Τελετουργίες από ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

(σελ.56)

Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

α. Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα

- Ποια έθιμα είχατε τη σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα; 

- Η σαρακοστή αυτή ξεκινούσε από του Αγίου Φιλίππου στις 14 Νοεμβρίου και τελείωνε την ημέρα των Χριστουγέννων. Κρατούσε σαράντα ημέρες και την έλεγαν «εύκολη νηστεία», γιατί επιτρεπόταν να φας ψάρι. Στις 4 Δεκεμβρίου γιορτή της Αγίας Βαρβάρας, έλεγαν ότι «βαρβαρώνει το κρύο», γινόταν δηλαδή πολύ δυνατό, όλοι έκαναν «Βαρβάρα». Η βαρβάρα ήταν ένα γλύκισμα που γινόταν με σιτάρι. Έβραζαν καλά το σιτάρι και μετά έριχναν μέσα στο χυλό σταφίδες, καλαμπόκι, σύκα, καρύδια και το μοίραζαν ο ένας στον άλλον. Ένα άλλο έθιμο γινόταν την παραμονή των Χριστουγέννων. Εκείνη την ημέρα σε όλο το χωριό ακούγονταν οι φωνές των γουρουνιών που τα έσφαζαν για να ψήσουν τα Χριστούγεννα. 

(σελ.57)

β. Το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου – 5 Ιανουαρίου)

- Ποια ήταν τα έθιμα του Δωδεκαημέρου; 

- Το πρώτο έθιμο ήταν τα κάλαντα των παιδιών. Τα παιδιά έλεγαν τα κάλαντα την παραμονή των Χριστουγέννων. Αντί για χρήματα τους έδιναν προϊόντα όπως καρύδια, σύκα, μανταρίνια και ξυλοκέρατα, τα λεγόμενα χαρούπια. Την ημέρα των Χριστουγέννων όλοι πήγαιναν στην εκκλησία. Σηκώνονταν πολύ νωρίς, ντύνονταν με τα καλά τους ρούχα και στις 5 η ώρα που χτυπούσε η καμπάνα ήταν έτοιμοι να ξεκινήσουν. Πριν φύγουν από το σπίτι τα παιδιά φιλούσαν το χέρι των γονιών τους και τους ζητούσαν συγγνώμη για να μπορέσουν να κοινωνήσουν. Όταν γύριζαν από την εκκλησία έτρωγαν τη ζεστή σούπα που έφτιαχναν από πετεινό ή κότα. Το μεσημέρι μαζεύονταν όλοι μαζί οι συγγενείς στα σπίτια για να ανταλλάξουν ευχές και να φάνε όλοι μαζί. Το τραπέζι ήταν στρωμένο με όλα τα καλά, χοιρινό κρέας – τηγανιά ή λαχανιά – σαλάτες, ντολμαδάκια, ζυμωτό ψωμί και γλυκά. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς 

(σελ.58) 

το πρωί τα παιδιά έλεγαν πάλι κάλαντα. Το βράδυ της Πρωτοχρονιάς γινόταν το έθιμο των «Αράπηδων». Οι «Αράπηδες» ήταν άντρες ηλικίας 15 έως 50 χρονών. Μέρες πριν έσφαζε ο καθένας ένα ζώο – δικό τους κι έπαιρνε το δέρμα του. το έβαζε στο αλάτι για να μην μυρίζει και μετά έκαναν την «μπαρμπότα». Η μπαρμπότα ήταν σαν κουκούλα που έκρυβε το πρόσωπο. Επάνω της σχεδίαζαν μάτια και στόμα και στο μέτωπο έβαζαν ένα κεντημένο μαντήλι. Στο σώμα τους φορούσαν μία κάπα και στα πόδια «τσουράπια» άσπρα μέχρι τα γόνατα και «τσιρβούλια». Στη μέση τους κρεμούσαν ένα μεγάλο σκοινί γεμάτο μεγάλα κουδούνια και στο χέρι κρατούσαν ένα ξύλινο σπαθί. Όταν ξεκινούσαν τριάντα με σαράντα άτομα το χωριό τραντάζονταν από τους ήχους των κουδουνιών. 

Την παραμονή των Θεοφανείων όλοι νήστευαν, δεν τρώγαμε ούτε λάδι, για να πιούμε την άλλη μέρα αγιασμό. Πηγαίναμε το πρωί της Παραμονής στην εκκλησία

(σελ.59)

και παίρναμε τον πρώτο αγιασμό με τον οποίο ραντίζαμε τα χωράφια για να έχουν καλή σοδειά και ρίχναμε αγιασμό και στο νερό που ποτίζαμε τα ζώα. Το απόγευμα περνούσε ο ιερέας από κάθε σπίτι και ράντιζε όλους τους χώρους του σπιτιού με αγιασμό.

Την ημέρα των Θεοφανείων πηγαίναμε στην εκκλησία. Ο ιερέας έκανε αγιασμό στην κολυμπήθρα και όλοι με την σειρά κρατώντας ένα ποτηράκι παίρναμε Αγιασμό και τον πίναμε. 

Το δωδεκαήμερο έκλεινε με τους Αράπηδες. Αυτοί ξανάβγαιναν από την παραμονή των Θεοφανείων και το έθιμο ολοκληρωνόταν την ημέρα του Αγίου Ιωάννου. Και γινόταν ένα πανηγύρι που μεγαλύτερο δεν υπήρχε. Δεν άκουγες τίποτα άλλο εκτός από κουδούνια, φωνές και τραγούδια. Οι Αράπηδες με τον θόρυβο που προκαλούσαν τα κουδούνια τρόμαζαν το θάνατο και το κακό απομακρυνόταν από το χωριό. Ο θάνατος έχανε και η ζωή κέρδιζε. 

