Τελετουργίες από Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ, Δ. ΠΑΡΑΝΕΣΤΙΟΥ, ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ

Β. ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ

Ο λαϊκός πολιτισμός της περιοχής της Δράμας, όπως βέβαια και ολόκληρου του βορειοελλαδικού χώρου, παρουσίαζε εξαιρετικό ενδιαφέρον, όχι μόνο για τον πλούτο και την ενέργεια των επιμέρους μορφών του, αλλά και για την επιβίωση ή απόηχο σε αυτόν στοιχείων της αρχαιοελληνικής και βυζαντινής παράδοσης. Ιδιαίτερα σημαντικό προβάλει το κεφάλαιο των εθίμων που πλαισιώνουν γιορτές και δρώμενα στη διάρκεια του χρόνου ή σε εποχικά κρίσιμες στιγμές, όπου εκδηλώνεται η θρησκευτική ευσέβεια παράλληλα με την λαϊκή δοξασιολογία στο ευρύτερο φάσμα της, όπως μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Πρέπει να τονιστεί επαινετικά ότι οι κάτοικοι της Δράμας τρέφουν ιδιαίτερο σεβασμό για την τοπική παράδοσή τους, η οποία παρέμεινε ακμαία στην ακριτική αυτή περιοχή και σε καιρούς χαλεπούς, σκλαβιάς ή επιβουλής αλλοεθνών. Το ίδιο σέβονται την παράδοση οι γενιές των ξεριζωμένων από την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο και άλλες περιοχές του ελληνισμού. Βρήκαν φιλοξενία και στοργή στην περιοχή της Δράμας, ριζώθηκαν σ’ αυτήν την δεύτερη πατρίδα και έγιναν δημιουργικά μέλη της κοινωνίας. Με ξεχωριστό τρόπο εθιμικά παρουσιάζονται οι γιορτές, με πλούτο εκδηλώσεων, δρωμένων, όπου κυριαρχούν μεταμφιέσεις και μαζί με κουδούνια, τραγούδια, παραστάσεις ευρηματικές και αναπαραστάσεις ποικίλες.

Στο Μοναστηράκι οι μεταμφιέσεις γίνονται ανήμερα των Θεοφανείων. Πρωταγωνιστούν οι «Αράπηδες», με μακριές μαύρες κάπες και ψηλές κουκούλες στο κεφάλι από δέρμα κατσίκας. Στη μέση φορούν βαριά κουδούνια. Συμπρωταγωνιστικό δρώμενο είναι οι «Τσολιάδες» με την εθνική φορεσιά και οι «Γκιλίγκες» με την τοπική γυναικεία φορεσιά. Όλοι μαζί, με νταϊρέδες, γυρίζουν στα σπίτια, δίνοντας και παίρνοντας ευχές. Ακολουθεί το απόγευμα τρανός κοινοτικός χορός στην πλατεία. Μιμητικό όργωμα και εικονική σπορά στη διάρκειά του φανερώνουν εμφανέστατα τον ευετηριακό χαρακτήρα του δρωμένου. «Αράπηδες» γίνονται και στο Βώλακα την επομένη 7 Ιανουαρίου, του Αγίου Ιωάννου. Στη μέση ζώνονται κουδούνια, το κεφάλι σκεπάζεται με προβιά, τα πρόσωπα είναι μαυρισμένα με καπνιά, τα χέρια μαυρισμένα κι αυτά, κρατούν χοντρά ξύλα. Στο ίδιο χωριό την επομένη 8 Ιανουαρίου, γίνεται αναπαράσταση τοπική. Την ίδια μέρα Βγαίνουν και οι «Αρκούδες» άντρες μεταμφιεσμένοι με ολόκληρες προβιές. 

Παρατίθεται φωτογραφία με λεζάντα, «Τσολιάδες»

Στην Πετρούσα μεταμφιέσεις γίνονται την επόμενη και τη μεθεπόμενη των Θεοφανείων με κύριο στοιχείο του γιορτασμού πομπική περιφορά με νταχαρέδες μιας καμήλας, εικονικής σήμερα, πραγματικής παλαιότερα.

Παρατίθεται φωτογραφία

Στην Καλή Βρύση τα δρώμενα των ημερών αυτών παίρνουν περισσότερο συγκροτημένη μορφή στη διάρκεια ενός τριημέρου με ευρύτερο ευθυμολογικό πλαισίωμα, που αρχίζει από την παραμονή των Θεοφανείων με τελετουργικό εορτασμό των μελών κάθε οικογένειας.

