Τελετουργίες από ΝΙΚΗΣΙΑΝΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

Το έθιμο των Αράπηδων της Νικήσιανης 

Κατάλοιπο της Διονυσιακής λατρείας θεωρείται το έθιμο των Αράπηδων της Νικήσιανης ως «Αράπ δις» (γλωσσική ιδιομορφία της περιοχής) που αναβιώνει την ημέρα του Αϊ Γιάννη στις 7 Ιανουαρίου, από τον Παραδοσιακό Σύλλογο Νικήσιανης ‘Ο Αράπης’ και είναι κατάλοιπο των καλενταριών, των εκδηλώσεων που στην αρχαιότητα τελούνταν στην αρχή μιας περιόδου.
Ο «Αράπης» έχει επιβλητική εμφάνιση προκαλώντας δέος και φόβο. Λέγεται μάλιστα στο χωριό ότι σε μία μάχη του Μεγάλου Αλεξάνδρου οι Αράπηδες έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στη νικηφόρα έκβαση της. Ο εχθρός διέθετε ελέφαντες που η αντιμετώπιση τους προβλημάτιζε τον Έλληνα Αρχιστράτηγο. Τότε παρουσιάστηκαν οι Σάιοι κάτοικοι της Νικήσιανης και του ζητούσαν να λάβουν μέρος στη μάχη ντυμένοι Αράπηδες. Ο θόρυβος των τσανιών προκάλεσε τρόμο στους ελέφαντες, τους έτρεψε σε φυγή και με αυτό τον τρόπο κερδήθηκε η μάχη. Ο Αράπης φέρει στο κεφάλι κωνική μάσκα από δέρμα κατσικιού ύψους ενός μέτρου περίπου που ονομάζεται «Μπαρμπότα». Στο ύψος των ματιών και της μύτης φέρει τρύπες για να μπορεί να βλέπει και ν αναπνέει αυτός που υποδύεται τον Αράπη. Με την πάροδο του χρόνου και ιδίως τα τελευταία χρόνια, η μπαρμπότα στους αρραβωνιασμένους στολίζεται με ειδικό μαντήλι, χάρισμα της αρραβωνιαστικιάς. Το σώμα του Αράπη καλύπτεται από μαύρη κάπα που στη ράχη με προσεκτική τοποθέτηση φύλλων φυτών σχηματίζει μικρή καμπούρα. Οι γαστροκνημίες καλύπτονται από τα «καλτσούνια», άσπρα μάλλινα κομμάτια υφάσματος. Στα πόδια φορούν τα «τσερβούλια» ειδικά παπούτσια φτιαγμένα από δέρμα γουρουνιών. Από τα τσερβούλια ξεκινούν οι «λαπάρες», δερμάτινα σχοινιά που περιτυλίγονται στις γαστροκνημίες χιαστί μέχρι το γόνατο και κρατούν τα καλτσούνια στη θέση τους. Στη μέση με χοντρά σχοινιά φέρουν «τσάνια» και το «μποτάλι». Τα τσάνια είναι τρία μεγάλα κουδούνια 4, 4.5 και 5 κιλών αντίστοιχα και τοποθετούνται τα δύο μπροστά και πίσω από τη ρίζα του δεξιού ποδιού