Τελετουργίες από ΜΑΥΡΟΒΑΤΟΥ, Δ. ΔΡΑΜΑΣ, Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
Α) «Μόλις άρχιζε η Σαρακοστή των Χριστουγέννων στις 15 Νοεμβρίου, μικροί και μεγάλοι νηστεύαμε όλοι και περιμέναμε να σφάξει ο πατέρας το γουρούνι να το φάμε τα Χριστούγεννα αφού πρώτα κοινωνούσαμε. Τότε όλοι ζητούσαμε συγγνώμη ο ένας τον άλλο, ήταν πιο ωραία τα χρόνια, ταπεινά κι ας ήταν φτωχά. Περιμέναμε την παραμονή των Χριστουγέννων με λαχτάρα για να πούμε τα κάλαντα. Χαιρόμασταν για αυτά που μας έδιναν οι νοικοκυρές: καρύδια (λεφτοκάρυα), ξερά δαμάσκηνα (κοκκιμελόπα). Πηγαίναμε από πόρτα σε πόρτα με την ποντιακή λύρα και λέγαμε τα ποντιακά κάλαντα, αυτά ξέραμε:
Χριστός γεννέθεν χαρά σον κόσμον
χα καλή ώρα, καλή σ' ημέρα
χα καλόν παιδίν οψέ γεννέθεν
Οψέ γεννέθεν ουράνοστάλθεν
τον εγένεσεν η Παναϊα
τον ανέστεσεν αει Παρθένος
Εκεβάλκεψεν χρυσόν πουλάριν
κι εκατήβεν σο σταυροδρόμι
σταυροδρόμι και μυροδρόμι
Ερπαξάν ‘ατον οι χιλ' Εβραίοι
χιλ' εβραίοι και μύρ' Εβραίοι (δις)
Α ‘σα κρέντικα κι α ‘σήν καρδίαν
αίμαν έσταξεν, χολή κ' εφάνθεν
ούμπ' αν έσταξεν και μύρος έτον
μύρος έτον και μυρωδία
Εμυρίστεν ‘ατό ο κόσμος όλεν
για μυρίστ' ατό και εσύ αφέντα
συ αφέντα καλέ μ' αφέντα
Έρθαν τη Χριστού τα παλληκάραι
και θυμίζνε το νοικοκύρην
νοικοκύρην και βασιλέαν
Δέβα σο ταρέζ κι' έλα ‘σην πόρταν
δόσ' μας ούβας και λεφτοκάραι
κι αν ανοίεις μας χαρά ‘σην πόρτας.
Καλά Χριστούγεννα!
Τώρα μόνο ο ποντιακός σύλλογος περνάει και λένε τα παιδιά τα ποντιακά κάλαντα με ποντιακή λύρα και νταούλι και χαιρόμαστε πολύ.
Β) Το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου – 5 Ιανουαρίου).
Τα Χριστούγεννα ημέρα αγάπης καλούσαμε τους συγγενείς μας και τρώγαμε και πίναμε και χορεύαμε όλοι μαζί, αν γιόρταζε κάποιος πηγαίναμε στη γιορτή του για χρόνια πολλά με ένα μπουκάλι κρασί ή τσίπουρο. Η ποντιακή λύρα ήταν απαραίτητη και ο χορός, αλλά και τις γιορτινές μέρες τα καφενεία είχαν μουσική και γλεντούσαν μόνο οι άνδρες.
Του Αγίου Βασιλείου την Πρωτοχρονιά μου ετοίμαζε η μάνα μου μια πιατέλα με καρύδια, καραμέλες, μπερέκ, φρούτα, με ξυπνούσε πολύ πρωί, πλενόμουν ντυνόμουν καλά και μου έλεγε «τρέξε πρώτη στο πηγάδι (τουλούμπα) να κάνεις ποδαρικό (καλαντίασμα), να ρίξεις τα δώρα στην άκρη για να έχουμε πολύ και καθαρό νερό, Μετά να ξεπλύνεις την κανάτα και να τη γεμίσεις να μας φέρεις καινούριο, καθαρό νερό». Ποδαρικό κάναμε και στα σπίτια μας. Όσοι είχαμε μικρά αρνάκια, ένα πρωί πρωί το βάζαμε στο σπίτι μας ή και μικρά παιδιά που ήταν άκακα και απονήρευτα, για το καλό του χρόνου.
