Τελετουργίες από Π.Ε. ΞΑΝΘΗΣ
ΜΕΛΙΣΣΑ ΞΑΝΘΗΣ
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
α. Η Σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα
«Πριν από τα Χριστούγεννα, υπάρχει και σαρανταήμερη νηστεία, η οποία ξεκινάει
επίσημα στις 14 Νοεμβρίου, του Αποστόλου Φιλίππου αλλά στις μέρες μας δεν
την τηρεί ο κόσμος όπως την Σαρακοστή του Πάσχα. Είναι μια προετοιμασία για
να διαδεχθούμε την γέννηση του Σωτήρος.
Την περίοδο αυτή, δηλαδή από τις 15 Νοεμβρίου έως και την Παραμονή των
Χριστουγέννων οι Χριστιανοί νηστεύουν και μάλιστα λέγεται νηστεία «του Αγίου
Φιλίππου» προφανώς επειδή ξεκινάει την επομένη επίσημα η νηστεία. όλες αυτές
τις μέρες δεν τρώμε κρέας, γαλακτοκομικά και αυγά, αλλά ψάρι μπορούμε να φάμε
μέχρι και τις 17 Δεκεμβρίου. Νηστεία όμως, για την εκκλησία μας δεν σημαίνει
μόνο αποχή από κρέας και τροφές αλλά και πνευματική και σαρκική αποχή από
πάθη και "βρώμικες" επιθυμίες. Εμείς από τις μάνες μας μάθαμε να νηστεύουμε
και στη μικρή νηστεία, την σαρακοστή των Χριστουγέννων κι έτσι κάνουμε μέχρι
την Παραμονή των Χριστουγέννων για να πάμε και να υποδεχτούμε την γέννηση
του Μεσσία την ημέρα των Χριστουγέννων».
(ΤΣΑΝΤΙΔΟΥ ΦΙΛΛΙΩ)
β. Το Δωδεκαήμερο (25/12 - 05/01)
«Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων είναι η περίοδος από τις 25 Δεκεμβρίου ως
τις 5 Ιανουαρίου και περιλαμβάνει τις γιορτές εκείνων των ημερών, δηλαδή τα
Χριστούγεννα, τη δεύτερη μέρα και τον Άγιο Βασίλειο στη 1 Ιανουαρίου. Την ημέρα
των Χριστουγέννων όλοι πηγαίναμε στην εκκλησία και παρακολουθούσαμε την
λειτουργία. Μετά τη λειτουργία, οι άντρες πήγαιναν στα σπίτια τους και έσφαζαν το
γουρούνι, το οποίο, αφού το έγδερναν, το έπαιρναν οι γυναίκες για να βγάλουν το
λίπος και να ξεχωρίσουν το κρέας. Το δέρμα το κρατούσαν οι άντρες κι έφτιαχναν μ'
αυτό παπούτσια. Την προηγούμενη μέρα της Παραμονής από βραδύς τα μικρά
παιδιά έλεγαν τα κάλαντα. Οι νοικοκυρές πάντα τα δίναμε καρύδια, μήλα, σταφίδες
και τα ξυλοκέρατα (κάτι γλυκά ξυλάκια).
Έτσι κυλούσαν οι μέρες κανονικά μέχρι την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Την
Παραμονή τα παιδιά πάλι γυρνούσαν κι έλεγαν τα κάλαντα όπως και τα
Χριστούγεννα. Οι νοικοκυρές φτιάχνανε τα φαγιά για το τραπέζι και ετοίμαζαν και
την βασιλόπιτα. Από τη μάνα μου και από τη γιαγιά μου, ξέρω ότι για βασιλόπιτα
κάνουμε μια τυρόπιτα κι όχι κέικ και τσουρέκια που κάνουν τώρα. Ανοίγαμε με την
μάνα μου φύλλο και γεμίζαμε με τυρί. Μέσα όμως, σαν το σημερινό φλουρί βάζαμε
για όλα τα ζώα. Για παράδειγμα, βάζαμε ένα καλαμπόκι που συμβόλιζε τις κότες,
ένα ξυλάκι που συμβόλιζε τα ζώα κοκ και φυσικά ένα νόμισμα, ότι είχε ο καθένας
που ήταν το φλουρί του τυχερού και του ανάβαμε την Πρωτοχρονιά ένα κερί στην
εκκλησία.
