Τελετουργίες από ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΥ, Δ. ΔΡΑΜΑΣ, Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ

Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

Α) Η Σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα

Β) Το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου – 5 Ιανουαρίου)

«Τη Σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα ετοιμαζόμασταν για τη μεγάλη γιορτή. Καθαρίζαμε το σπίτι μας, νηστεύαμε και στις 18 Δεκεμβρίου φτιάχναμε την άλεστη πίτα. Η πίτα αυτή ήταν αφιερωμένη στο ζευγάρι των βοδιών που χρησιμοποιούσαμε για το όργωμα του χωραφιού. Επειδή τότε η απώλεια ενός ζώου ήταν πολύ σημαντική για την οικογένεια, καθιερώσαμε αυτήν την ημέρα να τη γιορτάζουμε για την υγεία των ζώων. Την πίτα την ψήναμε σε καθαρή πέτρα και την αλείφαμε με βασιλικό, νερό και ζάχαρη. 

Την παραμονή των Χριστουγέννων το φαγητό είναι νηστήσιμο, κυρίως φασόλαδα και λαχανοντολμάδες. Όλη η οικογένεια μαζευόταν γύρω από το στρωμένο, όπου ο παππούς άναβε το θυμιατό και θυμιάτιζε τα φαγητά, όλη την οικογένεια, όλο το σπίτι, ακόμα και το στάβλο με τα ζώα. Μετά τρώγαμε όλοι μαζί και πηγαίναμε νωρίς για ύπνο για να σηκωθούμε όλοι πολύ νωρίς να πάμε στην εκκλησία.

Την ημέρα των Χριστουγέννων μετά την εκκλησία μαζευόμασταν πάλι όλοι μαζί και τρώγαμε το φαγητό που κυρίως ήταν χοιρινό. Την παραμονή της πρωτοχρονιάς το φαγητό ήταν κυρίως κόκορας γεμιστός ή με κρεμμύδια. Από τον κόκορα κρατούσαμε το ένα μπούτι για να το κεράσουμε στον πρώτο άνθρωπο που θα έρθει σπίτι μας την Πρωτοχρονιά. Φτιάχναμε επίσης σουσαμόπιτα που είχε στη μέση έναν κύκλο που συμβόλιζε τη σπηλιά που γεννήθηκε ο Χριστός και γύρω από αυτήν μπαλάκια από ζυμάρι, τόσα όσα ήταν και τα μέλη της οικογένειας. Το ένα είχε μέσα και το φλουρί και όποιος το κέρδιζε θα ήταν και ο τυχερός της χρονιάς. Το μεσαίο κομμάτι του κύκλου το βάζαμε στο εικονοστάσι και θυμιατίζαμε επίσης όπως και την παραμονή των Χριστουγέννων και μετά τρώγαμε.

Την ημέρα της Πρωτοχρονιάς τα παιδιά κυρίως πήγαιναν με ένα κλαδί ελιάς στους συγγενείς τους για χρόνια πολλά και τους χτυπούσαν με το κλαδί στην πλάτη για να τους ευχηθούν και να πάρουν το δώρο τους (καρύδια, σύκο, φρούτα κ.α.). Την παραμονή των Θεοφανείων, που ήταν ημέρα κρυφού αγιασμού, το πρωί πριν την εκκλησία η γιαγιά έβγαινε στην αυλή του σπιτιού και έριχνε στάχτη για να διώξουν τα καλικαντζαράκια. Μετά την εκκλησία έφτιαχνε τα χριστόψωμα και την κομπόστα. Το βράδυ αφού θυμιατίζαμε πάλι και τρώγαμε, αφήναμε το τραπέζι στρωμένο όλη νύχτα και σε ένα πιάτο με κομπόστα που το λέγαμε «χουσάφ», κάναμε με τρία κουτάλια το σχήμα του σταυρού πάνω του, για να έρθει ο Χριστός να φάει στο σπίτι μας, όπως έλεγε η παράδοση».

