρίδωνα και του Αγίου Μοδέστου προστάτη των κτηνοτρόφων. Το μεγάλο πανηγύρι του χωριού στις 21 Νοεμβρίου των Εισόδια της Θεοτόκου όπου γιορτάζει ο ενοριακός ναός είχε ένα καθαρά θρησκευτικό χαρακτήρα».

Καραλής Αθανάσιος

β) Το Δωδεκαήμερο

« Παραμονή των Χριστουγέννων στο τελευταίο νηστίσιμο τραπέζι της χρονιάς έτρωγαν το Χριστόψωμο. Το πρωί των Χριστουγέννων εκκλησιάζοταν όλοι και στη συνέχεια έτρωγαν χοιρινό με λάχανα μπουμπάρι και μπακλαβά. Τα κάλαντα των Χριστουγέννων ήταν τα θρακιώτικα κάλαντα και τα παιδιά τα έψαλαν το πρωί της παραμονής.

 Την Πρωτοχρονιά λίγο μετά την αλλαγή της ώρας τα παιδιά έβγαιναν έξω στους δρόμους με σφυριά χτυπούσαν τις ξύλινες πόρτες και έλεγαν τα κάλαντα. Τα αντίτιμα των καλάντων ήταν συνήθως φρούτα, καρποί και αυγά. Η Βασιλόπιτα ήταν μια κρεατόπιτα στην οποία περιέχοταν ένα φλουρί, ένα κομμάτι ξύλο, ένα στάχυ και ένα κομμάτι άχυρο. Τη βασιλόπιτα την έκοβε ο μεγαλύτερος άνδρας του σπιτιού, έκοβαν οπωσδήποτε κομμάτι για το Χριστό και τη Παναγία, όποιος τύχαινε το νόμισμα διαχειριζόταν τα οικονομικά της οικογένειας, το ξύλο φρόντιζε για τη ξυλεία της χρονιά, το στάχυ της γεωργικές εργασίες, και το άχυρο τα ζώα. Τα κομμάτια επίσης τα έκοβαν σειρά ηλικίας. Τη δεύτερη μέρα του χρόνου γινόταν τα ποδαρικά. Τα παιδιά πήγαιναν στα σπίτια κρατώντας μια πέτρα, ένα κανάτι με νερό και ένα κλαδί από πουρνάρι, αφήνοντας την πέτρα σε μια γωνιά του σπιτιού. Ευχόταν έτσι όπως δεν σηκώνεται αυτή η πέτρα να μη σηκώσουν και οι χαρές του σπιτιού, ρίχνοντας το κλαδί στη φωτιά ευχόταν όπως καίγεται το κλαδί να καούν και τα κακά του σπιτιού. Ρίχνοντας το νερό στις γωνιές του σπιτιού ευχόταν έτσι όπως κυλάει το νερό να κυλάει και η αγάπη στο σπίτι. 

Την παραμονή των Φώτων ο ιερέας γύριζε όλα τα σπίτια του χωριού και φώτιζε τα σπίτια.

Τα Θεοφάνια μέχρι και το 1960 οι Μητροπολίτες Ελευθερουπόλεως τελούσαν τον αγιασμό στη Νικήσιανη γιατί σύμφωνα με την παράδοση το νερό της Νικήσιανης δεν είχε λερωθεί από τους Τούρκους».

Καραλής Αθανάσιος

γ) Γιορτές του Ιανουαρίου

« Μεγάλες γιορτές του Ιανουαρίου είναι του Αη-Γιάννη όπου κορυφωνόταν και το έθιμο των Αράπηδων. Αράπηδες ντύνονταν από την Πρωτοχρονιά ως του Αη-γιάννη. Η στολή του Αράπη είναι στο κεφάλι η μπαρμπότα από δέρμα κατσίκας είναι αρκετά ψηλά και ο χώρος μπροστά από το από το πρόσωπο είχε ανοίγματα στα μάρια και το στόμα ενώ κατεβαίνει μέχρι το στήθος. Η ράχη γεμίζεται με χόρτα ώστε να σχηματίζεται καμπούρα. Από πάνω μπαίνει η κάπα που σκεπάζει όλο το σώματα μέχρι τις κνήμες. Στη μέση κρεμάνε κουδούνια τα τσάνια ενώ το μεγαλύτερο από αυτά ονομάζεται μπαράλι. Στις κνήμες φορούσαν καλτσούνια και στα πόδια τσερβούλια. Στα χέρια φοράν άσπρα χοντρά λευκά γάντια και κρατάν ξύλινο σπαθί. Παλιότερα όλα γινόταν πολύ πιο αυθόρμητα. Ο κόσμος ντυνόταν παρέες –

(σελ.42)

παρέες και όχι οργανωμένοι, οι περισσότεροι άνδρες ντύνονταν Αράπηδες, ήταν όλη τη μέρα ντυμένοι, και δε γινόταν αναπαράσταση της μάχης, επίσης παλαιότερα πάνω στη μπορμπότα …ούσαν ένα κεντημένο μαντήλι ιδίως οι αρραβωνιασμένοι …α δεν το κάνουν και προσπαθούν να βγάλουν μια αγριότητα. Αντιθέτως σήμερα όλα γίνονται πολύ οργανωμένα ο κόσμος …εύεται στο προαύλιο του δημοτικού σχολείου, το παραδοσιακό συγκρότημα χορεύει παραδοσιακούς χορούς και στη συνέχεια έρχονται οι Αράπηδες. Γίνεται αναπαράσταση μάχης με την προσοχή να στρέφεται σε μια τελική μονομαχία όπου ο ένας από τους Αράπηδες πέφτει κάτω συμβολίζοντας το θάνατο του Διονύσου από τους τιτάνες. Σε λίγο όμως ανασταίνεται συμβολίζοντας τον θάνατο και την Ανάσταση. Παλαιότερα αυτή η μάχη δεν γίνονταν. Αυτά είναι χαρακτηριστικά που μπήκαν αργότερα».

