Τελετουργίες από Π.Ε. ΞΑΝΘΗΣ, Δ. ΑΒΔΗΡΩΝ, ΓΕΝΙΣΕΑΣ
ΙΙΙ. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ
Β) ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ
α) Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα
«Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα ξεκινούσε στις 14 Νοεμβρίου. Το βράδυ
εκείνο μαγειρεύαμε κρέας και τρώγαμε πριν αρχίσουμε τη νηστεία. Από την
επόμενη μέρα δεν τρώγαμε φαγητά που δεν ήταν νηστίσιμα, δηλαδή δεν τρώγαμε
κρέατα, ψάρια για κάποιες συγκεκριμένες μέρες, γαλακτοκομικά και ότι άλλο
γινόταν με υλικά που παίρναμε από ζώα. Ψάρια δεν μπορούσαμε την πρώτη και
την τελευταία εβδομάδα της σαρακοστής».
Ευδοξία Καραμεσίνη
β) Το δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου - 5 Ιανουαρίου)
«Την παραμονή των Χριστουγέννων σφάζαμε τα γουρούνια και λέγαμε τα κάλαντα,
όμως τότε τα κάλαντα τα λέγανε μόνο τα αγόρια και όχι τα κορίτσια. Αντί για λεφτά
μας δίνανε πορτοκάλια, καραμέλες, αυγά και ξυλοκέρατα. Ζυμώναμε το
χριστόψωμο και τις παραδοσιακές "μπάμπες", που είναι γεμιστά έντερα με ρύζι και
συκώτια. Ανήμερα των Χριστουγέννων, στις 25 Δεκεμβρίου, όλοι πηγαίναμε στην
εκκλησία στις 3 το πρωί, κοινωνούσαμε και μετά πηγαίναμε στο σπίτι για φαγητό.
Την επόμενη μέρα πηγαίναμε στην εκκλησία και πάλι στο σπίτι για φαγητό. Μετά
από λίγες μέρες αρχίζαμε να ετοιμαζόμαστε για την Πρωτοχρονιά, κάναμε δηλαδή
τη βασιλόπιτα και τα Χριστουγεννιάτικα τσουρέκια. Για φαγητό μαγειρεύαμε πατσά
από το κεφάλι του γουρουνιού που είχαμε σφάξει για τα Χριστούγεννα. Μόλις
άλλαζε ο χρόνος σπάζαμε ένα ρόδι για να διώξουμε όλα τα κακά και να μας πάει
καλά η χρονιά. Στις 5 του μήνα που ήταν η παραμονή των Φώτων οι νοικοκυρές
έσφαζαν έναν κόκορα για να τον μαγειρέψουν για την επόμενη μέρα. Οι μητέρες
ετοίμαζαν δώρα σε καλάθια με φαγητό και γλυκά για να τα πάνε τα παιδιά στις
νονές τους. Την μέρα εκείνη, τα παιδάκια λέγανε τα κάλαντα των Φώτων. Εκείνη τη
μέρα κάνανε επίσης και τον "κρυφό" αγιασμό, τον μικρό δηλαδή αγιασμό και την
επόμενη ήταν ο μεγάλος. Μετά τον εκκλησιασμό, φωτιζόταν ο κόσμος και μετά
πήγαιναν στο ποτάμι για να ρίξουν το σταυρό. Όποιο από τα παλικάρια που
έπεφτε για να πιάσει το σταυρό, κατάφερνε τελικά να τον πιάσει, έπαιρνε σαν
δώρο ένα χρυσό σταυρό. Όσοι έπεφταν για να τον πιάσουν, μετά περνούσαν από
όλα τα σπίτια του χωριού με ένα δίσκο και μαζί τον σταυρό, για να τον
"χαιρετήσουν" όλοι οι συγχωριανοί».
