Τελετουργίες από Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ
Β Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
Το εορτολόγιο. Η έννοια της γιορτής βασίζεται στην αντίθεση ανάμεσα στον εορταστικό δηλαδή ιερό χρόνο και στον καθημερινό. Κατά τον εορταστικό χρόνο οι καθημερινές ασχολίες του ανθρώπου σταματούν .Το ορθόδοξο χριστιανικό εορτολόγιο είναι ενιαίο για όλον τον ελληνισμό καθώς προέρχεται από το πολιτιστικό και θρησκευτικό κέντρο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας ,την Κωνσταντινούπολη. Αποτυπώνει στον κυκλικό χρόνο του έτους την ιερά ιστορία όπως την οργάνωσε η χριστιανική θεολογία και περιλαμβάνει γιορτές προσώπων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη αλλά και πρόσωπα από την ιστορία της εκκλησίας . Οι γιορτές διακρίνονται σε κινητές και ακίνητες . Οι ακίνητες εορτάζονται μία σταθερή ημέρα του χρόνου. Έτσι τα Χριστούγεννα εορτάζονται στις 25 Δεκεμβρίου, στην χειμερινή τροπή του ηλίου. Εννέα μήνες πριν στην ανοιξιάτικη ισημερία είναι τοποθετημένος ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Στους αντίποδες των εορτών αυτών στην θερινή τροπή δηλαδή ,στις 24 Ιουλίου εορτάζεται η γέννησης του Ιωάννου του Προδρόμου και αντίστοιχα στην φθινοπωρινή ισημερία ,η Σύλληψη του.
Κινητές είναι οι γιορτές που ανήκουν στον κύκλο του Πάσχα. Η ημερομηνία του Πάσχα, της ανάστασης του Κυρίου , προσδιορίζεται την πρώτη Κυριακή μετά την πανσέληνο της εαρινής ισημερίας . Πριν το Πάσχα τηρούνται επτά εβδομάδες νηστείας που αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα ενώ επτά εβδομάδες μετά από αυτό τοποθετείται η Πεντηκοστή, θεωρούμενη ως γενέθλια ημέρα της ορθοδοξίας. Την επόμενη Κυριακή ακολουθεί η γιορτή των Αγίων Πάντων και στην συνέχεια 34 Κυριακές με κάποιο επεισόδιο της ζωής του Χριστού , σύμφωνα με τις ευαγγελικές αφηγήσεις. Ο κύκλος του Πάσχα καλύπτει όλο το έτος.
Για την καλύτερη μελέτη των εορτών θα τις χωρίσουμε σε φθινοπωρινές, χειμωνιάτικες , Χριστουγέννων, γιορτές της Άνοιξης, πασχαλινές και γιορτές του καλοκαιριού.
Φθινοπωρινές εορτές
Ο Σεπτέμβριος είναι γνωστός ως Τρυγητής και Σταυριάτης. Αρχιμηνιά και αρχιχρονιά και πρωτοσταυριά χαρακτηρίζεται ακόμη και σήμερα η πρώτη του μήνα. Την περίοδο αυτή έχουμε αγροτοποιμενικές γιορτές όπως του Αγίου Μάμα (2 Σεπτεμβρίου) προστάτη των ποιμένων, της Παναγίας της Μικρής( Γενέσιο της Παναγίας 8 Σεπτεμβρίου) γνωστή και ως της Αποσοδείας (χωριά ποντίων) καθώς συνδέεται με την συλλογή των καρπών. Εχουμε την γιορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) με την