Τελετουργίες από Π.Ε. ΞΑΝΘΗΣ, Δ. ΤΟΠΕΙΡΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΤΟΠΕΙΡΟΥ
ΙΙΙ. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ
Α. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
α. Το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου - 5 Ιανουαρίου)
Σ' αυτό το δωδεκαήμερο υπήρχαν και υπάρχουν δύο μεγάλες γιορτές που είναι τα
Χριστούγεννα και η Πρωτοχρονιά. Αρχικά, τα Χριστούγεννα στον τόπο μου
γιορτάζονταν με διαφορετικούς τρόπους καθώς υπήρχαν άνθρωποι πόντιοι,
μικρασιάτες και σαρακατσάνοι.
Τα ποντιακά Χριστούγεννα. Επιτέλους έφτασε η πολυπόθητη μέρα "Έρθαν τη
Χριστού". Τα μεσάνυχτα σημάνουν οι καμπάνες και στη γειτονιά δεν ακουγόταν
τίποτα άλλο παρά μόνο ο ήχος από τις πόρτες και τις φωνές « Ε, σκωθέστεν,
εντώκαν τα καμπάνας». Μερικές μητέρες τέτοια ώρα ξαγρυπνούσαν. Δεν είχαν
προλάβει να συγυρίσουν το σπίτι ή να ετοιμάσουν το φαγητό για τη γιορτή ή να
ράψουν τα ρούχα ή τα τσαρούχια των παιδιών, αν δεν είχαν την οικονομική
ευχέρεια να τους αγοράσουν «τσάπουλας», «κούντουρας» ή «τσαγκιά». Πολλά
παιδιά είχαν αποκοιμηθεί, λούστηκαν, ντυμένα με τα γιορτινά τους. Τόσο πολλή
ήταν η χαρά τους για την καινούρια φορεσιά και τόσο μεγάλος ενθουσιασμός τους
για τη γιορτή.
Τελειώνει η εκκλησία και ο κόσμος πηγαίνει στο σπίτι του. Εκεί τους περίμεναν
αχνιστά φαγητά από «κουζούμ» τη «χαβουρμαν», «τ' άλλειμαν» βρασμένα μέσα
στην «τσάπαν» πήλινη κατσαρόλα. Όσοι είχαν «γεννούλ χτήνον» ή «μοζίκαν» δεν
θα του έλειπε και το «ξύγαλαν». Τα αυγά, το βούτυρο δεν έλειπαν φυσικά ποτέ,
ακόμα και από το πιο φτωχό σπίτι. Το κρασί ήταν άγνωστο για τον πολύ κόσμο.
Και το πρωί αργά άρχιζαν οι ομαδικές επισκέψεις. Οι άνδρες και τα παιδιά μιας
γειτονιάς περνούσαν από τα άλλα σπίτια της άλλης γειτονιάς. Χαιρετώντας λέγανε
«Χριστός ετέχθη» και απαντούσαν σ' αυτό «Αληθώς ετέχθη». Πρόσφεραν φακί με
μεζέ «καβουρμά» ή «κοιλίδ» ή «στύπα». Τέλος, υπήρχαν και περιπτώσεις όπου
προσέφεραν και «πουλουλάπα».
Τα Χριστούγεννα στη Μικρά Ασία. Η κυρία Μαίρη Παππουλή κάτοικος του χωριού
Τοξοτών, μας εξιστορεί τα Χριστούγεννα που έζησε ως Μικρασιάτισα: «Από μέρες
καθάριζαν οι νοικοκυρές τα σπίτια και γυάλιζαν τα μπακίρια και τα ασημικά που
έπρεπε να λάμπουν από πάστρα. Από βραδύς, Παραμονή τα παιδιά έλεγαν τα
κάλαντα. Χαρούπια, γλυκά, μύγδαλα ο μποναμάς τους. Αξημέρωτα Χριστούγεννα
χτυπούσαν οι καμπάνες. Όλη η οικογένεια πήγαινε στην εκκλησία. Ύστερα
γυρνούσαν στο σπίτι και ο πατέρας θύμιαζε όλο το σπίτι. Τότε έμπαινε και η
πρώτη τηγανιά. Όλη τη μέρα το σπίτι ήταν ανοιχτό. Περνούσαν οι άνθρωποι που
δούλευαν στα κτήματα και οι ξένοι και τους φίλευαν. Το απαραίτητο φαγητό στο
Χριστουγεννιάτικο τραπέζι, οι σαρμάδες είτε με λάχανο είτε με κληματόφυλλα, είτε
σαρμάς με σκέπη. Συμβόλιζε τη γέννηση του Χριστού. Το ίδιο και στα γλυκά.
