Τελετουργίες από Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ, Δ. ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ-ΣΑΠΩΝ, ΑΜΦΙΑΣ
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου:
Α) Βασιλόπιτα: Η βασιλόπιτα παίζει τον πρωτεύοντα ρόλο στην όλη εορταστική διαδικασία της πρώτης του χρόνου. Χαρίζοντας το νόμισμα στον τυχερό της ημέρας για τον γεωργό, είναι το <<φετίχ>> που μέσα του κρύβει σημαντικά μυστικά. Να γιατί η αγρότισσα με όλη την μεγαλοπρέπεια και την θρησκευτική ευλάβεια, θα καταπιαστεί όταν έρθει η παραμονή της Πρωτοχρονιάς, να φτιάξει την πίτα του Αγίου. Τόση <<ιερότητα>> αναγνωρίζεται στην βασιλόπιτα, ώστε η αγρότισσα δεν θα περιορισθεί μόνο στο απλό και πρόχειρο <<τσουρέκι>> με μόνο περιεχόμενο το αληθινό ή ψεύτικο νόμισμα. Η κατασκευή της στο χωριό απαιτεί ιδιαίτερη φροντίδα. Στην αρχή θα ζυμωθεί το αλεύρι με διάφορα <<μυρωδικά>> και μετά θα ανοιχτεί σε φύλλα με τον <<οκλάτς>> (πλάστης). Ακολουθεί το στρώσιμο στο ταψί εκτός από τα καρύδια ή αμύγδαλα και ό,τι σχετικό, θα τοποθετηθεί ανάμεσα στις στρώσεις των φύλλων τα <<μαντικά>> αντικείμενα και αυτά είναι πολλά γιατί η κοινωνία των Αμφίων είναι πλούσια σε πληθυσμό και μάλιστα ποικίλα. Όλοι θα πρέπει να έχουν κατά δημοκρατικό σύστημα την ανάλογη μερίδα στην πίτα της πρώτης του έτους. Τοποθετούν λοιπόν τα λεγόμενα <<σουρβάκια>> που προέρχονται από κλώνους κρανιάς ή άλλου δέντρου.
Β) Η Αποκριά: Ο εορτασμός της Αποκριάς συμπίπτει πάντα με την περίοδο της Άνοιξης. Ο εορτασμός της άνοιξης κατά τους προϊστορικούς χρόνους γιορταζόταν με ένα είδος καρναβαλιού σαν υποδοχή για την άνοιξη. Αντιγραφή αυτών είναι οι σημερινές εκδηλώσεις του καρναβαλιού.
Τα πρόσωπα που αποτελούν τον θίασο της εορτής είναι τα εξής: Ο Μπέης (βασιλιάς), τέσσερα ζευγάρια, ένας ιππέας, ένας καλόγερος, μία γύφτισσα και ένας χήρος. Ο όμφος τούτος πλην του Βασιλιά το βράδυ της κρεατινής, θα περιέλθει όλο το χωριό και χτυπώντας τα κουδούνια, θα ειδοποιήσει κατ' αυτόν τον τρόπο ότι την επόμενη μέρα θα γίνει η γιορτή του καρναβαλιού. Η ειδοποίηση είναι απαραίτητη αφ’ ενός μεν για να γίνει η σχετική ετοιμασία και αφ’ ετέρου για να τραβήξουν την προσοχή των <<αδιάφορων>> κατοίκων που θα επιχειρούσαν να μεταβούν στους αγρούς για εργασία. Το πρωί της Δευτέρας, όλα τα μέλη αφού φορέσουν την ανάλογη ενδυμασία θα επισκεφθούν τον Μπέη σπίτι του, ο οποίος θα τους κεράσει και θα τους δώσει την άδεια να αρχίσουν την περιφορά τους στο χωριό. Ο Μπέης θα μείνει σπίτι του και θα εξέλθει τις απογευματινές ώρες απάνω σε αμάξι.