συμβολική μεταφορά του σπόρου στην εκκλησία για να ευλογηθεί και την αναπαράσταση μοιρολογήματος πεθαμένου. Επίσης της αγίας Ευθημίας (16 Σεπτεμβρίου), του Αγίου Ευσταθίου (ποιμενικού αγίου) και του αγίου Ιωάννου του Θεολόγου (26 Σεπτεμβρίου). Ο Οκτώβριος είναι ο μήνας του αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου) για αυτό και λέγεται Αιδημητριάτης . Όλες οι συνήθειες και οι γιορτές του μήνα αυτού σχετίζονται με την αγροτική ζωή και σπορά. Έτσι ου αγίου Λουκά (18 Οκτωβρίου) δεν εργάζονται για να μην ψοφήσουν τα ζώα που βρίσκονται στα χωράφια. Η ημέρα του αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου) αποτελεί την αρχή της χειμερινής περιόδου για την σύναψη των νέων γεωργικών και κτηνοτροφικών συμβάσεων και συμφωνιών όπως η πρόσληψη βοηθών για το κοπάδι και η εκμίσθωση βοσκοτόπων. Οι συμβάσεις αυτές διαρκούσαν μέχρι και την Άνοιξη του αγίου Γεωργίου(23 Απριλίου). Επειδή ακριβώς η περίοδος αυτή θεωρείται οριακή μέσα στον κύκλο του χρόνου συνοδεύεται από έθιμα με θέμα τον θάνατο της φύσης η οποία δια της σποράς θα αναστηθεί. Την πρώτη Νοεμβρίου γιορτάζουν οι πού αγαπητοί στον λαό άγιοι Ανάργυροι και η γιορτή τους συνοδεύεται από θυσίες ζώων και πανηγύρια όπως συμβαίνει την πρώτη Ιουλίου που ξαναγιορτάζουν οι ίδιοι άγιοι. Στις 3 Νοεμβρίου γιορτάζει ο άγιος Γεώργιος ο σποριάρης ή μεθυστής καθώς είναι η μέρα που συνηθίζουν να ανοίγουν τα βαρέλια και να δοκιμάζουν το νέο κρασί. Η γιορτή των αρχιστρατήγων Μιχαήλ και Γαβριήλ (8 Νοεμβρίου) θεωρείται σημαντική εξαιτίας της ιδιότητας του Μιχαήλ ως αγγέλου ψυχοπομπού. Τηρείται νηστεία και συνοδεύεται από εθιμικές ενέργειες που αποσκοπούν στον εξευμενισμό του αγγέλου του θανάτου. Ο άγιος μηνάς (11 Νοεμβρίου ) έφιππος άγιος πιστεύεται ότι προστατεύει τους κτηνοτρόφους από τον λύκο και τους κλέφτες καθώς φανερώνει τα κλεμμένα. Ο άγιος Φίλιππος (14 Νοεμβρίου) γεωργικός άγιος είναι προστάτης των γεωργών ,σηματοδοτεί το πέρασμα προς τον χειμωνιάτικο κύκλο των γιορτών με την έναρξη της νηστείας των Χριστουγέννων. Του αγίου Φιλίππου θεωρείται μικρή Αποκριά. Η Παναγία (εισόδια της Θεοτόκου 21 Νοεμβρίου) είναι γνωστή ως Μεσοσπορίτισσα και πολυσπορίτισσα ή
Αποσοδεία επειδή οι γεωργοί είχαν σπείρει τα μισά περίπου χωράφια τους ή άλλοι είχαν τελειώσει . Τέλος σημαντικές γιορτές όπως της αγίας Αικατερίνης που φυτεύουν ή σπέρνουν τα λουλούδια, του αγίου Στυλιανού (26 Νοεμβρίου) προστάτη των βρεφών, του αγίου Ανδρέα του Τρυποτηγανά (30 Νοεμβρίου) οπότε το κρύο αντρειεύει, οδηγούν στον κύκλο των χειμωνιάτικων εορταστικών εθίμων.