Πάνου Μαρία, ετών 84

Γ) Γιορτές του Φεβρουαρίου

«Στις 10 Φεβρουαρίου που ήταν του Άγιου Χαράλαμπου, φτιάχναμε τη σκρόπιτα ή ντιατιστάπιτα που ήταν πίτα για τα παιδιά. Στα χρόνια της κατοχής πολλά παιδιά πέθαιναν από ασιτία λόγω φτώχειας. Έτσι καθιερώσαμε την ημέρα του Άγιου Χαράλαμπου γιορτή αφιερωμένη σε όλα τα παιδιά του κόσμου που πέθαιναν από ασιτία. Κάνουμε μια ειδική πίτα που μπορεί να έχει γέμιση από διάφορα υλικά ή σκέτη, ανάλογα με τις δυνατότητες της κάθε οικογένειας και τη μοιράζουμε από σπίτι σε σπίτι σε όλο το χωριό. Με αυτόν τον τρόπο τιμούμε τα παιδιά αυτά και το έθιμο συνεχίζεται μέχρι και σήμερα».

Βλατίτση Ευθαλία, ετών 48

Δ) Απόκριες

«Τις Απόκριες βάζαμε μια μάσκα στα πρόσωπά μας, συνήθως οι μεγαλύτεροι, φορούσαμε παλιά ρούχα και γυρίζαμε από σπίτι σε σπίτι όλο το χωριό και μας κερνούσαν διάφορα κεράσματα. Στην αρχή τους τρομάζαμε στα σπίτια που πηγαίναμε, αλλά μετά  είχε πολύ πλάκα μέχρι να βρουν ποιοι είμαστε, που μετά φυσικά βγάζαμε τη μάσκα μας».

Βλατίτση Ευθαλία, ετών 48

Ε) Κινητές εορτές

«Το Πάσχα, πένθιμη γιορτή, όλοι πάλι νηστεύαμε και κάθε Παρασκευή πηγαίναμε στην εκκλησία για τους χαιρετισμούς. Το πρώτο Σάββατο που ήταν του Άγιου Θεόδωρου και ψυχοσάββατο, φτιάχναμε τα κόλλυβα και πηγαίναμε όλοι στην εκκλησία του Αγίου Θεόδωρου που είναι και τα νεκροταφεία για να διαβάσουμε τους νεκρούς μας. Το Σάββατο του Λαζάρου βγαίναμε όλα τα παιδιά στους δρόμους και γυρίζαμε στα σπίτια του χωριού για να πούμε τα κάλαντα του Λαζάρου. Κρατούσαμε στα χέρια μας τον Λάζαρο, που ήταν ένας ξύλινος σταυρός και από πάνω είχαμε άσπρα υφαντά κεντημένα με έντονα χρώματα. Στα σπίτια που πηγαίναμε μας δίνανε αυγά για να τα βάψουμε τη Μεγάλη Πέμπτη. 

Τη Μεγάλη βδομάδα πηγαίναμε πάλι στην εκκλησία όλοι μαζί. Τη Μεγάλη Πέμπτη σηκωνόμασταν πρωί για να βάψουμε τα αυγά μας κόκκινα, που συμβόλιζε το αίμα του Χριστού. Τα βάφαμε με φλούδες από κρεμμύδια, γιατί τότε δεν είχαμε μπογιές.. Επίσης ανάβαμε το φούρνο, ψήναμε και το ψωμί μας, αλλά και διάφορα γλυκά ή κουλουράκια που θέλαμε για το Πάσχα. Τη Μεγάλη Παρασκευή πενθούσαμε και δεν κάναμε τίποτα, αφού μας έλεγαν οι γιαγιάδες και τα χελιδόνια εκείνη την ημέρα σταματούν να χτίζουν τη φωλιά τους. Πηγαίναμε το απόγευμα στην εκκλησία η περιφορά του Χριστού σε όλο το χωριό. 

