Τελετουργίες από Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ, Δ. ΔΡΑΜΑΣ, ΔΡΑΜΑΣ

Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου 

Από τις παραμονές των γιορτών ο νοικοκύρης ψάχνει στα χωράφια και διαλέγει το πιο όμορφο, το πιο γερό, το πιο χοντρό ξύλο από πεύκο ή ελιά και το πάει σπίτι του. Αυτό ονομάζεται Χριστόξυλο και είναι το ξύλο που καίει για όλο το δωδεκαήμερο των εορτών από τα Χριστούγεννα μέχρι και τα Φώτα στο τζάκι του σπιτιού. Η στάχτη των ξύλων αυτών προφυλάσσει το σπίτι και τα χωράφια του από κάθε κακό.

    Πριν ο νοικοκύρης φέρει το χριστόξυλο, κάθε νοικοκυρά φρόντιζε να έχει καθαριστεί το σπίτι και με ιδιαίτερη προσοχή το τζάκι ώστε να μην μείνει ούτε ίχνος από την παλιά στάχτη. Καθάριζαν ακόμη και την καπνοδόχο για να μην βρίσκουν πατήματα να κατέβουν οι καλικάντζαροι, τα κακά δαιμόνια όπως λένε στα παραδοσιακά χριστουγεννιάτικα παραμύθια. Το βράδι της παραμονής των Χριστουγέννων όταν όλη η οικογένεια θα είναι μαζεμένη γύρω από το τζάκι ο νοικοκύρης του σπιτιού άναβε την φωτιά και έμπαινε στην εστία το Χριστόξυλο. Μάλιστα καθώς καιγόταν το Χριστόξυλο, ζεσταίνονταν ο Χριστός στην φάτνη του.

   Στα χωριά Πλατανιά και Σιταγροί Δράμας ,συναντάμε το έθιμο των Μωμόγερων το οποίο προέρχεται από Πόντιους πρόσφυγες. Η ονομασία του εθίμου προέρχεται από την λέξη μίμος ή μώμος και γέρος και συνδέεται με τις μιμητικές κινήσεις των πρωταγωνιστών. Αυτοί φορώντας τομάρια ζώων –λύκων, τράγων ή άλλων ή ντυμένοι με στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά έχουν την μορφή γεροντικών προσώπων. Οι Μωμόγεροι εμφανίζονται όλη την διάρκεια του Δωδεκαημέρου των εορτών και προσδοκώντας τύχη για την νέα χρονιά , γυρίζουν σε παρέες στους δρόμους των χωριών και τραγουδούν τα κάλαντα ή άλλους ευχετικούς στίχους. Όταν συναντιούνται δύο παρέες μωμόγερων κάνουν ψευτοπόλεμο μεταξύ τους ώσπου μια ομάδα να νικήσει και η άλλη να δηλώσει υποταγή.

    Η περίοδος της Αποκριάς αρχίζει κάποια στιγμή μέσα στον Φεβρουάριο και κορυφώνεται την τελευταία Κυριακή πριν την έναρξη της Μεγάλης Σαρακοστής. Στην περιοχή της Δράμας αυτή η περίοδος είναι πλούσια σε παραδοσιακές εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται σε διάφορε κοινότητες. Οι πιο γνωστές από αυτές είναι οι εξής :1) η λεγόμενη «Καλογεροδευτέρα» στο Καλαμπάκι, οκτώ ημέρες πριν την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Το έθιμο περιλαμβάνει δραστηριότητες που μοιάζουν κάπως με εκείνες που πραγματοποιούνται στο Μοναστηράκι στις αρχές του χρόνου. Οι πιο χτυπητές ομοιότητες είναι ορατές στην μεταμφίεση του πρωταγωνιστή που είναι περίπου ταυτόσημη με εκείνη των «Αράπηδων» και στο συνολικό όργωμα και σπορά στην πλατεία του χωριού. 2) ένα παρόμοιο έθιμο αναβιώνει το Σάββατο της Τυρινής και στην κοντινή Μαυρολέκη. 3) στα χωριά της Καλλιθέας , της Γραμμένης και της  Φτελιάς την τελευταία Κυριακή πριν από την  έναρξη της  Σαρακοστής οι κάτοικοι τους ανάβουν μεγάλες πυρές που αποκαλούνται «κούπες» στην Καλλιθέα και «Μπαμπούνες» στην Φτελιά . 4) η παραδοσιακή αποκριάτικη εκδήλωση που προσελκύει τον περισσότερο κόσμο είναι το «καρναβάλι του Χριστού» το οποίο πραγματοποιείται την Καθαρά Δευτέρα. 5) Ανάλογες εκδηλώσεις αν και μικρότερης κλίμακας- πραγματοποιούνται και στο Περιθώρι. 6) Αν και οι παραδοσιακές εκδηλώσεις της Καθαράς Δευτέρας είναι πολύ συνηθισμένες παντού τα «Κούλουμα» γιορτάζονται με πιο ανοιχτό τρόπο στα Λευκόγεια , την Φτελιά και την Δράμα όπου προσφέρονται στους εκδρομείς παραδοσιακά σαρακοστιανά εδέσματα.