(σελ.60)

ε. Κινητές εορτές. Σαρακοστή Πάσχα, Πάσχα, μετά το Πάσχα ως την Πεντηκοστή. 

- Υπήρχαν έθιμα στη Σαρακοστή, το Πάσχα, μετά το Πάσχα ως την Πεντηκοστή; 

- Η Σαρακοστή ξεκινούσε την Καθαρή Δευτέρα και τελείωνε τη Μεγάλη Εβδομάδα. Σ’ αυτήν επιτρεπόταν μόνο τα λαδερά φαγητά. Κάθε Παρασκευή όλοι πηγαίναμε στα Χειρονύμφια, του Χαιρετισμούς που λένε σήμερα. Την Κυριακή της Ορθοδοξίας πηγαίναμε στην εκκλησία κρατώντας μία εικόνα. Μετά την κανονική λειτουργία 

(σελ. 61)

γινόταν περιφορά των εικόνων. Την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως από βραδύς πηγαίναμε λουλούδια από τον κήπο και στολίζαμε το Σταυρό που θα χαιρετούσαν και θα ασπάζονταν όλοι την άλλη μέρα. Την Κυριακή των Βαΐων πηγαίναμε στην εκκλησία το πρωί κρατώντας βάγια. Από το βράδυ της Κυριακής μέχρι και το Μεγάλο Σάββατο πηγαίναμε στην εκκλησία κάθε βράδυ. Τη Μεγάλη Πέμπτη το πρωί οι γυναίκες ζύμωναν τσουρέκια και πασχαλινές κουλούρες και τα πήγαιναν σε μεγάλα ταψιά στο φούρνο για να τα ψήσουν. Όλο το χωριό μοσχομύριζε. Μετά έβαφαν αυγά με φλούδες από κρεμμύδια. Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης πηγαίναμε λουλούδια στην εκκλησία για να στολίσουμε τον Επιτάφιο. Όταν τελείωνε η ακολουθία της Μεγάλης Πέμπτης στολίζαμε τον Επιτάφιο οι νεότερες γυναίκες και οι μεγαλύτερες έψελναν τα εγκώμια. Τη Μεγάλη Παρασκευή δεν τρώγαμε ούτε λάδι. Ήταν Μεγάλο Πένθος. Το πρωί γινόταν η Αποκαθήλωση του Χριστού. Όταν ο ιερέας κατέβαζε το Σώμα 

(σελ.62)

του Χριστού από το Σταυρό, η καμπάνα χτυπούσε πένθιμα και συνέχιζε να χτυπά πένθιμα μέχρι το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου. Ο ιερέας μετέφερε το Σώμα του Χριστού στο ιερό και το γύριζε τρεις φορές γύρω από την Αγία Τράπεζα. Μετά γινόταν περιφορά του Σώματος του Χριστού μέσα στην εκκλησία και όλοι το έραιναν με λουλούδια. Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής έψελναν γυναίκες φορώντας μαύρα τα εγκώμια και τέσσερις μαυροφόρες έραιναν τον επιτάφιο με λουλούδια. Μετά γινόταν η περιφορά του επιταφίου. Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου γινόταν η πρώτη Ανάσταση. «Ανάστα Ζωοδότα», όλο το εκκλησίασμα έκανε θόρυβο χτυπώντας τις καρέκλες για να δείξουν ότι ο θάνατος νικήθηκε και ο Χριστός που είναι η ζωή ήταν νικητής. Την ίδια ώρα που ο ιερέας έβγαινε από την Ωραία Πύλη και πετούσε βάγια σε όλους τους πιστούς. Τότε σταματούσε και ο πένθιμος χτύπος της καμπάνας. Το μεσημέρι οι γυναίκες ετοίμαζαν τη μαγειρίτσα που θα έτρωγε η οικογένεια όταν θα γύριζε ξημερώματα σχεδόν από την Ανάσταση. Στις 11:00 το βράδυ χτυπούσε η καμπάνα. Όλοι κρατώντας ένα κόκκινο αυγό και μία λαμπάδα πήγαιναν στην εκκλησία. Στις 12 γινόταν η Ανάσταση, τσούγκριζαν τα αυγά τους, αντάλλαζαν ευχές «Χριστός Ανέστη – Αληθώς Ανέστη» και η λειτουργία συνεχιζόταν μέχρι τις 3 τα ξημερώματα. Μετά κοινωνούσαν και γύριζαν στο σπίτι για να φάνε τη μαγειρίτσα. Το πρωί της Κυριακής του Πάσχα γινόταν η Δεύτερη Ανάσταση και γινόταν περιφορά της εικόνας της Αναστάσεως. Το μεσημέρι όλοι έτρωγαν σουβλιστό αρνί και παντού άκουγες τραγούδια και χαρούμενες φωνές. Σαράντα μέρες μετά την Κυριακή του Πάσχα πηγαίναμε στην εκκλησία γιατί σηκωνόταν το «Χριστός Ανέστη». Από την άλλη μέρα λέγαμε ξανά «Καλημέρα» γιατί μέχρι τότε αντί για καλημέρα λέγαμε «Χριστός Ανέστη». Την Πεντηκοστή γινόταν Μεγάλη Θεία Λειτουργία. 

 

(σελ.64)

η. Γιορτές του Φθινοπώρου ως την εορτή του αγίου Φιλίππου

- το φθινόπωρο ποιες γιορτές είχατε; 

- Στις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζαμε την Αγία Άννα, που μας είχε σώσει από τους Βούλγαρους. Στις 9 Σεπτεμβρίου γιορτάζαμε την Γέννηση της Παναγίας. Στις 26 Οκτωβρίου γιορτάζαμε τον Αϊ-Δημήτρη στο μοναστήρι του και γινόταν μεγάλο πανηγύρι.