Χειμωνιάτικες εορτές
Ο Δεκέμβριος μήνας που συμπίπτει με τον Ποσειδώνα των αρχαίων Ελλήνων ,είναι ο μήνας με τις πιο άγριες θάλασσες. Έτσι δεν είναι τυχαίο ότι ο αρχαίος θεός των θαλασσών ο Ποσειδών υποκαθίσταται από ένα εξίσου σημαντικό στην συνείδηση του λαού αγίου της χριστιανικής θρησκείας τον άγιο Νικόλαο. Ο άγιος Νικόλαος (6 Δεκεμβρίου) είναι ο άγιος των θαλασσών αλλά και λόγω της δημοτικότητας του χαρακτηρίζεται ως άγιος της γης και του πετάλου. Η σχέση του αγίου με την θάλασσα έχει την αρχή της στο συναξάριο του όπου περιγράφεται θαύμα του. Όταν πλέοντας από την Αίγυπτο προς τα Ιεροσόλυμα έπιασε τρικυμία , με τις προσευχές του γαλήνεψε την θάλασσα. Ο Δεκέμβριος είναι ο μήνας των τροπών του ηλίου, των μεγάλων και επικίνδυνων αλλαγών του καιρού που επηρεάζουν την γεωργική καλλιέργεια ,τον ποιμενικό βίο και τον θαλασσινό. Είναι ένας μήνας κατά τον οποίο οι ναυτικοί πρέπει να αποφεύγουν τα ταξίδια και να συγκεντρωθούν στα σπίτια τους. Ο λαός με την διαρκή παρατήρηση είδε ότι ο χειμώνας θεριεύει αυτές τις ημέρες. Έτσι λέει ότι το κρύο στην γιορτή του αγίου Ανδρέα αντρεύει και ότι κατά τα Νικολοβάρβαρα « η Βαρβάρα βαρβαρώνει, ο άγιος Σάββας σαββανώνει κι ο Αη Νικόλας παραχώνει» εννοώντας μέσα στο χιόνι. Η Αγία Βαρβάρα (4 Δεκεμβρίου) προστάτρια του πυροβολικού σήμερα λόγω του ονόματός της πιστεύεται ότι προστατεύει τα παιδιά από την ευλογιά και τις δερματικές παθήσεις. Για τον λόγο αυτό παρασκευάζουν την βαρβάρα, ένα γλυκό με πανσπερμία από σιτάρι, σταφίδες ,καρύδια, αμύγδαλα καθώς και μελόπιτα και τα μοιράζουν στην γειτονιά για την αποτροπή της νόσου. Μέχρι τα Χριστούγεννα ,μικρότεροι αλλά όχι λιγότερο σημαντικοί για την λαϊκή λατρεία άγιοι έχουν την γιορτή τους.
Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων
Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων αντικατέστησε πιθανότατα αρχαιοελληνικές ή ρωμαϊκές γιορτές, συνδεδεμένες με τις χειμερινές τροπές του ηλίου (22 Δεκεμβρίου ) όπως τα Κρόνια (Σατουρνάλια). Περιλαμβάνει τις ημέρες από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι και την παραμονή των Θεοφανίων. Έτσι είναι φυσικό οι χριστουγεννιάτικες εορτές όπως είναι η γέννηση του Χριστού , η εορτή του αγίου Βασιλείου, η περιτομή και η βάπτιση να έχουν συνδεθεί με ειδωλολατρικές συνήθειες που αποσκοπούν στον εξευμενισμό των δαιμονικών όντων και στην ευετηρία (καλοχρονία). Κύριο χαρακτηριστικό των ημερών αυτών είναι οι αγερμοί (κάλαντα) από μικρούς και μεγάλους, οι μεταμφιέσεις , οι προληπτικές ενέργειες για το καλό της χρονιάς . Τα Χριστούγεννα αποτελούν οικογενειακή γιορτή που συγκεντρώνει τα μέλη της οικογένειας γύρω από το κοινό τραπέζι, όπου θα κόψουν το Χριστόψωμο στολισμένο με καρύδια και σχέδια από ζυμάρι. Στην Δράμα , ιδίως οι οικογένειες των ποντίων , τα Χριστούγεννα μαγειρεύουν ντολμαδάκια (σαρμάδες) με λάχανο ή φύλλα αμπελιού και κρέας χοιρινό. Η γαλοπούλα είναι νεότερη και ξενική συνήθεια στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι. Την παραμονή των Χριστουγέννων παιδιά ή άνδρες γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι και έλεγαν τα κάλαντα . οι νοικοκυρές τους φίλευαν μήλα, σύκα, καρύδια, κάστανα , αυγά ,κουλουράκια (κολιαντίνες) και χρήματα.
