Τοπικές ενδυμασίες από ΘΡΥΛΟΡΙΟΥ, Δ. ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ, Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ

Τμήμα Ιστορίας Εθνολογίας

Λαογραφία

Μ.Γ, Βαρβούνης

Κερκελίδου Άννα

Ά Εξάμηνο

Θρυλόριο Ροδόπης

 

Β. Ένδυμα, υπόδεση, κόμμωση και καλλωπισμός

α. Ένδυμα

Μεγάλη σημασία είχε και ο ρουχισμός στο Θρυλόριο. Οι παραδοσιακές φορεσιές των Ελλήνων του πόντου βασίστηκαν σε ανατολικά-βυζαντινά στοιχεία.

Διατηρώντας ως βάση αυτά τα στοιχεία στο πέρασμα των αιώνων οι Έλληνες αφομοίωσαν στοιχεία των αυτοχθόνων πληθυσμών και υιοθέτησαν νεωτερισμούς από τη δύση.

Σήμερα ορίζονται ως αντιπροσωπευτικοί τύποι τα ενδυματολογικά σύνολα που είχαν διαμορφωθεί και ήταν σε χρήση γύρω στο 1900.

Η οργανική τους λειτουργία θεωρείται ότι  διαρκεί έως το 1922, την χρονολογία- σταθμό στην ιστορική πορεία των Ελλήνων του Πόντου. Σε  όλα τα ενδυματολογικά σύνολα διατηρείται ο ίδιος βασικός συνδυασμός, η ζουμπούνια και το σαλβάρι. Σε αυτόν τον συνδιασμό προστίθενται πολλά ενδύματα που σχεδόν επικάλυπταν το ένα το άλλο. Η θέση τους και ο τρόπος που φοριούνται είναι αυστηρά καθορισμένα από την κοινωνία και εκφράζουν καθιερωμένους τρόπους συμπεριφοράς. Ορισμένα από αυτά λειτουργούν ως απαροπαικά- φυλακτικά (;) και άλλα για την ανάδειξη οικονομικής και κοινωνικής δύναμης, νεανικότητας και πνεύματος ανεξαρτησίας. Ένα χαρακτηριστικό των γυναικών του Θρυλορίου ήταν το μαντίλι που φορούσαν, γνωστό με την ονομασία ‘’τεπελίκιν’’. Στις γιορτές φορούσαν μία βελούδινη ζακέτα, γνωστή με την ονομασία ‘’χρυσόν κατιφέ’’, η οποία συνήθως σε χρώμα μαύρο, μελιτζανί ή βυσσινί με διακόσμηση από ιρίτι χρυσό ή ασημένιο. Το ‘’σαλβάρι και ‘’καμνίσιν’’ τα χρησιμοποιούσαν και οι γυναίκες. Ήταν φαρδιά βράκα και κοντό πουκάμισο. Επίσης το ζωνάρι σε σχήμα ορθογώνιο που διπλώνει σε τρίγωνο μπορεί να είναι τριών ειδών: α) άσπρο μεταξωτό για νυφικό β) πολύχρωμο μεταξωτό, το λεγόμενο ‘’τραπολόνιν’’ και γ) πολύχρωμο μάλλινο το ‘’λαχόριν’’.  Ένα ακόμα είδος φορεσιάς το οποίο το φορούσαν οι μεγαλύτερες σε ηλικία γυναίκες ήταν η  ‘’φότα’’ ή ‘’πισταμπάλιν’’, τη ριγωτή μεταξωτή ποδιά που την έδεναν πίσω. Από τα κοσμήματα συνηθισμένα ήταν η μακριά αλυσίδα με το ρολόι, τα φλουριά, το περιδέραιο το οποίο το ονόμαζαν ‘’πογασκεστί’’. Επίσης άλλα πανωφόρια ήταν τα ‘’κοντογούνιν’’, μια κοντή, βελούδινη ζακέτα με γούνα και το ‘’μακρογούνιν’’, κι αυτό από τσόχα με γούνα. Το μακρύ αυτό πανωφόρι ήταν είδος ρουχισμού κοινό σε άνδρες και γυναίκες. Προσέδιδε επιβλητικότητα και περιέβαλε με αυστηρό ύφος τους ηλικιωμένους, ενώ χρησιμοποιούνταν και από μεσήλικες με επιβλητική κοινωνική θέση. Στον ανδρικό ρουχισμό που φορούσε το σαλβάρι, ή αλλιώς καραβόνα, είδη φαρδιάς βράκας παρόμοιας με αυτή των Ελλήνων των δυτικών μικρασιατικών παραλίων. Το καμίσιν, το οποίο ήταν το πουκάμισο.