Την ημέρα της Πρωτοχρονιάς, το μεσημέρι, ψήναμε τη βασιλόπιτα και μετά στο
τραπέζι καθόμασταν όλη η οικογένεια. Ο πατέρας μας έπιανε το μαχαίρι σταύρωνε
τρεις φορές το ταψί, το στρυφογύριζε και άλλες τρεις φορές και ξεκινούσε και την
έκοβε σε κομμάτια. Το πρώτο κομμάτι ήταν του Χριστού, το δεύτερο της Παναγίας,
μετά του Αγίου Βασιλείου και ακολουθούσαν τα κομμάτια για τα μέλη της
οικογένειας. Σε όποιον έπεφτε ένα από τα σημάδια μας έλεγαν ότι θα τα
κληρονομήσουμε αργότερα. Η επόμενη γιορτή, ήταν τα Θεοφάνεια και του Ιωάννη.
Κι έτσι, έκλεινε το άγιο Δωδεκαήμερο».
(ΧΡΗΣΤΑΚΙΔΟΥ ΔΟΜΝΑ)
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ
Χριστούγεννα, Πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου
Ιβγείτε, ιδέστε, μάθετε, τώρα Χριστός γεννάτε.
Τώρα Χριστός θα γιννηθεί και ειν' οι χαρές μιγάλες
Την Παναϊά εφύλαγα και τον Χριστό κινούσα
και την κυρά την Παναϊά την επαρακαλούσα.
(ΕΡΚΕΝΤΖΗ ΔΗΜΗΤΡΑ)
γ. Γιορτές του Φεβρουαρίου
« Οι τρεις συνεχόμενες γιορτές του Φλεβάρη είναι πολύ σημαντικές για τον λαό.
Στη 1 του Φλεβάρη γιορτάζει ο Άγιος Τρύφωνας που είναι προστάτης των αγρών,
στις 2 είναι η Υπαπαντή της Παναγιάς και στις 3 είναι του Αγίου Συμεών. Στο
χωριό μου, αυτές τις γιορτές τις λέμε "σημειογιόρτια", είναι δηλαδή σημαδιακές
γιορτές. Έλεγαν οι παλιοί πως εκείνες τις τρεις μέρες δεν έπρεπε να κάνεις τίποτα,
καμία δουλειά γιατί τότε κάτι θα σημαδευόταν. Πιο πολύ δεν έπρεπε να κάνουν
δουλειές οι έγκυες γυναίκες γιατί θα έμενε σημάδι στο παιδί. Δεν έκανε να κόψουν
τίποτα ούτε να πιάσουν εργαλείο».
(ΤΣΑΝΤΙΔΗΣ ΚΩΣΤΑΣ)
«Εκτός από τα "σημειογιόρτια" μεγάλη γιορτή του Φλεβάρη είναι του Αγίου
Χαράλαμπου, του Αγίου Κασσιανού που γιορτάζεται κάθε τέσσερα χρόνια αφού
πέφτει στις 29 του μήνα. Αυτή η γιορτή λένε ότι ανήκει στους τεμπέληδες, επειδή
εμφανίζεται κάθε τέσσερα χρόνια, στα δίσεκτα έτη»
(ΤΣΑΝΤΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ)
δ. Απόκριες
«Οι απόκριες είναι κινητές καθώς εξαρτώνται από το Πάσχα και την Σαρακοστή
που είναι κινητές γιορτές. Οι απόκριες όπως τις ξέρουμε σήμερα, κρατάνε τις ρίζες
τους από πολύ παλιά, από τη μυθολογία, όπου ο Διόνυσος θεός του γλεντιού και
του κρασιού, άφησε τα καρναβάλια ως κληρονομιά στους Θρακιώτες. Το τελευταίο
σαββατοκύριακο πριν την Καθαρά Δευτέρα το λέγαμε τότε της Τυρινής, γι' αυτό και
τρώγαμε μόνο ζυμαρικά και γαλακτοκομικά. Ενώ την προηγούμενη βδομάδα,
γλεντούσαμε με κρέας και κρασί. Ντυνόμασταν καρναβάλια, "κατσιβέλοι" και
γυρνούσαμε σε όλο το χωριό, τραγουδούσαμε και χορεύαμε. Την Κυριακή το
βράδυ μαζευόμασταν παρέες - παρέες και γλεντούσαμε όλοι μαζί και λέγαμε
αστεία, τα μασάλια. Αργά το βράδυ, κι μόλις τέλειωναν τα γλέντια οι νέοι
πηγαίναμε και ζητούσαμε "την σ' χώρεση" από τους μεγαλύτερους για να ξεκινήσουμε μετανιωμένοι την νηστεία την επόμενη μέρα».