Παραμονή Θεοφανείων 5 η ώρα το πρωί χτυπούσε η καμπάνα, πηγαίναμε στην εκκλησία, γινόταν ο αγιασμός των υδάτων και φέρναμε στο σπίτι τον αγιασμό με ένα κερί αναμμένο. Τον ρίχναμε γύρω γύρω στο σπίτι για να φύγει το κακό και στα χωράφια για να έχουμε καλή σοδειά. Την άλλη μέρα τον αγιασμό πίναμε και τον φυλούσαμε όλο το χρόνο».
Νικολαΐδου Αναστασία, ετών 90
Γ) Γιορτές του Φεβρουαρίου
«Μεγάλη γιορτή 2 Φεβρουαρίου η γιαγιά μου έλεγε (τα δύο τη κουντούρ τη Παναΐα εν), πηγαίναμε στην εκκλησία ανήμερα. Συμβολική ημέρα για μας τους χριστιανούς η είσοδος του Χριστού στην εκκλησία 40 μέρες μετά τη γέννησή του, το ίδιο κάναμε κι εμείς και γίνεται μέχρι σήμερα ο σαραντισμός του νεογέννητου».
«Στις 10 Φεβρουαρίου γιορτάζει ο Άγιος Χαράλαμπος προστάτης των ξυλουργών. Στο σπίτι μας εκείνη τη μέρα δεν δουλεύαμε, είχαμε γιορτή, για να τιμήσουμε τον προστάτη μας καλούσαμε τη γειτονιά, τους φίλουςμας και κάναμε ένα τραπέζι – γλέντι με φαγητά και μουσική και κρασί, η λύρα δεν έλειπε από κανένα γλέντι στο χωριό».
Κανετίδης Δημήτριος
Δ) Απόκριες
«Κυριακή της Αποκριάς ήταν αποχή από το κρέας και προετοιμαζόμασταν σιγά σιγά για τη σαρακοστή του Πάσχα, χριστιανική παράδοση. Γιορτάζαμε όμως και τη Διονυσιακή παράδοση με διάφορες μεταμφιέσεις, μικροί και μεγάλοι μια βδομάδα συνήθως το σούρουπο, μαζευόμασταν παρέες και γυρίζαμε το χωριό όλο. Χτυπούσαμε τις πόρτες, μας άνοιγαν, μας κερνούσαν ότι είχαν. Τους διασκεδάζαμε, χορεύαμε, αυτοί όμως ήθελαν να δουν ποιοι είμαστε. Τότε δίναμε το σύνθημα, χτυπούσαμε τα πόδια και φεύγαμε όλοι μαζί. Σταματούσαμε την Κυριακή της Τυρινής. Την εβδομάδα της τυροφάγου τρώγαμε το σιρόν με στραγγιστό γιαούρτι (πασκιτάν) και διάφορα γαλακτοκομικά. Αυτό το λέγαμε μνονεστίαμα».
Συμεωνίδου Δώρα, ετών 62
Ε) Κινητές εορτές
Την Καθαρά Δευτέρα κάναμε το έθιμο του κόκορα. Βγάζαμε από τον κόκορα επτά φτερά μεγάλα, τα καρφώναμε γύρω-γύρω στο κρεμμύδι, το κρεμούσαμε μέσα στη μέση του σπιτιού και κάθε εβδομάδα που περνούσε βγάζαμε και ένα φτερό. Συμβόλιζε τις επτά εβδομάδες της νηστείας. Ακόμη ήταν φόβητρο για τα παιδιά που ήθελαν να φάνε φάνε αυγό, βούτυρο, κρέας, γαλακτοκομικά. Η νηστεία ήταν αυστηρή και στα μικρά παιδιά.