και το τρίτο πίσω από τη ρίζα του αριστερού ποδιού. Το «μπατάλι» είναι μεγάλο ειδικού σχήματος κουδούνι. Με την τοποθέτηση αυτή, σε κάθε κίνηση του Αράπη παράγεται ισχυρός συνδυασμένος θόρυβος. Στην εξάρτηση του Αράπη προστέθηκε την εποχή της  Τουρκοκρατίας η ξύλινη σπάθα, συμβολίζοντας το προνόμιο που τους παρείχε το τουρκικό κράτος να καρτούν μεγάλη μαχαίρα. Παλιότερα το έθιμο των Αράπηδων λάμβανε χώρα και την ημέρα της Πρωτοχρονιάς. Εδώ και 25 χρόνια αναβιώνει μόνο την ημέρα του Αϊ Γιάννη. Την παραμονή, την ημέρα των Φώτων δηλαδή αργά το βράδυ νεαρά παιδιά φορούν στη μέση τα τσάνια και γυρίζουν στους δρόμους του χωριού προμηνύοντας έτσι την έλευση των Αράπηδων. Την ημέρα του Αϊ Γιάννη κατά ομάδες τα άτομα που θα ντυθούν Αράπηδες συγκεντρώνονται σε σπίτια. Με την βοήθεια γεροντότερων, που κατά κανόνα στα νιάτα τους γινόντουσαν Αράπηδες, αρχίζει η μεταμφίεση Αφού όλοι ετοιμαστούν ξεκινά η πορεία στους δρόμους του χωριού με βήμα αργό, επιβλητικό και άγριο προκαλώντας έτσι το δυνατότερο σε ένταση ήχο των τσανιών. Στις πλατείες του χωριού συναντώνται οι διάφορες ομάδες Αράπηδων. Οι αρχηγοί των ομάδων σε μία τέτοια συνάντηση είναι υποχρεωμένοι να παλέψουν αφού ρίξουν πρώτα τα σπαθιά τους στο χώμα κατά τέτοιο τρόπο ώστε να σχηματίσουν σταυρό. Η πάλη είναι δύσκολη και τελειώνει όταν ο ένας αρχηγός πέσει κάτω υποδυόμενος τον νεκρό. Τότε όλοι οι Αράπηδες μαζεύονται γύρω από το νεκρό αρχηγό σε ιερή μυσταγωγία η οποία τελειώνει με την ανάσταση του πεσόντος. Χαρούμενοι όλοι βγάζουν τις μπαρμπότες, αποκαλύπτοντας έτσι τα πρόσωπά τους και στήνουν ένα κυκλικό ξέφρενο χορό. Η ίδια σκηνή θα επαναληφθεί σε άλλη πλατεία εφ’ όσον συναντηθούν δύο ομάδες Αράπηδων. Σύμφωνα με την παράδοση η πάλη και η πτώση του Αράπη συμβολίζει το θάνατο του Διονύσου από τους Τιτάνες και τη χειμερία νάρκη της φύσης, ενώ η έγερσή του την ανάσταση του Διονύσου από τον Δία και το ξαναζωντάνεμα της φύσης με τον ερχομό της άνοιξης. Το έθιμο αυτό είναι το πιο βαθιά ριζωμένο σε όλους τους καταγόμενους εκ της Νικήσιανης όπου κι αν κατοικούν.

