Τελετουργίες από Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ

Α. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν τα έθιμα της Θράκης που σχετίζονται με τις γιορτές του
Χριστιανισμού, αλλά και με τις γιορτές που έχουν παγανιστικό περιεχόμενο, όπως είναι οι
Αποκριές. Και σε αυτήν την περίπτωση οι Θρακιώτες καταφέρνουν να αφήσουν το δικό
τους μοναδικό, ανεξίτηλο σημάδι στα έθιμα, κάνοντας να ξεχωρίζουν ανάμεσα σε εκείνα
των άλλων χωρών.
Β. Πρωτοχρονιάτικα έθιμα και πεποιθήσεις
Για την Πρωτοχρονιά και για τις μέρες που ακολουθούν υπάρχουν αρκετά έθιμα
που τηρούνται από περιοχή σε περιοχή της Θράκης . μερικά από αυτά είναι τα εξής:
Οι τζαμαλοί: την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς κατά τα μεσάνυχτα γίνονται
μεταμφιέσεις (τζαμαλοί). Φορούν ανάποδα γούνες, προβιές, βάφουν προσωπίδες ή
βάφουν στο πρόσωπό τους μουτζούρες και κρεμούν κουδούνια στο ζωνάρι τους.
Συνήθως τρεις νέοι από κάθε παρέα ντύνονται με γυναικεία ρούχα και φορούν ένα
άσπρο μαντήλι στο κεφάλι.
Αφού ετοιμαστούν όλοι, συγκεντρώνονται σε ομάδες και με τη συνοδεία μουσικών
οργάνων, γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι. Στις ομάδες αυτές απαγορευόταν ρητά να
υπάρχουν γυναίκες. Όταν έφταναν σε κάποια πόρτα, άρχιζαν να παίζουν μουσική
και να φωνάζουν για να ξυπνήσουν το νοικοκύρη, ο οποίος συνήθως έμενε ξύπνιος
για να τους περιμένει. Όταν ο νοικοκύρης άνοιγε την πόρτα, η παρέα άρχιζε να
χορεύει και να τραγουδάει, μέχρι να τον πείσουν να τους ανταμείψει. Ο
οικοδεσπότης τότε έπρεπε να τους κεράσει από τα γλυκά των Χριστουγέννων και ν
τους ευχηθεί. Αφού η παρέα τελείωνε με το ένα σπίτι, πήγαινε στο επόμενο.
Τα γυρίσματα αυτά διαρκούσαν μέχρι τις πρωινές ώρες. Με όσα δώρα μάζευαν οι
τζαμαλοί έκαναν γλέντι την επόμενη μέρα, τρώγοντας τα “τζαμαλίδια” και
συνέχιζαν και δύο και τρείς μέρες, αν τα μπαξίσια τους επαρκούσαν.
Το τάισμα της βρύσης: οι κοπέλες, τα χαράματα της Πρωτοχρονιάς, σε μερικές
περιοχές μπορεί και τα χαράματα των Χριστουγέννων, πηγαίνουν στην πιο κοντινή
βρύση για “να κλέψουν το άχραντο νερό”. Το λένε άκραντο, δηλαδή αμίλητο, γιατί
δεν έπρεπε να βγάλουν λέξη σε όλη τη διαδρομή. Όταν φτάνουν εκεί, την “ταΐζουν”
με διάφορες λιχουδιές, βούτυρο, ψωμί, τυρί, , κ.τ.λ.
Στη συνέχεια ρίχνουν στη στάμνα ένα βατόφυλλο και τρία χαλίκια, “κλέβουν νερό”
και γυρίζουν στα σπίτια τους πάλι αμίλητες, μέχρι να πιούνε από το άκραντο νερό.

Με το ίδιο νερό ραντίζουν και τις τέσσερις γωνίες του σπιτιού, ενώ σκορπούν μέσα
και τα τρία χαλίκια.