έπρεπε να είναι τυλιχτό όπως το κανταΐφι και τα σαραγλί. έτσι γιόρταζαν τότε.
Τέλος, τα Χριστούγεννα των Σαρακατσάνων. Οι Σαρακατσαναίοι πίστευαν πως όταν γεννήθηκε ο Χριστός, οι βοσκοί ήταν οι πρώτοι που πήγαν και προσκύνησαν
και γι' αυτό είναι ευλογημένοι. Πήγαιναν στην Παναγία κουλούρα ψημένη στα
κάρβουνα, την οποία ζύμωναν και έφτιαχναν οι γυναίκες και την ονόμαζαν
Χριστοκουλούρα. Η Χριστοκουλούρα έπρεπε να είναι κεντητή. Τα κεντήματα στη
Χριστοκουλούρα οι Σαρακατσάνες τα σχεδίαζαν με τα δάχτυλα, το πιρούνι, το
μαχαίρι και το φλιτζάνι. Τα σχέδια συμβόλιζαν τα πρόβατα, τα άλογα, τη στάνη, στη
στρούγκα και άλλα. Από την παραμονή των Χριστουγέννων άναβαν τη φωτιά και
δεν την άφηναν να σβήσει δώδεκα ημέρες, όσες δηλαδή ήταν και τα «παγανά». Τα
«παγανά», οι «καλικάντζαροι» ήταν τα «όξω από δω» και άμα έβλεπαν αναμμένη
τη φωτιά δεν ζύγωναν. Επιπλέον, γύρναγαν την πυροστιά ανάποδα και έριχναν
αλάτι μέσα στη φωτιά για να ακούγεται το σκάσιμο του αλατιού και να σκάζονται τα
παγανά. Πάνω απ' την πόρτα του καλυβιού κρέμαγαν κλαράκια
αγριοτριανταφυλλιάς, σπαραγγιάς ή παλιουριάς και κρανιάς για να κρατάνε μακριά
τα παγανά.
Η άλλη μεγάλη γιορτή του δωδεκαημέρου, ήταν η Πρωτοχρονιά. Τα έθιμά της, δεν
διέφεραν και πολύ από αυτά των Χριστουγέννων. Τραγουδούσαν Παραμονή
Πρωτοχρονιάς τα εξής κάλαντα:
«Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου δεντρολιβανιά
κι αρχή, κι αρχή καλός μας χρόνος, εκκλησιά με τ’ άγιο θρόνος.
Αρχή που βγήκε ο Χριστός Άγιος και πνευματικός
στη γη, στη γη να περπατήσει
και να μας, και να μας καλοκαρδίσει».
Επίσης, επειδή η μέρα της Πρωτοχρονιάς συνέπεφτε με τη γιορτή του Αγίου
Βασιλείου δεν λέγανε μόνο τα παραπάνω κάλαντα αλλά και τα εξής:
«Άγιος Βασίλης έρχεται κι όλους μας καταδέχεται
από, από την Καισαρεία, συ ’σ’ αρχόντισσα, κυρία.
Βαστάει εικόνα και χαρτί, ζαχαροπλάστη ζυμωτή,
χαρτί, χαρτί και καλαμάρι,
δες και με, δες και με το παλικάρι.
Το καλαμάρι έγραφε, και το χαρτί έλεγε
-κάτσε να φας, κάτσε να πιείς, κάτσε να τραγουδήσεις
-εγώ τραγούδια δεν ξέρω, ξέρω την αλφαβήτα για να κόψουμε την πίτα
Και του χρόνου».
Τέλος την Πρωτοχρονιά όλοι έμπαιναν με το δεξί στο σπίτι και η νοικοκυρά κάθε
σπιτιού έσπαγε ένα φάδι για να φύγουν οι καλικάντζαροι.
β. Γιορτές του Φεβρουαρίου
γ. Κινητές εορτές
Το έθιμο των Αγίων Θεοδώρων.