Στρατούλα Αρβανιτίδη
γ) Γιορτές του Φεβρουαρίου
«Την 1η Φεβρουαρίου, γιόρταζε ο Άγιος Τρύφωνας, την ημέρα αυτή οι
"μπαξητζήδες" παίρνανε αγιασμό για να αγιάσουνε τους μπαξέδες τους και το
βράδυ κάνανε γλέντι στην πλατεία του χωριού. Τη 2η Φεβρουαρίου γιορτάζαμε την Υπαπαντή του Κυρίου που ήταν και το πανηγύρι του χωριού μας. Η εκκλησία μας
ήταν και είναι η Υπαπαντή του Κυρίου, που είναι χτισμένη από το 1800 περίπου.
Εκείνη τη μέρα κάναμε τα κουρμπάνια. Οι άντρες του χωριού δηλαδή, έσφαζαν
κάποια ζώα, συνήθως αρνιά, και τα μαγείρευαν με ρύζι ή με κριθαράκι και αφού το
διάβαζε ο παπάς μας, το βάζανε σε μεγάλα καζάνια τα φορτώνανε σε μία καρότσα
που την έσερνε κάποιο ζώο, και τα μοιράζανε σε όλο το χωριό. Το βράδυ στην
κεντρική πλατεία κάναμε γλέντι με φαγητό, μουσική και παραδοσιακούς χορούς.
Στις 3 Φεβρουαρίου είχαμε σαν έθιμο η κάθε έγκυος γυναίκα εκείνη τη μέρα, να
μην κάνει καμία δουλειά, γιατί πιστεύαμε ότι το μωρό τους θα γεννιόταν με
πρόβλημα. Μετά από αυτές τις γιορτές λέγαμε ότι η "παπαντή γιουρτουλάρ
καπαντί", στα τούρκικα σημαίνει δηλαδή ότι μετά την Υπαπαντή σταματάνε όλες οι
γιορτές και ξεκινάει το Πάσχα».
Σοφία Τσακίρη
ε) Κινητές γιορτές - Σαρακοστή Πάσχα, Πάσχα, μετά το Πάσχα ως την Πεντηκοστή
«Η πρώτη Κυριακή της σαρακοστής λεγόταν "κρεατοφάγου" και μπορούσαμε να
φάμε όλα τα φαγητά. Η δεύτερη Κυριακή λεγόταν "τυροφάγου", και τρώγαμε
φαγητά με γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα. Το βράδυ της Αποκριάς
μαζευόμασταν σε κάποιο συγγενικό σπίτι για φαγητό, και κρεμούσαμε με ένα
σπάγκο από το ταβάνι ένα αυγό και όλα τα μικρά παιδάκια προσπαθούσανε να το
πιάσουνε μόνο με το στόμα. Στις 25 του Μάρτη τρώγαμε ψάρια και λέγαμε ένα
ποιηματάκι στα παιδάκια για να μάθουν τα παιδιά τι τρώμε αυτές τις μέρες.
Συνήθως τρώγαμε μπακαλιάρο γιατί δεν μπορούσαμε να βρούμε εύκολα κάποιο
άλλο. Και γι' αυτό πιστεύαμε ότι ο διάβολος έμπαινε μέσα στη θάλασσα και δεν
άφηνε τους ψαράδες να πιάσουν άλλα ψάρια, εκτός από τον μπακαλιάρο».
Ευδοξία Καραμεσίνη
Μία ημέρα πριν από την Κυριακή των Βαΐων είναι το Σάββατο του Λαζάρου. Τα
παιδάκια λέγανε τα κάλαντα του Λαζάρου, αλλά αυτή τη φορά δεν λέγανε τα
αγόρια και λέγανε μόνο τα κορίτσια.
«Ήρθε Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια,
ήρθε η Κυριακή που τρων' τα ψάρια.