Είναι το μόνο που επέζησε του χρόνου και συνεχίζει με ιδιαίτερη αλήθεια ευλάβεια να τελείται. Είναι τέτοια η πίστη στο έθιμο που ούτε τον καιρό των διαφόρων κατακτήσεων σταμάτησε η αναπαράσταση του. Σε περιόδους κακώς ευνοούμενης εθνικοφροσύνης προστέθηκε ο Τσολιάς σαν υπεραρχηγός της ομάδας των Αράπηδων και ήταν αυτός που έδινε το κέλευσμα για την έναρξη της πάλης. Όμως δεν μπόρεσε αυτό το κακότεχνο πάντρεμα να στεριώσει.  

Το κάψιμο των ψύλλων στη Νικήσιανη
Το κάψιμο των ψύλλων είναι ένα άλλο έθιμο που γίνεται στα υψώματα της Νικήσιανης όπου ανάβουν μεγάλες φωτιές από κέδρα και αποχαιρετούν το χειμώνα, παραμονές των Αποκριών. Το έθιμο αυτό έχει σχέση με τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς φανούς. Την καθαρά Δευτέρα σε όλα τα δημοτικά διαμερίσματα αναβιώνουν όλα τα έθιμα της ημέρας με λαϊκό γλέντι. Έτσι χαιρετίζουμε τον ερχομό της άνοιξης και διοργανώνονται εκδηλώσεις σε δύο σημεία του δήμου. Στην Νικήσιανη στο ύψωμα του Αϊ Γιάννη και στο πάρκο Παλαιοχωρίου. Σε όλους προσφέρονται τσίπουρο και κρασί, πλούσια σαρακοστιανά εδέσματα, αχνιστή φασολάδα και γίνεται διαγωνισμός πετάγματος χαρταετού.

Των Αγίων Θεοδώρων στο παλιό κάστρο
Την γιορτή των Αγίων Θεοδώρων οι κάτοικοι του Παλαιοχωρίου αλλά και της γύρω περιοχής ανηφορίζουν στο κάστρο για να τιμήσουν τη μνήμη των Αγίων.
Η διαδρομή είναι ευχάριστη και η ανάβαση στο κάστρο αν και λίγο κοπιαστική σε αποζημιώνει με τη θέα που σου προσφέρει.
Στο εκκλησάκι που έχτισαν ο Γιώργος Βιολίδης και ο Νίκος Σαββίδης διαβάζονται ευχές και προσφέρονται σε όλους σαρακοστιανά εδέσματα.

Τα τσάνια του Προφήτη Ηλία στο Παλαιοχώρι
Έθιμο που χάνεται στο βάθος του χρόνου. Οι νέοι του Παλαιοχωρίου από παλιά το είχαν τάμα, μια Κυριακή πριν την γιορτή του Προφήτη Ηλία να πηγαίνουν το βουνό και να φέρουν ξύλα για το κουρμπάνι του.
Ξεκινούσαν λοιπόν από τα χαράματα αφού στόλιζαν με χάντρες τα ζώα, τα περνούσαν μεγάλα κουδούνια και έπαιρναν την ευλογία του παπά για το βουνό. Εκεί μάζευαν τα ξύλα και έστρωναν τρικούβερτο γλέντι. Αυτό παραξένευε τους τούρκους κατακτητές και όταν άκουγαν τα ζώα να κατεβαίνουν και τους ήχους που έκαναν τα ‘τσάνια’, τα κουδούνια δηλαδή, ένιωθαν μεγάλη ταραχή. Τον τιμούσαν και οι ίδιοι τον Προφήτη Ηλία, με τον τρόπο τους, αφήνοντας το έθιμο να γίνεται κάθε χρόνο.
Σήμερα με το ίδιο ακριβώς τελετουργικό αναβιώνει το έθιμο ‘Τσάνια’, προσελκύοντας χιλιάδες επισκέπτες.

Η γιορτή του Αη Γιώργη προστάτη των κτηνοτρόφων
ο Αη Γιώργης προστάτης των κτηνοτρόφων έχει τη δική του περίβλεπτη θέση στις καρδιές των ορεινών μιας κι από τον βίο του έχει τη θεία φώτιση να φυλάει τις πηγές.
Στο ξωκλήσι της Νικήσιανης που έχει το όνομα του κάθε χρόνο ανήμερα της γιορτής του διοργανώνονται εκδηλώσεις μνήμης και τιμής του, με κουρμπάνι, ζεστό γάλα, χορευτικά συγκροτήματα και τραγούδι. Η τοποθεσία είναι θαυμάσια και οι πιστοί κατακλύζουν το δασάκι του.

Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού στη Γεωργιανή
Κάθε χρόνο την ημέρα της γιορτής της ύψωσης του Τιμίου Σταυρού που πανηγυρίζει ο ιερός ναός της Γεωργιανής, ο Πολιτιστικός Σύλλογος ‘Πρόσφυγας’, διοργανώνει πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Οι εκδηλώσεις αυτές περιλαμβάνουν εκτός από την παρουσίαση χορευτικών από τα παιδιά του συλλόγου και χορευτικά συγκροτήματα από το δήμο και την ευρύτερη περιοχή. Παράλληλα παρουσιάζονται εκδηλώσεις μνήμης για την γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού και δίνεται χορός με παραδοσιακή μουσική.