Οι τσαλτάγκαροι (καλικάντζαροι) : τις ημέρες μετά την Πρωτοχρονιά πιστεύουν πως
μερικοί άνθρωποι μεταμορφώνονταν σε τσαλτζάγκαρους ή καλικάντζαρους, τέρατα
φανταστικά και τρομερά. Τις νύχτες εκείνες οι άνθρωποι από το φόβο του δεν
έβγαιναν από τα σπίτια τους, ενώ οι γυναίκες σταματούν να ράβουν, να γνέθουν
και να κεντούν. Αν κανείς βρεθεί νύχτα στο δρόμο κινδυνεύει να καβαλικευθεί από
τσαλτζάγκαρο, ο οποίος, ανεβασμένος στου ώμους του θύματος, τον αναγκάζει να
τον οδηγήσει στο σπίτι του.
Έτσι, καβάλα στους ώμους του μένει ως το πρωί, μέχρι να λαλήσει ο πετινός. Όταν
λαλήσει δίνουν στον καλικάντζαρο ένα δρυμόνι ανάποδα. Αυτός αρχίζει να μετράει
τις τρύπες του δρυμονιού, ένα δύο-ένα-δύο. Καθώς, όμως, μετράει τις τρύπες,
χάνει το λογαριασμό του και έτσι μεταμορφώνεται σε άνθρωπο από τέρας που
ήταν.
Γ. Πασχαλινά έθιμα
Το Πάσχα για τους Χριστιανούς είναι η πιο σημαντική γιορτή της θρησκείας τους.
Για το λόγο αυτό μπορεί να δει κανείς με πόση ευλάβεια και σεβασμό τηρούνται τα
ήθη και τα έθιμα εκείνης της περιόδου από τους Θρακιώτες. Τα Πασχαλινά έθιμα
αρχίζουν από το Σάββατο του Λαζάρου μέχρι την Κυριακή του Πάσχα.
Αναλυτικότερα, είναι τα ακόλουθα:
Σάββατο του Λαζάρου: την ημέρα αυτή οι νοικοκυρές ζυμώνουν το πρωί
“λαζαρήδες” δηλαδή κουλούρια με ανθρώπινη μορφή, που συμβολίζει την ψυχή
του Λαζάρου. Επίσης, σε πολλά χωριά της Θράκης γυρίζουν κορίτσια με κόκκινα
φορέματα, οι “Λαζαρίνες”, κρατώντας μια κούκλα ή ρόκα τυλιγμένη κουρέλια και
χτυπούν τις πόρτες των σπιτιών τραγουδώντας “βάγια βάγια του βαγιού τρώνε
ψάρια και κολιό και την άλλη Κυριακή τρων το κόκκινο αυγό”.
Κυριακή των Βαΐων: Το πρωί των Βαΐων πηγαίνουν όλοι στην εκκλησία για να
πάρουν τα βάγια που δίνει ο παπάς, τα οποία είναι φύλλα από δάφνη και τα
διατηρούν οι πιστοί στο εικονοστάσι για το ξεμάτιασμα. Σε ορισμένες περιοχές της
Θράκης συνηθίζονται τα “βαγιοχτυπήματα”. Οι γυναίκες χτυπούν με βάγια τις
εγκύους για να ….. πιο εύκολα.
Μεγάλη Εβδομάδα: σε πολλά μέρη της Θράκης κάνουν τριήμερο, δηλαδή
νηστεύουν τις πρώτες τρεις μέρες. Το έθιμο αυτό τηρούν συνήθως τα κορίτσια,
διότι πιστεύουν ότι “νηστικής καρδιάς πιάνει η ευχή” και ελπίζουν να βρουν
γαμπρό. Οι μόνες δουλείες που επιτρέπονται αυτές τις μέρες είναι το καθάρισμα
του σπιτιού, το μαγείρεμα, το βράσιμο των αυγών και το ζύμωμα.
Μεγάλη Τετάρτη: Την ημέρα αυτή γίνεται το ευχέλαιο στην εκκλησία και σε πολλά
σπίτια. Ο παπάς ευλογεί τα αυγά και το αλεύρι. Επίσης παρασκευάζεται και το

προζύμι για τα κουλούρια, τα οποία οι νοικοκυρές προσφέρουν στην εκκλησία. Από
αυτά ρίχνει ο παπάς μικρά τεμάχια στη θεία κοινωνία της Μεγάλης Πέμπτης, που
τα λένε “μαργαριτάρια”.