(ΚΟΥΡΤΙΔΟΥ ΒΑΣΩ)
ε. Κινητές εορτές, Σαρακοστή Πάσχα
«Η γιορτή του Πάσχα είναι κινητή, γι' αυτό το λόγο εξαρτάται από τις απόκριες. Η
Δευτέρα μετά την Κυριακή των Απόκρεων είναι η Καθαρά Δευτέρα και η αρχή της
Μεγάλης Σαρακοστής. Λέγεται Μεγάλη Σαρακοστή γιατί είναι πιο τυπική και την
τηρούν περισσότεροι απ' ότι την Μικρή Σαρακοστή των Χριστουγέννων. Καθ' όλη
τη διάρκεια της Σαρακοστής εμείς που είμαστε πολύ θρησκευόμενοι άνθρωποι
πηγαίναμε συνέχεια στην εκκλησία. Το πρώτο Σάββατο της νηστείας είναι
αφιερωμένο στον Άγιο Θεόδωρο του Τήρωνος. Κάθε Κυριακή είναι μία μεγάλη
γιορτή μέσα στη Σαρακοστή. Η πρώτη Κυριακή είναι η Κυριακή της Ορθοδοξίας,
μετά η επόμενη είναι του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και άλλων μεγάλων
γιορτών. Επίσης κάθε Παρασκευή, μέχρι και την Παρασκευή πριν τον Λάζαρο,
διαβάζονται οι Χαιρετισμοί της Παναγίας και όλοι πηγαίναμε στην εκκλησία. Ένα
ακόμη στοιχείο των χριστιανών είναι η νηστεία. Οι Χριστιανοί πρέπει στις μεγάλες
γιορτές να νηστεύουν και να δείχνουν έτσι μετάνοια όπως έκανε και ο Χριστός.
Έτσι τη Σαρακοστή, που είναι μεγάλη νηστεία, όλοι οι πιστοί Χριστιανοί
νηστεύουμε για σαράντα μέρες. Δεν κάνει να φάμε κρέας, αυγά και γαλακτοκομικά,
ενώ αντίθετα ψάρι μπορούμε να φάμε την ημέρα του Ευαγγελισμού και την
Κυριακή των Βαΐων. Όπως προείπα, η Σαρακοστή ξεκινά την Καθαρά Δευτέρα και
φτάνει ως το Μεγάλο Σάββατο. Από το Σάββατο του Λαζάρου ξεκινά στην ουσία η
τελευταία βδομάδα των Παθών, αφού το Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των
Βαΐων είναι το αρχικό στάδιο πριν την εβδομάδα των Παθών του Χριστού. Το
Σάββατο του Λαζάρου, πηγαίνουμε στην εκκλησία για να ακούσουμε τη λειτουργία
της Ανάστασης του Λαζάρου. Τα κορίτσια γυρνάνε στο χωριό και λένε τα κάλαντα
του Λαζάρου:
«Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια
ήρθε των Βαΐων η βδομάδα.
Ξύπνα Λάζαρε και μην κοιμάσαι
ήρθε η μέρα σου και η χαρά σου
Πού ήσουν Λάζαρε; Πού ήσουν κρυμμένος;
Κάτω στους νεκρούς στους πεθαμένους».