Μπαντής Βασίλειος 

 

« Μια μεγάλη γιορτή ήταν και του Αγίου Αθανασίου γιατί σε πολλά παιδιά έδιναν αυτό το όνομα για να μείνουν αθάνατα θέλοντας να αντιμετωπίσουν την παιδική θνησιμότητα ». 

Καφαλής Αθανάσιος

«Μεγάλη σημασία είχε και η πρώτη Φεβρουαρίου όπου διάβαζαν μιαν ευχή για την ευφορία των χωραφιών, μάλιστα έπαιρναν αγιασμό και ράντιζαν τα  χωράφια και τους μπαχτσέδες.

Καφαλής Αθανάσιος 

(σελ.43)

δ)ΑΠΟΚΡΙΕΣ 

«Την τελευταία Κυριακή πριν την Καθαρά Δευτέρα, την Κυριακή της συγχωρήσεως όσοι είχαν νεκρούς συγγενείς πήγαιναν στα κοιμητήρια για να τελέσουν μνημόσυνο και να συγχωρεθούν  οι νεκροί. Στη συνέχεια πήγαιναν όλοι στην εκκλησία για τον εσπερινό της συγχωρήσεως και με πρώτο τον ιερέα ξεκινούσαν να συγχωρούν ο ένας τον άλλο.

Επίσης εκείνη την Κυριακή το βράδυ έκαιγαν τον ψύλλους. Αναβάν φωτιές σε κάθε γειτονιά συναγωνιζόμενοι ποιοι θα έχουν τη μεγαλύτερη πυρά και χόρευαν γύρω από αυτή για να καούν οι ψύλλοι, και για  να κάψουν το χειμώνα και να έρθει η άνοιξη.

Το κάψιμο των ψύλλων γίνεται και στις μέρες μας με διαφορετική μορφή, υπάρχει μόνο μια πύρα έξω από το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, χορεύουν παραδοσιακά συγκροτήματα και μοιράζουν στον κόσμο, κρασί και τσίπουρο. 

Μετά τον εσπερινό της συγχωρήσεως τα βαφτιστήρια έπρεπε να φτιάξουν μια τυρόπιτα με ρύζι και να πάρουν τα πορτοκάλια να πάνε στο σπίτι των νουνών τους και να συγχωρεθούν>>.

Καφαλής Αθανάσιος

ε) Κινητές εορτές

« Την Καθαρά Δευτέρα έτρωγαν φασολάδα και πετούσαν χαρταετούς. Την Μεγάλη Εβδομάδα οι γυναίκες καθάριζαν και ασβέστωναν τα σπίτια τους ενώ τη Μεγάλη Πέμπτη έβαφαν τα αυγά με τη χρήση κρεμμυδιών. Τη Μεγάλη Παρασκευή τα ξημερώματα τα παιδιά έβγαιναν στο βουνό για να μαζέψουν πασχαλιές και να στολίσουν τους επιταφίους. Την Κυριακή του Πάσχα το πρωί γινόταν εσπερινός της αγάπης ο ιερέας μοίραζε κόκκινα αυγά τα οποία τρωγαν στο πασχαλινό τραπέζι μαζί με κατσίκι στη σούβλα. Ξεχωριστή σημασία είχε και το πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου που γινόταν στο εκκλησάκι του. ερχόταν όργανα και γινόταν κουρμπάν με ζώα που προσέφεραν οι κτηνοτρόφοι.

(σελ.44)

Παραμονές της Πεντηκοστής το ψυχοσάββατο ήταν μια σημαντική μέρα αφιερωμένη στους νεκρούς, έκαναν κόλλυβο. Επίσης, τη μέρα αυτή ονόμαζαν κερασοψυχώ επειδή τότε έβγαιναν τα κεράσια και στόλιζαν με αυτά τα κόλλυβα.

Την Πεντηκοστή πίστευαν επίσης πως οι ψυχές των νεκρών γυρνούσαν πίσω στους τάφους τους όπου είχαν βγει το Πάσχα ». 

ζ) Γιορτές του καλοκαιριού 

« Τιμούσαν ιδιαίτερους τη γιορτή των Αποστόλων. Του Προφήτη Ηλία  γινόταν μεγάλο κουρμπάνι καθώς θεωρούσαν την εικόνα του θαυματουργή και έκαναν λιτανείες με αυτή σε περίοδο ανομβρίας. Στις 15 Αυγούστου γινόταν πολύ μεγάλο πανηγύρι στην πλατεία του χχωριού με όργανα και κουρμπάνι ». 

Καφαλής Αθανάσιος

Γιορτές του φθινοπώρου

« Η μεγαλύτερη γιορτή του φθινοπώρου ήταν της Αγίας Άννας που γινόταν πολύ μεγάλο πανηγύρι με όργανα και κουρμπάνι ». 

Καφαλής Αθανάσιος