Η γιορτή του κάστανου στο καστανοδάσος Παλαιοχωρίου
Καθιερώθηκε τα τελευταία χρόνια με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Παλαιοχωρίου και του Δήμου Παγγαίου. Στο γραφικό καστανοδάσος του Παλαιοχωρίου, στο τέλος Οκτωβρίου κάθε χρόνο διοργανώνεται η ‘Γιορτή του Κάστανου’. Οι διήμερες εκδηλώσεις ξεκινούν από το κέντρο του δημοτικού διαμερίσματος με χορευτικά συγκροτήματα και προσφορά του γευστικού καρπού σε όλους τους επισκέπτες.
Την επόμενη μέρα στο καστανοδάσος συνεχίζεται η γιορτή με χορούς και μουσική, με ψητά και βραστά κάστανα και βαρελίσιο κρασί. Οι χιλιάδες επισκέπτες έχουν έτσι την μοναδική ευκαιρία να χαρούν τη φύση που μπαίνει στα χειμερινά της χρώματα και να ζητούν τους καρπούς της που είναι νοστιμότατοι.

ΑΛΛΑ ΕΘΙΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΠΑΓΓΑΙΟΥ
Την Πρωτοχρονιά ανήμερα γινότανε το ποδαρικό. Οι περισσότερες οικογένειες έβγαζαν αποβραδίς την εικόνα της Παναγίας έξω από την πόρτα για να μπει αυτή πρώτη και μετά οι άνθρωποι. Αυτός που έμπαινε πρώτος, ξένος ή της οικογένειας θεωρούνταν ότι έκανε το ποδαρικό. Το ποδαρικό θέλανε να το κάνει συνήθως ένα αγόρι που να ζουν και οι γονείς του.
Το αγόρι έπαιρνε νερό από την βρύση της γειτονιάς. Μαζί παίρνει μια πέτρα άσπρη και λεία και ένα ρόδι και πηγαίνει αμίλητος για το ποδαρικό. Μπαίνει με το δεξί πόδι και με την πέτρα χτυπά τρεις φορές στα μέτωπα όλων των μελών της οικογενείας λέγοντας ‘γεροί σαν την πέτρα’. Μετά σπάζει το ρόδι και το σκορπά στα δωμάτια για να είναι η χρονιά γουρλίδικη και να έχει αφθονία. Ύστερα του δίνουν αλάτι και σιτάρι ή λίγα ψίχουλα που τα έριχνε με τη σειρά στη φωτιά. Όπως σκάζουν αυτά λέει, έτσι να σκάσουν οι εχθροί και να έχουμε καλή σοδειά. Ο αρχηγός της οικογένειας του δίνει μπαξίσι και του κερνούν φρούτα, ξηρούς καρπούς και γλυκά ενώ την πέτρα την κρατούν μέχρι τα Φώτα. Τα λόγια του ποδαρικού ήταν τα εξής:
Όπως πατλαντά αυτό τ’ ‘άλλα
να πατλαντούν τα΄αυγούδια
να βγαίνουν τα πουλούδια
Γεροί νοικοκυροί
πολύ σταρ πολύ μισίρ πολλά καπνά
παππούς και μανιά
καλά γεράματα
ο νέος μια καλή νυφ΄
κι η ναι ένα καλό γαμπρό