Παρατίθεται φωτογραφία 

Πρωταγωνιστούν τα «Μπαμπούγερα», άντρες μεταμφιεσμένοι ζωόμορφα, ζωσμένοι βαριά, εμφανίζονται αμέσως μετά την τελετή του αγιασμού και με την εντυπωσιακή μεταμφίεση και τη θορυβώδη παρουσία κυριαρχούν σ’ όλο το χωριό την ημέρα των Θεοφανείων, καθώς και τις δυο επόμενες. Αποκορύφωμα και λήξη του αποτελεί κι εδώ η εύθυμη αναπαράσταση γάμου, στις 8 Ιανουαρίου. Στα δρώμενα της Καλής Βρύσης προσδίδει ιδιαίτερη  διάσταση η πρόσφατη αποκάλυψη στην περιοχή του ναού αφιερωμένου στη λατρεία του Διονύσου.

Παρατίθενται δύο φωτογραφίες

Φαίνεται, έτσι ένα δρώμενο με έντονο διονυσιασμό να λειτουργεί στο φυσικό του χώρο. Τις μέρες του Δωδεκαήμερου σε χωριά όπου υπάρχουν εγκατεστημένοι πρόσφυγες από τον Πόντο συνηθίζονταν οι «μωμόγεροι», είδος λαϊκού παραδοσιακού θεάτρου, με σκοπό ψυχαγωγικό σήμερα, με ευετηριακή όμως και αυτή σκοπιμότητα στην πρωτογενή μορφή τους. Η αναπαράσταση γάμου αποτελεί συνηθισμένο θέμα και αγαπημένο θέαμα στα λαϊκά δρώμενα. Πριν όμως πάρει το σημερινό χαρούμενο χαρακτήρα, η εικονική τελετή γάμου αποτελούσε μαγική πράξη, που απέβλεπε στην πρόκληση γονιμικής δύναμης για την καρποφορία των χωραφιών και την αύξηση των κοπαδιών.

Παρατίθεται φωτογραφία

Η περίοδος της αποκριάς συναντάται στην περιοχή της Δράμας με ποικίλα έθιμα, πολλά από τα οποία είναι χαρακτηριστικά του παραδοσιακού τρόπου ζωής, παλαιότερα με τις συνεστιάσεις, την αλληλοσυγχώρεση κλπ. Κύριο βέβαια εθιμικό στοιχείο είναι και εδώ οι μεταμορφώσεις οι οποίες σήμερα έχουν πάρει αστικό χαρακτήρα με αφομοιωμένα στοιχεία της παράδοσης. Την κατεξοχήν έκφραση του αποκριάτικου αστικού πανηγυρισμού αντιπροσωπεύει το καρναβάλι της Χωριστής, την καθαρά Δευτέρα, όπου συνηθίζονται παραδοσιακές μεταμφιέσεις και παραστάσεις και αναπαραστάσεις. Το καρναβάλι της Χωριστής χρόνο με χρόνο παίρνει μεγαλύτερη φήμη, γίνεται ευρύτερα γνωστό και αποτελεί έναν από τους πιο χαρούμενους και αντιπροσωπευτικούς εορτασμούς στην περιοχή. Σημαντική στην επιτυχή διοργάνωσή του είναι η συμβολή του τοπικού μουσικοδραματικού συλλόγου « Η Αναγεννηθείσα Μακεδονία», ο οποίος έχει πλούσια πολιτιστική και εθνική δράση. Την αποκριάτικη περίοδο ο επισκέπτης της Δράμας έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει τη Δευτέρα της Τυρινής στο Καλαμπάκι και στη Μαυρολεύκη ένα από τα πιο σημαντικά ευετηριακά δρώμενα του ελληνικού ιστορικού χώρου γνωστό με την ονομασία «Καλόγερος». Ο «Καλόγερος» αντιπροσωπεύει το αγαθό πνεύμα της βλάστησης και της καρποφορίας μεταμφιεσμένος με παλιόρουχα και με κουδούνια.

Η Πασχαλινή περίοδος έχει και στην περιοχή της Δράμας την ξεχωριστή της εθιμολογία. Αρχίζει από το Σάββατο του Λαζάρου με τις ομάδες των παιδιών που τραγουδούν τα πάθη του Χριστού.

Παρατίθενται δύο φωτογραφίες 

Τις μέρες αυτές ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η πομπική περιφορά της εικόνας της Αναστάσεως γύρω από το αγροτικό της Καλής Βρύσης την Πέμπτη της Διακαινησίμου, για προστασία του χωριού από κάθε κακό και ιδιαίτερα απ’ το χαλάζι, τον χειμώνα.