Γιορτές της Άνοιξης
Ο Μάρτης ήταν ο πρώτος μήνας του ρωμαϊκού εορτολογίου και είχε διατηρήσει στην λαϊκή παράδοση συνήθειες που σχετίζονται με την Πρωτοχρονιά. Θεωρείται η αρχή του καλοκαιριού αφού «από Μάρτη καλοκαίρι και από Αύγουστο χειμώνα». Επίσης προσέχουν ιδιαίτερα τις πρώτες ημέρες του Μαρτίου γιατί πιστεύουν ότι είναι επικίνδυνες ιδιαίτερα για τα ξύλα και τα υφάσματα. Έτσι δεν κόβουν ξυλεία διότι την τρώει το σαράκι. Οι πρώτες ημέρες του Μαρτίου , έχουν ιδιαίτερη σημασία για την πρόγνωση του καιρού της χρονιάς, ενώ όσοι γνωρίζουν κάνουν προβλέψεις με βάση τα μερομήνια .Όλες οι γιορτές κατά την διάρκεια του Μάρτη που δεν λείπει από τη Σαρακοστή ,κατά την λαϊκή παράδοση σχετίζονται με εθιμικές προσπάθειες αποτροπής των επιβλαβών για την απόδοση των καρπών ζωυφίων τρωκτικών και ερπετών. Έτσι των Αγίων Σαράντα (9 Μαρτίου) προσέφεραν για τις ψυχές σαραντόπιτες και του ευαγγελισμού (25 Μαρτίου) τα παιδιά γυρνούσαν στον οικισμό χτυπώντας μεταλλικά αντικείμενα ή σπάζοντας πήλινα σκεύη για να φύγουν τα ζωύφια και τα ερπετά. Η πρωταπριλιά είχε συνδεθεί με την συνήθεια να λένε ψέματα. Για την επιτυχία όχι μόνο μαγικών ενεργειών αλλά και δύσκολων εργασιών όπως της βαφής των νημάτων , της παρασκευής επτάζυμου ψωμιού θεωρείται βοηθητικό εκτός των άλλων και ψευδολογία.
Πασχαλινές γιορτές
Προετοιμασία για το Πάσχα αποτελεί η εβδομάδα των Βαίων και του Λαζάρου .Την ημέρα αυτή τα παιδιά γυρνούσαν στα σπίτια τραγουδώντας το τραγούδι του Λαζάρου. Τα κορίτσια με στολισμένα καλαθάκια ή ομοίωμα του Λαζάρου γυρνούν και λένε τον Λάζαρο. Το τραγούδι του Λαζάρου είναι το προανάκρουσμα για το πάθος του Χριστού και την κάθοδο στον Άδη αλλά και την Ανάσταση. Το Σάββατο του Λαζάρου πήγαιναν δάφνες στην εκκλησία, βάγια και κλαδιά ελιάς για να την στολίσουν για την λειτουργία της Κυριακής.