Το Μεγάλο Σάββατο δεν τρώγαμε ούτε λάδι και το βράδυ της Ανάστασης, φορούσαμε τα γιορτινά μας ρούχα, παίρναμε από ένα αυγό κόκκινο και λαμπάδα και πηγαίναμε στην εκκλησία για το Χριστός Ανέστη. Παίρναμε το άγιο φως από τον παπά και το πηγαίναμε στο σπίτι για να ανάψουμε το καντηλάκι. Τσουγκρίζαμε και τα αυγά μας και όποιο ήταν πιο γερό ήταν και ο τυχερός. Στο σπίτι που πηγαίναμε ήταν έτοιμα η μαγειρίτσα και τα κοκορέτσια και τρώγαμε όλοι μαζί. Το Πάσχα που ήταν παραμονή Αγίου Γεωργίου και γιόρταζε η ενορία μας που ήταν και προστάτης του χωριού μας και συνεχίζει έως και σήμερα, πηγαίναμε στην εκκλησία και κάναμε την περιφορά της εικόνας του Αγίου Γεωργίου σε όλο το χωριό. Τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, που ήταν του Αγίου Γεωργίου οι φούρνοι άναβαν από το πρωί σε όλα τα σπίτια του χωριού. Εκεί ψήναμε τα ψητά μας που σφάζαμε από τα ζώα μας και μαζευόμασταν πολλά άτομα μαζί και από την οικογένεια και τους συγγενείς, αλλά και από τη γειτονιά μας. Τρώγαμε, πίναμε, γλεντούσαμε, τραγουδούσαμε παραδοσιακά τραγούδια του χωριού και χορεύαμε γιατί αυτή ήταν η διασκέδασή μας». 

Βλατίτση Ευθαλία, ετών 48

Στ) Ακίνητες εορτές της άνοιξης

Ζ) Γιορτές του καλοκαιριού και του φθινοπώρου

Στις 25 Μαρτίου που γιορτάζαμε την απελευθέρωση της Ελλάδας κάνουμε γιορτή και λέμε ποιήματα και στο σχολείο και στην πλατεία. Στη Βησσοτσάνη λειτουργούσε πριν από το 1890 ελληνικό σχολείο που η διδασκαλία του γινόταν σε εκκλησιαστικούς χώρους. Αργότερα το 1936 έγιναν τα εγκαίνια του εξατάξιου σχολείου που συνεχίζει και λειτουργεί έως και σήμερα. Επίσης στις γιορτές της άνοιξης γιορτάζει και η Αγία Ειρήνη στις 5 Μαΐου που το τζαμί που έχουμε έως και σήμερα λέει ότι ήταν της Αγίας Ειρήνης και το 1379 ήρθαν οι Τούρκοι και το χρησιμοποίησαν για τις δικές τους λατρευτικές ανάγκες.

Το καλοκαίρι έχουμε τη γιορτή του προφήτη Ηλία στις 20 Ιουλίου, που τη γιορτάζουμε στη Βησσοτσάνη με χορούς και τραγούδια παραδοσιακά, έθιμο το οποίο γίνεται και σήμερα.

Την παραμονή του Σταυρού που είναι 14 Σεπτεμβρίου, όσοι είχαν βασιλικό σπαρμένο στα σπίτια τους, το πήγαιναν στην εκκλησία. Την επόμενη μέρα ο παπάς το διάβαζε και το μοίραζε στον κόσμο. Με το βασιλικό αυτό που ήταν και διαβασμένο, πιάναμε προζύμι για να κάνουμε ψωμί για όλο το χρόνο. Τέλος γιορτάζαμε και την εορτή του Μιχαήλ Αρχάγγελου στις 8 Νοεμβρίου που ανεβαίνουμε στο εκκλησάκι του Αρχάγγελου που βρίσκεται στους πρόποδες του Φαλακρού όρους. Φτιάχνουμε κόλλυβα και μέσα βάζουμε ρόδι για να έχουμε καλή σοδειά και τα μοιράζουμε στον κόσμο».

Πουλίση Δάφνη, ετών 80