Την επόμενη μέρα, Παρασκευή της Διακαινησίμου, εορτάζει σε πολλά χωριά η Ζωοδόχος Πηγή, όπως στην Προσοτσάνη, στον Καλλίφυτο και στο Μοναστηράκι, όπου ο θρησκευτικός εορτασμός συνδυάζεται και με αξιόλογες τοπικές πολιτιστικές εκδηλώσεις. Τη Δευτέρα του Θωμά στους Σιταγρούς  οι εκεί εγκατεστημένοι Πόντιοι συνεχίζουν πανάρχαια έθιμα των προγόνων τους όπως επισκέψεις στα μνήματα, με διανομή γλυκισμάτων και με τραγούδια, έθιμα με καθαρά αρχαϊκή μορφή.

Ιδιάζουσα εκδήλωση είναι η λεγόμενη «Γιορτή του Θεού» στη Μικρόπολη μετά το Πάσχα, στο ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Η εκδήλωση συνδέεται με τοπική παράδοση και θεωρείται ως συνέχιση της εκδήλωσης  παλαιού προγονικού τάματος. Οι θρησκευτικές και εθιμικές πασχαλινές γιορτές στην περιοχή της Δράμας με δικό τους χαρακτήρα, τελειώνουν με την εορτή του Αγίου Πνεύματος, οπότε πανηγυρίζει ο Βώλακας στο ομώνυμο με την εορτή, πάνω στο Φαλακρό  με δημοτελή θυσία, χορούς και τραγούδια και με ιδιαίτερα γραφικό στοιχείο την επιστροφή πανηγυριστών πάνω σε στολισμένα άλογα, υπό τις συνεχείς κωδωνοκρουσίες των εκκλησιών του χωριού.

Στην ανοιξιάτικη περίοδο, στις 2 Μαΐου, εορτή του Αγίου Αθανασίου, γίνονται στο Δοξάτο παραδοσιακές ιπποδρομίες με μεγάλο ενδιαφέρον, οι οποίες μαρτυρούνται από την εποχή της τουρκοκρατίας και έχουν συνδεθεί με τους απελευθερωτικούς αγώνες της περιοχής. Η Μαυρολεύκη αποτελεί κάθε χρόνο πόλο έλξης για πολλούς επισκέπτες που έρχονται να παρακολουθήσουν τα «Αναστενάρια», το παράδοξο αυτό, όπως χαρακτηρίζεται, έθιμο που τελείται στις 21 Μαΐου, προς τιμής των ισαποστόλων Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Κύρια στοιχεία του είναι ο πολύωρος εκστατικός χορός με την συνοδεία λύρας και νταουλιού, η τελετουργική ζωοθυσία και η πυροβασία των τελεστών, οι οποίοι, εντυπωσιάζουν χορεύοντας πάνω στα κάρβουνα χωρίς να καίγονται.

Παρατίθεται φωτογραφία 

Η πυροβασία, με το ευρύτερο εθιμικό πλαισίωμα, επαναλαμβάνεται και στις 23 Μαΐου.

Πολλά χωριά της Δράμας συνηθίζουν να πηγαίνουν τα πρώτα σταφύλια της χρονιάς στην εκκλησία για να τα ευλογήσει ο ιερέας τη μέρα της Μεταμορφώσεως στις 6 Αυγούστου. Στη συνήθεια αυτή είναι προφανής η επιβίωση των αρχαίων απαρχών, η προσφορά δηλαδή των πρώτων καρπών στους Θεούς.

Παρατίθεται φωτογραφία 

Ανάλογο είναι και το πνεύμα που εκφράζει η προσκομιδή στην εκκλησία στις εορτές των αγίων για εξασφάλιση Υγείας. Θεαματικές και ενδιαφέρουσες είναι και οι εθιμικές πυρές, που ανάβονται σε θρησκευτικές γιορτές ή μεταβατικές περιόδους του χρόνου, παίρνοντας τελετουργικό και πανηγυρικό χαρακτήρα, με τραγούδια και χορούς γύρω απ’ αυτές και με επωδικές ευχές για υγεία και καλή χρονιά. Τέτοιες εθιμικές πυρές ανάβονται:

• Του Αγίου Αθανασίου
• Την πρώτη Μαρτίου
• Την Κυριακή του Τυροφάγου
• Του Αγίου Ιωάννου
• Παραμονή 24ης Ιουνίου

Και οι πυρές αυτές, με την πανάρχαια πίστη στην καθαρτήρια και εξαγνιστική δύναμη, τονίζουν, όπως και οι άλλες εθιμικές εκφράσεις, τις βαθιές ρίζες του τοπικού λαϊκού πολιτισμού.