Στους οικισμούς Μαγγανών Ερασμίου, Μέλισσας, Αβάτου διατηρείται το έθιμο
όπου κατά τη γιορτή των Αγίων Θεοδώρων οι νέοι κλέβουν κάποια αντικείμενα
(λουλούδια, ρούχα, γεωργικά εργαλεία) από τις αυλές των ελεύθερων κοριτσιών
αργά το βράδυ και τα αφήνουν στην πλατεία του κάθε χωριού. Την επομένη, το
πρωί τα κορίτσια από τα σπίτια των οποίων «κλάπηκαν» τα αντικείμενα,
πηγαίνουν στην πλατεία προκειμένου να τα πάρουν πίσω.
Το έθιμο των «Πεχλιβανήδων»
Στο δημοτικό διαμέρισμα Ολβίου, υπάρχει το έθιμο των «Πεχλιβανήδων». Εκεί,
από το μεσημέρι, ομάδα παραδοσιακών οργάνων με νταούλι και ζουρνά,
περιφέρονται στις γειτονιές του χωριού, όπου καλούν τους κατοίκους να
παραβρεθούν στους αγώνες πάλης, όπου νεαροί πολεμιστές επονομαζόμενοι και
ως «πεχλιβανήδες», συγκεντρώνονται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο και αφού
χωριστούν σε ζευγάρια, παλεύουν αλειμμένοι με λάδι. Το ντύσιμό τους ήταν ένα
δερμάτινο παντελόνι μαζεμένο μέχρι τα γόνατα και σφιχτά δεμένο στη μέση, έτσι
ώστε να μην μπορεί ο αντίπαλος να του το βγάλει. Ο «Πεχλιβάνης» έχανε όταν
έπεφτε και ακουμπούσε η πλάτη του κάτω αλλά και όταν ο αντίπαλος κατάφερνε
να του κατεβάσει το παντελόνι. Όποιος νικούσε έπαιρνε «μπαξίσι» δηλαδή
χρήματα τα οποία μαζεύονταν μέσα σε μία πετσέτα. Όταν γινόταν η γιορτή
θεωρούνταν για το χωριό αργία.
Κινητή εορτή
Καθαρά Δευτέρα
Την Καθαρά Δευτέρα στους οικισμούς Γαλάνης, Ολβίου Μαγγάνων και Ερασμίου,
μετά την παρέλαση των καρναβαλιστών, προσφέρεται παραδοσιακή φασολάδα,
μαγειρεμένη σε τεράστια σε τεράστια καζάνια από τις γυναίκες των οικισμών και
χειροποίητη λαγάνα ψημένη σε παραδοσιακούς υπαίθριους φούρνους και μαζί
μοιραζόταν βαρελίσιο κρασί. Ακολουθούσε σε υπαίθριους χώρους γλέντι με
παραδοσιακούς θρακιώτικους ποντιακούς και σαρακατσάνικους χορούς.
Διοργανώνονταν, τέλος, διαγωνισμοί χαρταετού.
δ. Γιορτές του Καλοκαιριού και του Φθινοπώρου
31 Μαΐου « Αγίου Πνεύματος» Μάγγανα
7 Ιουλίου «Αγία Κυριακή» Δέκαρχο
11 Ιουλίου «Αγία Ευφημία» Δασοχώρι
19 Ιουλίου «Αγίου Νικόδημος» Εξοχή
20 Ιουλίου «Προφήτης Ηλίας» Νέα Αμισός
27 Ιουλίου «Άγιος Παντελεήμων» Γαλάνη
27 Ιουλίου «Άγιος Παντελεήμων» Παλιό Όλβιο
15 Αυγούστου «Κοίμηση Θεοτόκου» Τοξότες
25 Αυγούστου «Τιμίου Προδρόμου» Κυψέλη
29 Αυγούστου «Τιμίου Προδρόμου» Εράσμιο
8 Σεπτεμβρίου «Γέννηση Θεοτόκου» Άβατο
14 Σεπτεμβρίου «Ύψωση Τιμίου Σταυρού» Θαλασσιά
26 Οκτωβρίου «Άγιος Δημήτριος» Μέλισσα
26 Οκτωβρίου «Άγιος Δημήτριος» Τύμπανο
9 Νοεμβρίου «Άγιος Νεκτάριος» Κρεμαστή