Επίσης υπήρχαν διάφοροι τύποι γιλέκου και κοντές ζακέτες ή μακριά πανωφόρια.

Η ενδυμασία των γυναικών του Θρυλορίου που την συναντάμε σήμερα ονομάζεται ‘’ζουτούνας’’. Ανήκει στις ελληνικές ενδυμασίες που έχουν άμεση βυζαντινή προέλευση. Ο τύπος της είναι παλαιός, διατηρήθηκε πολύ κοντινός στα ενδυματολογικά χαρακτηριστικά της βυζαντινής εποχής. Ως κύριο ένδυμα έχει τον μακρύ επενδυτή με τα μανίκια που ονομάζεται γενικά ‘’καβάδι’’ και ειδικά από τους πόντιους έχει την ονομασία ‘’ζουπούνα’’. Κατατάσσεται λοιπόν στις ‘’ενδυμασίες με το καβάδι’’. Οι ζουπούνες για τις νέες περιλαμβάνουν τα παρακάτω ενδύματα και κοσμήματα :

Α) Σαλβάρι (ν) και καμίσι (ν): φαρδιά βράκα, κοντό πουκάμισο

Β) Ζουπούνα : μακρύ μανικωτό επενδυτή- το καβάδι

Γ) Ζωνάρι(ν) : το ζωνάρι σε σχήμα ορθογώνιο που διπλώνει σε τρίγωνο και μπορεί να είναι τριών ειδών : 1) άσπρο μεταξωτό για νυφικό 2) πολύχρωμο μεταξωτό, το τραποζόζ(ιν) 3) πολύχρωμο μάλλινο, το λαχόρ(ιν)

Δ) Χρυσόν πιατιφέ :  βελούδινη ζακέτα μαύρη ή μελιτζανί ή βυσσινί με τερζήδικη διακόσμηση από σιρίτι χρυσό ή ασημένιο.

Ε)’’τεπελίκιν’’, τάπλα’’, ‘’κούρσιν’’ ή ‘’κουρσίν’’. Τα κοσμήματα της κεφαλής που μπορεί να είναι τριών ειδών, ανάλογα με κάλυψη  επίπεδης (…) επιφάνειας του. Οι ηλικιωμένες γυναίκες φορούσαν επίσης και τη φοτά ή ‘’σταμπάλ(ιν)’’, τη ριγωτή μεταξωτή ποδιά που την έδεναν πίσω. Από τα κοσμήματα συνηθισμένη ήταν η μακριά αλυσίδα με το ρολόι, τα φλουριά και – ιδιαίτερα στην Τραπεζούντα- το περιδέραιο που το ονόμαζαν  πογασκεοτί. Πανωφόρια άλλα ήταν το κοντογούνιν, μια κοντή, βελούδινη ζακέτα με γούνα και το μακρογούνιν, παλτό από τσόχα με γούνα. Αυτό ήταν κοινό σε άνδρες και γυναίκες. Προσέδιδε επιβλητικότητα  και περιέβαλε με αυστηρό ύφος τους ηλικιωμένους, ενώ χρησιμοποιούταν και από μεσήλικες με επιβλητική κοινωνική θέση. Τα παραπάνω κύρια ενδύματα διαπιστώνει κανείς σε όλες τις παραλλαγές κατά τόπους, κατά ηλικία, κατά κοινωνική περίσταση. Η διαφοροποίηση της ηλικίας και της κοινωνικής θέσης των γυναικών όπως ομολογεί η κ. Αικατερίνη δηλώνεται με την πρόσθεση ή αφαίρεση ενδυμάτων και τη χρήση υλικών που τονίζουν τη νεανικότητα ή περιορίζουν την ακτινοβολία του προσώπου και της ενδυμασίας. Σε κάθε περίπτωση, η εμφάνιση της γυναίκας, όπως μας λέει η κ. Δέσποινα πρέπει να είναι σεμνή και αυστηρή.