Την επόμενη μέρα πηγαίναμε πάλι στην εκκλησία γιατί είναι η Κυριακή των Βαΐων,
η είσοδος του Χριστού στην Ιερουσαλήμ. Αυτή η μέρα είναι η έναρξη της Μεγάλης
Βδομάδας και σημαντική γιορτή.
Την Μεγάλη Δευτέρα γιορτάζουμε στην Τιμή του Ιωσήφ του Παγκάλου. Εκείνη τη
μέρα, οι νοικοκυραίοι ασβεστώνουμε τα σπίτια και προετοιμαζόμαστε για την
Κυριακή του Πάσχα. Ακολουθεί η Μεγάλη Τρίτη, όπου διαβάζεται στην εκκλησία το
τροπάριο της Κασσιανής. Αυτήν την ημέρα, την αφιερώνουμε στο καθάρισμα του
σπιτιού.
Την Μεγάλη Τετάρτη, είναι το Ευχέλαιο στην εκκλησία, όπου διαβάζονται επτά
Ευαγγέλια και επτά Ευχές από τον Ιερέα. Ο Ιερέας με λίγο λάδι "σταυρώνει" στο
μέτωπο, στα χέρια και στο πιγούνι τους πιστούς για ευλογία.
Η Μεγάλη Πέμπτη είναι η αρχή των Παθών του Χριστού. Στον Εσπερινό
διαβάζονται τα 12 Ευαγγέλια που περιγράφουν τα Πάθη. Μετά το 5ο Ευαγγέλιο
βγάζουμε τον Εσταυρωμένο. Εκείνο το βράδυ οι γυναίκες και οι κοπέλες του
χωριού μένουμε στην εκκλησία μέχρι το πρωί και ξενυχτάμε τον Χριστό, τον "μοιρολογάμε" ψάλλοντας ύμνους. Ακόμα και ως τις μέρες μας οι κοπέλες
στολίζουν τον Επιτάφιο για την επόμενη μέρα. Την Μεγάλη Πέμπτη οι γυναίκες
βάφουμε τα κόκκινα αυγά γι' αυτό λέγεται και Κόκκινη Πέμπτη. Εκτός από τα αυγά
είναι η μέρα των πασχαλινών τσουρεκιών.
Την επόμενη μέρα, την Μεγάλη Παρασκευή το μεσημέρι, κάνουμε την
Αποκαθήλωση του Χριστού από το Σταυρό. Οι γυναίκες μοιραίνουν το σώμα του
για να ακολουθήσει το απόγευμα στον Εσπερινό η περιφορά του Επιταφίου. Έτσι
το απόγευμα όλο το χωριό μαζεύεται στην εκκλησία και μετά την ακολουθία στο
ναό τέσσερις άντρες πιάνουν τον Επιτάφιο στα χέρια τους και ξεκινάει η περιφορά.
Γυρνάμε σ' όλο σχεδόν το χωριό, ο ιερέας σε κάθε σταυροδρόμι σταματά και
διαβάζει ανάλογες ευχές. Στο τέλος φτάνουμε πάλι στην εκκλησία. Στα σκαλιά οι
άντρες κρατάνε τον Επιτάφιο και περνάμε όλοι οι πιστοί από κάτω. Μετά από λίγο
τελειώνει οριστικά η λειτουργία και παίρνουμε λουλούδια από τον Επιτάφιο. Την
ημέρα αυτή, πηγαίνουμε στα μνήματα για να ανάψουμε τα καντήλια των συγγενών
μας. Ακόμα είναι η ημέρα της Μεγάλης Νηστείας αφού οι ιερείς λένε ότι δεν κάνει
να φάμε ούτε λάδι.
Έτσι, ακολουθεί το Μεγάλο Σάββατο, η τελευταία μέρα της Σαρακοστής, η ημέρα
όπου ο Ιησούς κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο και μεταφέρει το Λόγο του στους
νεκρούς. Την ημέρα αυτή ξεκινάει η λειτουργία στις εφτά (7) το πρωί. Όσοι δεν
έχουν κοινωνήσει τη Μεγάλη Πέμπτη κοινωνούν το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου.