Η ενδυμασία των καρναβαλιών είναι η εξής: οι κοπέλες φορούν άσπρες φούστες με κέντημα στον ποδόγυρο, μπλούζα κεντητή ή πλεχτή και στο κεφάλι άσπρη μαντήλα με λουλούδι στο αυτί. Οι σύζυγοι- αράπηδες φορούν μαύρο παντελόνι, πανωφόρι ανάποδο με σχετική καμπούρα. Στο λαιμό κρεμασμένα κολιέ, στη μέση πολλά κουδούνια και στο κεφάλι κωνικό καπέλο, στην κορυφή του οποίου κρέμονται σκόρδα, κρεμμύδια, πιπεριές κλπ. Η γύφτισσα φοράει σκισμένα ρούχα, ένα ταγάρι στον λαιμό και μία κούκλα στην αγκαλιά για μωρό. Ο καλόγερος φέρει σχετική ενδυμασία με θυμιατό στο χέρι.
Από τις πρώτες πρωινές ώρες τα ζευγάρια μεμονωμένα ή και πολλές φορές μαζί περιέχονται στους δρόμους και στα σπίτια, πειράζοντας τους κατοίκους που τους ενοχλούν με σκοπό να δεχθούν επίθεση και να μαζέψουν πολλές ξυλιές. Κύριος σκοπός του καρναβαλιού είναι να κλέψουν την <<σύζυγο>> του καρναβαλιού, έτσι εξαγριώνεται ο αράπης και αρχίζει το κυνηγητό για να επαναφέρει κατά του την σύντροφο του. Συγχρόνως τα ζευγάρια επισκέπτονται σπίτια για να δεχθούν φιλοδωρήματα. Φεύγοντας αν βρουν στην αυλή γεωργικά εργαλεία ή μαγειρικά σκεύη τα <<κλέβουν>>. Η γύφτισσα γυρνάει χωριστά από τα ζευγάρια και επιδίδεται στην <<κατσιβελιά>>. Ζητάει αλεύρι για να κάνει φαγητό στο μωρό της και βραστά αυγά. Αυτά τα μασάει και τα εκσφενδονίζει σε όσους την πειράζουν.
Η περιφορά τελείωσε και τώρα όλοι είναι μαζεμένοι στο σπίτι του Μπέη και γίνεται η ετοιμασία του αμαξιού. Ζωόντας τα ζώα και τα ηνία τα κρατάει ο Μπέης. Αυτός φοράει στο κεφάλι του καπέλο- καλάθι τρύπιο για κορώνα, γαρνισισμένο με φτερό. Στο στόμα του έχει τσιμπούκι- λουλά από σουσάκ (κρατούνα) γεμάτο με οχυρά που καπνίζουν. Ακόλουθοι του Βασιλιά επάνω στο αμάξι βρίσκονται δύο γέροι που φροντίζουν για την είσπραξη των δώρων. Οι αράπηδες μεταφέρουν στο αμάξι τα δώρα της νοικοκυράς που συνήθως είναι: αλεύρι, σιτάρι, αυγά, κρασί, ψωμί και μαντηλάκια, απ’ αυτά η νοικοκυρά μοιράζει στον κόσμο που ακολουθεί. Μετά την περιφορά και την είσπραξη των δώρων, το αμάξι κατευθύνεται στο σπίτι του Μπέη.
Σε ένα ζυγό που πίσω του έχει το άρατρο θα <<ζυθούν>> όλοι με την σειρά και με ζυγολάτη τον Μπέη θα οργώσουν εικονικά το σιτάρι που είσπραξαν. Ο Μπέης είναι δεμένος από το ένα πόδι, κάποιος τραβάει το σχοινί και πέφτει κάτω. Ακολουθεί το ρίξιμο του σπόρου, τη στιγμή εκείνη τρέχουν οι γυναίκες για να συλλέξουν σπόρους, προκειμένου να ταϊσουν τις κότες τους και έρχεται η ώρα της πάλης. Δύο από τους άντρες παλεύουν ενώ οι μητέρες τους βγάζουν το ένα παπούτσι τους και το αναποδογυρίζουν και εύχονται: << Έτσι να σε αναποδογυρίσει ο γιος μου>>. Ο νικητής θα πάρει ως δώρο τα δώρα που πρόσφερε η νιόπαντρη ενώ γίνεται οπλοπρασία για τα κλεμμένα αντικείμενα.