Μεγάλη Πέμπτη : οι νοικοκυρές βάφουν τα αυγά με κόκκινη μπογιά. Τα παλιά
χρόνια, στην Ανατολική Θράκη, η βαφή των αυγών γινόταν με μπογιά που
παράγονταν από διάφορα χόρτα. Αν υπάρχει αυγό από μαύρη κότα το βάφουν
πρώτο και το βάφουν στο εικονοστάσι. Όποτε πιάνει μπόρα το χρησιμοποιούν μαζί
με την πυροστιά, όπου τα βάζουν ανάποδα στην αυλή για να διώξουν το χαλάζι.
Επίσης, ζυμώνουν τα τσουρέκια σε κουλούρες και ένα σε σχήμα σταυρού με
τέσσερα κόκκινα αυγά στις άκρες και ένα άσπρο στη μέση, το οποίο τρώνε τη
Λαμπρή και τα τσόφλια των αυγών τα παραχώνουν στα αμπέλια για να
προφυλαχθούν από το χαλάζι.
Μεγάλη Παρασκευή: με την κορύφωση του θείου δράματος οι πιστοί συρρέουν
στις εκκλησίες και παρακολουθούν την τελετή της αποκαθήλωσης. Καθώς το
πένθος κορυφώνεται, οι πιστοί, κρατώντας αναμμένα κεριά, ακολουθούν τις
περιφορές των επιταφίων, που είναι στολισμένοι με πολύχρωμα άνθη. Την ώρα
που περνά ο επιτάφιος οι νοικοκυρές βγάζουν στην εξώπορτα του σπιτιού τους ένα
πιάτο με φυτρωμένους σπόρους και το ξαναπαίρνουν στο σπίτι τα ξημερώματα. Με
την επιστροφή της πομπής του επιταφίου μπροστά στην είσοδο του ναού γίνεται η
αναπαράσταση της σκηνής των “κεκλεισμένων θυρών”. Αφού τελειώσει, η πομπή
οδηγείται στην εκκλησία για τις τελευταίες προσευχές.
Μεγάλο Σάββατο: οι πιστοί αρχίζουν την προετοιμασία για το χαρμόσυνο μήνυμα
της Ανάστασης. Το βράδυ της ίδιας ημέρας ο ιερέας βροντοφωνάζει το “Χριστός
Ανέστη” μέσα από θορυβώδεις εκδηλώσεις. Αξιοσημείωτη η σκέψη των
λαογράφων για το συσχετισμό του θορύβου με τη διαδεδομένη δοξασία ότι τα
εχθρικά πνεύματα διώχνονταν με εκφοβιστικούς κρότους.
Ένα από τα βασικότερα τελετουργικά στοιχεία της Ανάστασης είναι το αναστάσιμο
φώς. Με την πρόσκληση του ιερέα οι πιστοί παίρνουν το φώς της Ανάστασης και το
μεταφέρουν στο σπίτι τους. Μπαίνοντας στο σπίτι “σταυρώνουν” πρώτα το ανώφλι
της εξώπορτας και μετά ανανεώνουν το φώς της καντήλας.
Κυριακή του Πάσχα: η σφαγή του Οβελία ακολουθεί συγκεκριμένο τελετουργικό,
και συμβολίζει τη θυσία του Χριστού σε πολλές περιοχές, ακόμα και εκτός Θράκης,
ρίχνουν ένα ομοίωμα του Ιούδα στη φωτιά, το οποίο αποτελεί ένδειξη της
αγανάκτησης των πιστών για την προδοσία του Ιούδα. Μετά τη “Δεύτερη
Ανάσταση” ακολουθεί λιτανεία των εικόνων και άρχιζε η παραδοσιακή οβελία με
χορούς και τραγούδια. Ακολουθεί το καθιερωμένο σούβλισμα του αρνιού σε όλα τα
σπίτια.
Οι κάτοικοι της Ξάνθης λαμβάνουν το αναστάσιμο φώς. Το έθιμο αυτό τηρείται
ακόμα σε όλη τη Θράκη.