Αυτή λέγεται η λειτουργία της Πρώτης Ανάστασης. Μετά το βράδυ στις 12 τα
μεσάνυχτα, είναι η Ανάσταση του Ιησού στην Ελλάδα. Σβήνουν τα φώτα της
εκκλησίας, όλοι οι πιστοί και ο Ιερέας βγαίνουν έξω στο προαύλιο και στις 12
ακριβώς αναγγέλλεται το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης. Το Άγιο Φως
μοιράζεται με τις λαμπάδες σε όλους τους πιστούς και ανταλλάσσουμε ευχές
"Χριστός Ανέστη", "Αληθώς ο Κύριος". Έπειτα, όλοι πηγαίνουμε στα σπίτια μας,
ενώ πολλοί από τους πιστούς κάθονται και παρακολουθούν όλη τη λειτουργία της
Ανάστασης μέχρι τις δύο τα ξημερώματα».
(ΤΣΑΝΤΙΔΟΥ ΦΙΛΙΩ)
«Μέσα στη Μεγάλη Βδομάδα, συνήθως τη Μεγάλη Τετάρτη συνηθίζεται οι άντρες
να σφάζουν τα αρνιά για να είναι έτοιμα για τη μαγειρίτσα και την Κυριακή του
Πάσχα. Ακόμα συνηθίζεται το Μεγάλο Σάββατο μετά την Ανάσταση, οι πιστοί να
σταυρώνουμε το ανώφλι της πόρτας με το Άγιο Φως για να ευλογήσουμε το σπίτι.
Έπειτα με το Άγιο Φως ανάβουμε το καντηλάκι στο σπίτι».
(ΤΟΠΑΛΗ ΠΑΣΧΑΛΙΑ)
«Πολύ σημαντική ήταν η κουμπαριά για τους θρακιώτες. Γι' αυτό το λόγο δεν
έπρεπε να μαλώσεις με τον κουμπάρο σου. Οι νονοί των παιδιών πάντα έφερναν
στα βαφτισίμια τους την λαμπάδα, ένα τσουρέκι κι ένα αυγό. Την Μεγάλη
Παρασκευή πάω κι εγώ στα βαφτισίμια μου τις λαμπάδες τους, ένα τσουρέκι κι ένα
αυγό κόκκινο. Τότε βέβαια, τα παλιά χρόνια δεν είχαμε τις σημερινές λαμπάδες
αλλά οι νονοί μας, μάς έφερναν ένα κεράκι».
(ΕΡΚΕΝΤΖΗ ΔΗΜΗΤΡΑ)
Πάσχα ως την Πεντηκοστή
«Το Πάσχα είναι μεγάλη γιορτή για μας τους Χριστιανούς. Μετά την Μεγάλη
Σαρακοστή και τα Πάθη του Χριστού ακολουθεί η Ανάσταση. Το Πάσχα είναι
καθαρά οικογενειακή γιορτή. Εμείς κάθε χρόνο την Κυριακή του Πάσχα
μαζευόμαστε με την οικογένειά μου, τις αδερφές μου και τις οικογένειές τους και
έχουμε μεγάλο γλέντι. Οι άντρες σουβλίζουν το αρνί που σφάξανε μέσα στη
Μεγάλη Βδομάδα και ετοιμάζουμε ένα μεγάλο τραπέζι με άφθονο φαγητό και
κρασί. Τα παιδιά τσουγκρίζουν κόκκινα αυγά με τους μεγάλους, τραγουδάνε και
χορεύουν».