Μεγάλη εβδομάδα
Η Μεγάλη εβδομάδα , αποτελεί περίοδο πνευματικής , σωματικής αλλά και κοινωνικής προετοιμασίας για το Πάσχα. Για την Ορθοδοξία η περίοδος του Πάσχα αρχίζει με την Σαρακοστή, μακρά περίοδο πνευματικής –ψυχικής και σωματικής προετοιμασίας. Κατά το διάστημα αυτό της προετοιμασίας έθιμα προχριστιανικά με χαρακτήρα λατρευτικό, εξαγνιστικό και αποτρεπτικό του κακού που απειλεί την βλάστηση και την παραγωγή, έχουν ενταχθεί στην χριστιανική λατρεία. Την Μεγάλη Τετάρτη εκτός από το ευχέλαιο στην εκκλησία αναπιάνουν (ανανεώνουν) την ζύμη για το ζύμωμα του ψωμιού. Την Μεγάλη Πέμπτη βάφουν το πρωί τα αβγά, βάζουν το πρώτο αυγό στο εικονοστάσι και πετούν το παλιό στο ποτάμι .Το βράδι της Μεγάλης Πέμπτης πηγαίνουν στην εκκλησία για τα 12 ευαγγέλια. Οι γυναίκες μένουν όλο το βράδυ και ξενυχτούν τον Εσταυρωμένο, ενώ ποτίζουν τον επιτάφιο με λουλούδια της εποχής και λένε το γνωστό μοιρολόι της Παναγίας. Την Μεγάλη Παρασκευή ,δεν μαγειρεύουν ούτε σκουπίζουν. Τρώνε πρόχειρα και πηγαίνουν το βράδυ στον επιτάφιο. Τέλος το Μεγάλο Σάββατο σφάζεται το αρνί ή το κατσίκι και γίνονται οι υπόλοιπες ετοιμασίες για το βράδυ της ανάστασης και την Κυριακή του Πάσχα.
Γιορτές Καλοκαιριού
Το καλοκαίρι συνδέεται με πανηγύρια, γιορτές και εμποροπανηγύρεις . Ξεκινώντας από την ημέρα του Αη Γιαννιού του Λιοτροπιού ακολουθεί μία μακρά σειρά πανηγύρεων σε πολλές περιοχές της Δράμας. Η γιορτή του Αη Γιαννιού (24 Ιουνίου) συνδέεται με τις θερινές τροπές του ηλίου, περίοδος ιδιαίτερα σημαντική. Η ημέρα φτάνει στην μεγαλύτερη της διάρκεια και αρχίζει πάλι να μικραίνει. Ως πέρασμα συνδέεται με μαντικές και λατρευτικές διαδικασίες για την πρόγνωση του μέλλοντος και για την εξασφάλιση της υγείας και της καλοτυχίας. Η πιο διαδεδομένη συνήθεια είναι αυτή του ανάμματος της φωτιάς στα σταυροδρόμια με ξύλα που συνήθως είχαν κλέψει. Το έθιμο της φωτιάς εξαγνιστικής και καθαρτικής ,πανάρχαιο όπως φαίνεται από σχετική απαγόρευση του από την Πενθέκτη εν Τρούλλω οικουμενική Σύνοδο (691-692) έχει καταγραφεί σε σχετικό χάρτη από το κέντρο ερεύνης της ελληνικής λαογραφίας. Η λαϊκή πίστη εκδηλώνεται ομαδικά με την τέλεση εθιμικά θρησκευτικών τελετών και πανηγυριών κατά την ημέρα της εορτής ενός αγίου. Η τελετή μπορεί να περιλαμβάνει λειτουργία στο ναό, περιφορά της εικόνας του εορτάζοντα αγίου γύρω από το ναό, εορταστικά δρώμενα και εμποροπανήγυρη. Ιδιαίτερα τα μεγάλα πανηγύρια όπως εκείνα της Παναγίας και της Αγίας Παρασκευής κατά την διάρκεια του καλοκαιριού αποτελούν ευκαιρίες για κοινωνική συναναστροφή, διασκέδαση και επιστροφή των αστών στην Δράμα. Στην Δράμα υπάρχουν προσκυνήματα πανελλήνιας εμβέλειας όπως αυτό της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο όρος Παγγαίο. Εχουμε την εποχή αυτή και άλλα πανηγύρια και προσκυνήματα όπως των αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού (1 Ιουλίου), της Αγίας παρασκευής (26 Ιουλίου), της Αγίας Κυριακής (7 Ιουλίου), της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου), της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (15 Αυγούστου), τα εννιάμερα της Παναγίας (23 Αυγούστου), του αγίου Φανουρίου (27 Αυγούστου)και του Αγίου Αλεξάνδρου (30 Αυγούστου).