Η ανδρική φορεσιά : Ιδιαίτερος λόγος αξίζει να γίνει για το ενδυματολογικό σύνολο που είναι ενισχυμένο με ισχυρότατο συμβολισμό, ήδη από τις αρχές του 20ου αι. τα ‘’Ζίπκας’’. Τα ζίπκα ως τύπος φορεσιάς με ιδιόμορφα, ενισχυμένα το κεφαλοδέσιμο και το παντελόνι, περιλαμβάνονταν στην ομάδα των ενδυμασιών των ‘’σαρικοφόρων και βρακοφόρων λαών της Ανατολίας’’. Τα Ζίπικας περιλαμβάνουν τα παρακάτω τμήματα με τη σειρά που φοριούνται : α) Ζίπικα : παντελόνι με σκέπη και φαρδιά σούρα στο πίσω μέρος. Η Ζίπκα δίνει και το όνομα στο σύνολο της φορεσιάς. Η Ζίπκα, και όλη η φορεσιά φτιαχνόταν είτε από ντόπιο μαύρο ύφασμα, είτε από γαλλικό ύφασμα σε χρώμα πιαφέ ή ανοιχτό γαλάζιο. Β) καμίσι(ν) γ) γελέκι(ν) δ) ζωνάρι, το γιορτινό είναι το μεταξωτό που ονομάζεται τραπολόζ(ιν). Ε) κοντές, κοντό πανωφόρι στ) τσάπουλας, χαμηλά υποδήματα ζ) περικνημίδες πλεχτές ή δερμάτινες και η) κουκούλα ή πασλύκ, το ιδιόμορφο κάλυμμα της κεφαλής που δένεται με διάφορους τρόπους. Τα ζίπκας, ανάλογα με την περίσταση συμπληρώνονται με διάφορα εξαρτήματα, κοσμήματα και ποικίλο οπόσμό

·        Το κιοστέκ : την ασημένια αλυσίδα

·        Το χαϊμαλί και το εγκόλπιο : ασημένιο φυλαχτό

·        Το κοβούς ή γαβλούχ :την καπνοσακούλα

·        Τη ματαράν : θήκη για πυρίτιδα

·        Τα φυσεκλίκια

·        Το σιλαχλίχ : δερμάτινη ζώνη-θήκη και στερεώνονταν σε αυτό το καρακουλάκ (μεγάλο μαχαίρι) και η τάπαντζαν (πιστόλι)

 

Β) Υποδήματα

Οι άντρες σύμφωνα με τις πληροφορίες της κ. Αικατερίνης φορούσαν τα ‘’τσαπούλας’’, τα οποία ήταν χαμηλά υποδήματα, ενώ οι γυναίκες φορούσαν για παπούτσια τα γνωστά σε όλους μας ‘’τσαρούχια’’

 

Γ) Καλύμματα του κεφαλιού και κόμμωση

Οι γυναίκες ως κάλυμμα χρησιμοποιούσαν το λεγόμενο ‘’τεπελίκικν’’ ή αλλιώς ‘’τάπλα, ‘’ κούρσιν’’ ή ‘’κουρσίν’’.\Αυτό το κόσμημα της κεφαλής, ήταν τριών ειδών, ανάλογα με την κάλυψη της επίπεδης (…) επιφάνειας του. Επίσης χρησιμοποιούσαν και το κλασσικό ‘’μαντίλι’’ το οποίο φορούσαν όλες τις ώρες της ημέρας. Όσον αφορά για την κόμμωση των γυναικών, συνήθιζαν να διατηρούν μακριά τα μαλλιά τους και ως χτένισμα ήταν η κλασσική ‘’πλεξούδα’’. Οι άνδρες ως κάλυμμα της κεφαλής χρησιμοποιούσαν την ‘’κουκούλα’’ ή αλλιώς το ‘’ποσλύκ’’, το οποίο ήταν ένα ιδιόμορφο κάλυμμα πάνω στο κεφάλι, το οποίο δενόταν με διάφορους τρόπους.

 

Δ) καλλωπισμός

Και οι γυναίκες και οι άντρες έδιναν μεγάλη σημασία στην εμφάνιση τους. Ιδίως οι γυναίκες φρόντιζαν πάντα να είναι περιποιημένες και χτενισμένες. Φορούσαν διάφορα κοσμήματα όπως πχ την ‘’ψάθα’’, ένα χρυσό βραχιόλι με εγχάρακτο μονόγραμμα, ή ακόμα και δαχτυλίδια, χρυσούς κολιέδες που πάνω είχαν φλουριά, τη μακριά αλυσίδα με το ρολόι και το ‘’παγασκέτι’’ το οποίο ήταν περιδέραιο.