(ΤΟΠΑΛΗ ΠΑΣΧΑΛΙΑ)
«Πενήντα μέρες μετά την Ανάσταση του Χριστού γιορτάζουμε την επιφοίτηση του
Αγίου Πνεύματος στους Αποστόλους και είναι σημαντική γιορτή. Εξίσου σημαντική
είναι και η επόμενη μέρα, Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος που είναι αργία για όλους
τους Χριστιανούς. Σε συνέχεια από το Πάσχα οι πιστοί λέμε τις ευχές της
Ανάστασης μέχρι και την Πεντηκοστή και μπορούμε να βάφουμε κόκκινα αυγά
όλες τις Πέμπτες που ακολουθούν την Μεγάλη Πέμπτη μέχρι και την Κυριακή της
Αναλήψεως».
(ΤΣΑΝΤΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ)
ζ. Γιορτές του Καλοκαιριού
«Μεγάλες γιορτές του καλοκαιριού είναι η Μεταμόρφωση του Σωτήρος στις 6
Αυγούστου και ο Δεκαπενταύγουστος που είναι η Κοίμηση της Θεοτόκου. Στις 6
Αυγούστου το πρωί γινόταν και γίνεται φυσικά λειτουργία στον ναό του χωριού
μας. Το απόγευμα όμως πηγαίναμε όσοι μπορούσαμε στο διπλανό χωριό και
προσκυνούσαμε το εκκλησάκι και την εικόνα του Ιησού Χριστού.
Η νηστεία για τον Δεκαπενταύγουστο ξεκινάει την 1η Αυγούστου και φτάνει ως τις
15 του μήνα. Η γιορτή είναι μεγάλη για όλη τη Χριστιανοσύνη. Οι δεκαπέντε αυτές
μέρες αποτελούν πένθος για τους πιστούς γι' αυτόν το λόγο δεν γίνονται ούτε
γάμοι, ούτε βαφτίσια αυτές τις μέρες. Παραμονές τις Παναγίας, όλοι πηγαίνουμε
στην εκκλησία και ξενυχτάμε και μοιρολογάμε την Παναγιά. Ακόμα την Παραμονή
γίνεται και Θεία Λειτουργία όπου μπορούν οι πιστοί να κοινωνήσουν».
(ΤΣΑΝΤΙΔΟΥ ΦΙΛΛΙΩ)
η. Γιορτές του Φθινοπώρου ως την εορτή του Αγίου Φιλίππου.
«Τον Σεπτέμβριο, τον πρώτο μήνα του Φθινοπώρου, έχουμε κάποιες σημαντικές
γιορτές για τους Χριστιανούς. Στις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζουμε το Γενέθλιον της
Θεοτόκου. Ακόμα, στις 14 Σεπτεμβρίου είναι του Τιμίου Σταυρού όπου όλοι οι
χριστιανοί πηγαίναμε στην εκκλησία και παίρναμε τα σταυρολούλουδα τα οποία
χρησιμοποιούσαμε για να φουσκώσει η ζύμη του ψωμιού.
Τον μήνα Οκτώβριο, σημαντικότερη απ' όλες τις γιορτές για το χωριό μου ήταν ο
Άγιος Δημήτριος που γιόρταζε στο χωριό μου. Από τα πιο γνωστά έθιμα την
παραμονή του Αγίου Δημητρίου ήταν η Τζαμάλα. Τζαμάλα ήταν μία ξύλινη καμήλα,
δηλαδή με ξύλα έκαναν τον σκελετό να μοιάζει με καμήλα και τα κάλυπταν με
πανιά. Πάνω έριχναν ένα χαλί το οποίο το έπιαναν τέσσερις άντρες και
περπατούσαν σαν να κινείται η καμήλα. Γυρνούσαν σε όλο το χωριό, φορώντας
περίεργα ρούχα και όταν περνούσαν έξω από σπίτια, φώναζαν "Κυρά, κυρά! Καλή
Χρονιά! Καλό μπερικέτι! (σοδειά)". Πιο αναλυτικά, αυτό το έθιμο το τηρούσανε για
να ευχαριστήσουν τον Άγιο και για να έχουν καλή σπορά. Βέβαια, αυτό το έθιμο δεν το κάνουν άλλο, στο χωριό μας τουλάχιστον».
(ΧΡΗΣΤΑΚΙΔΟΥ ΔΟΜΝΑ)