Σήκω Λάζαρε και μην κοιμάσαι,
ήρθε η μάνα σου από την πόλη,
σ' έφερε χαρτί και κομπολόι»
Την επόμενη μέρα είναι η Κυριακή των Βαΐων, πηγαίναμε στην εκκλησία και ο
παπάς μας έδινε βάγια, σαν εκείνα που πετούσαν στον Χριστό όταν πήγε στην
Ιερουσαλήμ, φωνάζοντας "Ωσαννά". Τη Δευτέρα ξεκινάει η Μεγάλη Εβδομάδα και
κάθε βράδυ πηγαίναμε στην εκκλησία. Το βράδυ της Μεγάλης Δευτέρας βγάζανε
την εικόνα του Χριστού με το αγκάθινο στεφάνι από το ιερό έξω, για να την
προσκυνήσουμε. Την Μεγάλη Τρίτη έψαλαν το τροπάριο της Κασσιανής, της
ιερόδουλης που συγχώρεσε ο Χριστός. Την Μεγάλη Τετάρτη το πρωί γίνεται η
"προαγιασμένη" και το απόγευμα γίνεται το μεγάλο ευχέλαιο, ο παπάς δηλαδή
ευλογεί τους πιστούς. Σε μία κούπα, έβαζε αλεύρι και 7 κεριά, που συμβόλιζαν τα 7
μικρά Ευαγγέλια που ψέλνει, και στο τέλος με λίγο λαδάκι σε ένα βαμβάκι
σταυρώνει τον κόσμο. Την Μεγάλη Πέμπτη ή αλλιώς την "κόκκινη" Πέμπτη, βάφαμε τα αυγά κόκκινα και βάζαμε έξω από το σπίτι μας ένα κόκκινο πανί σαν το
αίμα των παιδιών που σφάχτηκαν από τον Ηρώδη και σαν το αίμα του Χριστού. Το
βράδυ στην εκκλησία έλεγαν τα 12 Ευαγγέλια και μετά ο παπάς έβγαζε τον
σταυρωμένο Χριστό έξω από το ιερό για να κάνει την περιφορά του μέσα στην
εκκλησία, έβγαζε δηλαδή τον νυμφίο. Μετά από την εκκλησία οι πιστοί
χαιρετούσαμε και αφήναμε κάτω από τον Χριστό τάματα. Αργά το βράδυ ξεκινούσε
η αγρυπνία, που όλες οι γυναίκες καθόμασταν και ψάλαμε γι' αυτόν. Την Μεγάλη
Παρασκευή, από πολύ νωρίς το πρωί τα κορίτσια μαγευόμασταν στην εκκλησία
και ψέλνοντας, στολίζανε τον επιτάφιο. Λίγο πιο αργά το πρωί γινόταν η
"αποκαθήλωση" του Χριστού και όλη την υπόλοιπη μέρα χτυπούσαν συνέχεια οι
καμπάνες πένθιμα. Το βράδυ πηγαίνουμε ξανά στην εκκλησία για να ακούσουμε
τα εγκώμια και να πάμε στην περιφορά του επιταφίου, στο χωριό και μέσα στα
νεκροταφεία. Το Μεγάλο Σάββατο ήταν χαρούμενη μέρα και ετοιμάζαμε τα φαγητά
μέχρι την ώρα που θα πηγαίναμε στην Ανάσταση. Λίγο πριν την Ανάσταση όμως
ο παπάς λέει το "Δεύτε λάβετε φως" και τότε πηγαίνουμε να πάρουμε το Άγιο
Φως».
Σοφία Τσακίρη
«Σαράντα μέρες μετά το Πάσχα που είναι της Αναλήψεως, δηλαδή οι ψυχές
πηγαίνουν στον ουρανό, είναι μεγάλη γιορτή. Το ψυχοσάββατο, μία μέρα πριν την
Πεντηκοστή, πηγαίναμε κόλλυβα, πρόσφορο και γλυκά στην εκκλησία για τις
ψυχές των νεκρών και μετά τα μοιράζαμε στα μικρά παιδιά. Τη μέρα της
Πεντηκοστής ή Γονατιστής, πηγαίναμε στην εκκλησία και παίρναμε φύλλα
καρυδιάς μαζί μας. Όταν ο ιερέας διάβαζε τα τρία Ευαγγέλια πέφταμε στα γόνατα
και θυμιατίζαμε».
Στρατούλα Αρβανιτίδη