   Πλούσια είναι η παράδοση για τον συμβολισμό των αυγών το Πάσχα. Το αυγό , πανάρχαιο σύμβολο της γέννησης  του κόσμου το συναντάμε σε πολλές λατρείες, τόσο πρωτόγονες όσο και περισσότερο εξελιγμένες. Η παράδοση λέει πως όταν είπαν ότι αναστήθηκε ο Χριστός , κανείς δεν το πίστευε. Μια γυναίκα που κρατούσε στο καλάθι της αυγά φώναξε «Μπορεί από άσπρα να γίνου κόκκινα;» Και ώ του θαύματος έγιναν! Στην περιοχή λέγεται και διηγείται συχνά αυτό. Μερικοί πιστεύουν ότι τα αυγά βάφονται κόκκινα σε ανάμνηση του αίματος του Χριστού που χύθηκε για εμάς τους ανθρώπους. Κόκκινο είναι και το χρώμα της χαράς, χαρά για την Ανάσταση του Χριστού. Το βάψιμο των αυγών γίνεται την Μεγάλη Πέμπτη για αυτό και την λένε Κόκκινη Πέμπτη ή κοκκινοπέφτη. Παλιότερα το συνήθιζαν και από βραδίς, πάντοτε μεσάνυχτα με το ξεκίνημα της νέας ημέρας. Καινούργια έπρεπε να είναι η κατσαρόλα που θα έβαφαν τα αυγά και ο αριθμός τους ορισμένος και την μπογιά την φύλαγαν σαράντα ημέρες και δεν την έχυναν ακόμη και τότε έξω από το σπίτι.

    Πριν από την περίοδο του Πάσχα, έχουμε μια περίοδο νηστείας 50 ημερών. Η τελευταία εβδομάδα πριν την Κυριακή του Πάσχα είναι η Μεγάλη Εβδομάδα των Παθών. Τα έθιμα ξεκινούν από το Σάββατο του Λαζάρου που τα παιδιά γυρίζουν από πόρτα σε πόρτα και τραγουδούν τον «Λάζαρο» συγκεντρώνοντας χρήματα και αυγά. Για την ψυχή του Λαζάρου οι γυναίκες ζύμωναν ανήμερα το πρωί ειδικά κουλούρια τους Λαζάρηδες, τα λαζαρούδια ή και λαζαράκια. Λάζαρο αν δεν πλάσεις, ψωμί δεν θα χορτάσεις έλεγαν μιας και ο αναστημένος φίλος του Χριστού πίστευαν πως είχε παραγγείλει «όποιος ζυμώσει και δεν με πλάσει, το φαρμάκι μου να πάρει».

    Το πρωί της Κυριακής των Βαίων οι πιστοί πηγαίνουν στην εκκλησία  για να πάρουν τον σταυρό φτιαγμένο με βάγια που τον τοποθετούν στα εικονίσματα για να τους φυλάει όλο τον χρόνο. Από την Κυριακή των Βαίων και κάθε βράδι καθ’ όλη την διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδος όλοι οι πιστοί μαζεύονται στις εκκλησίες για να παρακολουθήσουν με κατάνυξη τα θεία Πάθη.

     Την Μεγάλη Τρίτη, φτιάχνουν οι γυναίκες τα κουλουράκια. Την Μεγάλη Τετάρτη γίνεται το πλύσιμο και το καθάρισμα του σπιτιού ενώ το απόγευμα γίνεται στην εκκλησία το ευχέλαιο. Την Μεγάλη Πέμπτη βάφουν τα αυγά, ενώ το βράδι αυτής της ημέρας αφού τελειώσουν τα 12 ευαγγέλια κοπέλες αναλαμβάνουν να στολίσουν τον επιτάφιο με γιρλάντες από λευκά λουλούδια έτσι την Μεγάλη Παρασκευή το πρωί ο επιτάφιος είναι έτοιμος για να δεχτεί το «σώμα του Χριστού» κατά την αποκαθήλωση. Η Μεγάλη Παρασκευή είναι μέρα πένθους ο λαός με μεγάλη κατάνυξη ζει το θείο δράμα. Δεν τρώνε γλυκά για την αγάπη του Χριστού που τον πότισαν ξύδι. Οι κοπέλες στόλιζαν τον επιτάφιο με άνθη της Άνοιξης :βιολέτες ,μενεξέδες, τριαντάφυλλα, λεμονανθοί. Όλα τα λουλούδια πλέκονται σε στεφάνια και γιρλάντες  και ο επιτάφιος γίνεται όλος μια κορόνα από άνθη, ενώ ψέλνουν τον μοιρολόι της Παναγίας. Το βράδι γίνεται ο εσπερινός και η περιφορά του Επιταφίου. Το Μ. Σάββατο μετά το πέρας της λειτουργίας της Ανάστασης όλοι οι πιστοί φροντίζουν να πάρουν στα σπίτια τους την λαμπάδα με το άγιο Φως της Ανάστασης και πριν μπουν στο σπίτι να κάνουν το σημάδι του σταυρού με τον καπνό του κεριού Πάνω στην πόρτα ανάβαν το καντήλι που έχουν στα εικονίσματα του σπιτιού και φροντίζουν να το κρατούν αναμμένο όλον τον χρόνο για να το ανανεώσουν και πάλι την επόμενη Ανάσταση.