Γ) Άγιοι Θεόδωροι: Η γιορτή αυτή βρίσκεται πάντα μέσα στη Σαρακοστή. Σε περίοδο που εκδηλώσει χαρά και διασκέδαση είναι απαγορευμένη. Δεν είναι όμως δεσμευτική ορισμένων εορταστικών εκδηλώσεων. Το πολύ πρωί της ημέρας εκείνης πριν βγει ο ήλιος, οι κάτοικοι που έχουν γαϊδούρια θα τα κουβαλήσουν και θα τα τρέξουν έξω από το χωριό. Αυτό γίνεται για να διώξουν την ψώρα των ζώων και των φυτών. Τους Αγίους Θεοδώρους όμως καρτερούν οι ανύπαντρες για να τις φανερώσει τον καλό τους. Το μαντικό όνειρο το προκαλούν με σπυριά σιταριού, από τα κόλλυβα που γίνονται το βράδυ του Α’ χαιρετισμού.
Δ) Η πεντηκοστή και τα καρυδόφυλλα: Η θρησκεία μας για να κρατήσει ζωηρή την μνήμη των νεκρών στους ζωντανούς έχει αφιερώσει πολλά Σάββατα στην απότιση φόρου τιμής προς τις ψυχές των νεκρών.
Με την Ανάσταση του Χριστού και οι ψυχές των νεκρών <<ηγέρθησαν εκ του Τάφου>> και ελεύθερες πια φτερουγίζουν γύρω μας. Σκορπίζονται στην φύση και προτιμούν σαν προσωρινή κατοικία το φύλλυμα των δέντρων.
Κατά την ώρα του εσπερινού οι γυναίκες των Αμφίων έχουν έτοιμο ένα δίσκο με κόλλυβα. Σε αυτόν τοποθετούν ακόμη φραντζολάκια, ντολμαδάκια, φρέσκα κουκιά, κεράσια, τυρί και ένα μπουκάλι κρασί (ένα πλήρες γεύμα)
Το πρωί της Πεντηκοστής, αντικρίζει κανείς όλους τους κατοίκους του χωριού, μικρούς και μεγάλους να κρατούν στα χέρια τους από ένα κλαδί καρυδιάς και να επισκέπτονται την εκκλησία. Οι γυναίκες επιπλέον φέρουν μαζί τους ένα μπουκάλι νερό και ένα κερί. Χαρακτηριστικό είναι το φαινόμενο των παλαιότερων γυναικών που εξακολουθούν να διατηρούν τις μακριές πλεξούδες που φτάνουν πολλές φορές μέχρι τους μηρούς.
Στην εκκλησία όταν ο παπάς γονατίζει, όλοι τότε απλώνουν τα φύλλα της καρυδιάς και γονατίζουν πάνω. Οι γυναίκες ανάβουν το κερί και το βάζουν πάνω στο μπουκάλι. Αυτό γίνεται τρεις φορές και μετά χύνοντας λίγο νερό σβήνουν το κερί. Την στιγμή αυτή οι ψυχές ανεβαίνουν στους ουρανούς και επανέρχονται στην πρώτη τους κατοικία. Μετά το τέλος της λειτουργίας οι γυναίκες επισκέπτονται το νεκροταφείο για να ρίξουν το υπόλοιπο νερό στους τάφους. Οι γυναίκες μαζεύουν αμπελόφυλλα για να μην ταράξουν την ησυχία των νεκρών.
(Ανέστογλου Δήμητρα)