Η ΒΑΣΙΛΟΠΙΤΑ
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς στις 12 το βράδυ με την αλλαγή του χρόνου, ο αρχηγός της οικογένειας κόβει τη βασιλόπιτα, αφού κάνει πρώτα σ΄ αυτήν το σημάδι του σταυρού και δώσει ευχές στην οικογένεια ονοματίζει το πρώτο κομμάτι στον Άγιο Βασίλη και τους φτωχούς, το δεύτερο στο σπίτι, το επόμενο για τον ίδιο, μετά τη γυναίκα του και τα παιδιά του. Σε όποιον πέσει το νόμισμα είναι και ο τυχερός της χρονιάς μέσα στην οικογένεια. Έτσι την ημέρα της Πρωτοχρονιάς πρέπει να πάρει νερό από τη βρύση και να δώσει σ΄ όλους να πιουν για να τρέχει η τύχη όλων όπως το νερό και η δική του. Το νόμισμα μετά το βάζει στο εικόνισμα της Παναγίας για σαράντες μέρες.

ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ
Ένας άλλος θρύλος της παλιάς εποχής ήταν καλικάντζαροι. Από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα είναι οι δώδεκα νύχτες που είχαν δικαίωμα οι Καλικάντζαροι, τα παγανά, να βγαίνουν από τα καταχθόνια, όπου ροκανίζουν με τα δόντια τους το στύλο της γης και να γυρίζουν ανάμεσα στους ανθρώπους, για να τους πειράζουν και για να κάνουν τα κακά τους θελήματα βγαίνουν στα εγκόσμια τη νύχτα των Χριστουγέννων και τρυπώνουν πίσω ξανά των Φώτων με τον αγιασμό των νερών. Έτσι τα παιδιά ζούσαν με τους θρύλους και τις δοξασίες του λαού μας, τους περίμεναν να κάνουν την εμφάνιση τους μέσα απ΄την καπνοδόχο ενώ τηγανίζονταν λιχουδιές και ψήνονταν τα μελομακάρονα. 

ΚΑΘΑΡΑ ΔΕΥΤΕΡΑ
Την παραμονή της Καθαράς Δευτέρας οι συγχωριανοί συγκεντρώνουν στον προαύλιο χώρο του Αη Γιάννη ένα μεγάλο σωρό από ξύλα όπου τα βάζουν φωτιά για να ‘κάψουν τους ψύλλους’ όπως λέει η παράδοση. Την μέρα της Καθαράς Δευτέρας συγκεντρώνονται πάλι στο ίδιο μέρος όπου τρώνε λαγάνα και τους νηστίσιμους μεζέδες και γίνεται διαγωνισμός πετάγματος χαρταετού.

ΤΩΝ ΒΑΪΩΝ

Τη μέρα των Βαΐων τα παιδιά πηγαίνουν στα σπίτια και ψάλλουν:
Βάγιω Βάγιω των Βαγιών
τρώνε ψάρι και κολιό
και την άλλη Κυριακή
τρώνε κόκκινο αυγό
με αυγό και με αρνί
χαίρε Χριστιανοί.
Οι νοικοκύρηδες δίνουν στα παιδιά που λένε τα κάλαντα αυγά.

Μ. Παρασκευή
Το μεσημέρι της Μ. Παρασκευής γίνεται η αναπαράσταση της Αποκαθήλωσης του Χριστού στο μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου. Ο αρχιμανδρίτης, οι ιερείς και πλήθος κόσμου ξεκινούν σε πομπή και φτάνουν στο λόφο που έχει οριστεί ως Γολγοθάς. Ο αρχιμανδρίτης ανεβαίνει στη σκάλα και κάνει την αποκαθήλωση. Τυλίγουν το σώμα στη ‘σενδόνη’ και στη συνέχεια επιστρέφουν τον Επιτάφιο στην εκκλησία.
Τη Μ. Παρασκευή όλοι προσπαθούν να περνούν σταυρωτά κάτω από τον επιτάφιο για ευλογία και να προσκυνήσουν όσους περισσότερους μπορούν. Το βράδυ γίνεται η περιφορά ενώ το πλήθος των πιστών ακολουθεί ευλαβικά.