Συμεωνίδης Ιωάννης, ετών 81
«Την Καθαρή Δευτέρα έθιμο ήταν όλες οι νοικοκυρές να βγάζουμε όλα τα σκεύη, να τα σαπουνίζουμε και να τα τρίβουμε με στάχτη ξεπλένοντας με νερό που κουβαλούσαμε από το πηγάδι και θυμάμαι την καλομάνα μου που μου έλεγε: εκεί στο χωριό μας στον Πόντο, είχαμε ποτάμι και πηγαίναμε τα σκεύη και τα τρίβαμε με άμμο (γουμ), τα γυαλίζαμε μια χαρά. Το νερό τρεχούμενο καθαρό, όχι όπως εδώ, μια στάλα (κούρτα)».
Συμεωνίδου Ανατολή, ετών 76
Την εβδομάδα του Αγίου Θεοδώρου δηλαδή από την Καθαρά Δευτέρα, εγώ και η καλομάνα μου κρατούσαμε αυστηρή νηστεία χωρίς νερό και φαγητό, το λεγόμενο θοδώρισμα. Κρατούσε 3 μέρες, τη Τετάρτη το πρωί κοινωνούσαμε και καλούσαμε κόσμο να τους κάνουμε το τραπέζι. Την Παρασκευή πάλι μια μέρα χωρίς νερό-φαΐ και το Σάββατο του Αγίου Θεοδώρου κοινωνούσαμε (θοδώρισμα).
Συμεωνίδου Ανατολή, ετών 77
Του Αγίου Θεοδώρου κρυφά δίναμε στα παπαδάκια σιτάρι να το βάλουν στην Αγία Τράπεζα. Μετά το παίρναμε και το βάζαμε στο μαξιλάρι μας για να δούμε ποιον θα παντρευτούμε και λέγαμε:
Άγιε Θόδωρε καλέ
Καβαλάρη τυπικέ
κει στην έρημο που πας
και τις τύχες συναντάς
άμα δεις και την δική μου
να την γλυκοχαιρετάς
να την πεις να΄ρθει το βράδυ
και στεφάνι να μου βάλει!
«Του Αγίου Θεοδώρου είναι πάντα το τρίτο ψυχοσάββατο. Κάνουμε κόλλυβα, σε ένα πιάτο βάζουμε ένα αναμμένο κερί και τα πηγαίνουμε στην εκκλησία, γράφουμε τα ονόματα των νεκρών μας και τα διαβάζει ο παπάς, μετά πηγαίνουμε και στα νεκροταφεία και τους διαβάζουμε, τον καθένα στον τάφο του, μοιράζουμε διάφορα για συγχώρια».
Ιωαννίδου Καλλιόπη, ετών 85
«Η σαρακοστή του Πάσχα άρχιζε την Καθαρά Δευτέρα, νηστεύαμε όλοι. Το Σάββατο του Λαζάρου ντυνόμασταν Λάζαρος και βάζαμε ένα ξύλινο σταυρό στο κεφάλι και ένα άσπρο σεντόνι από επάνω. Υπήρχε και ένα άλλο άτομο συνοδός, που κρατούσε καλάθι και πηγαίναμε σε κάθε σπίτι και λέγαμε:
Λάζαρο σαβάν
και με το κερί ζωσμένος
Πες μας Λάζαρε τι είδες
εις τον Άδη που επήγες
Είδα τρόμους, είδα φόβους
είδα βάσανα και πόνους.
Η νοικοκυρά έβαζε στο καλάθι αυγό και έβρεχε τον Λάζαρο. Την άλλη μέρα πάλι μετά την εκκλησία, παίρναμε τα καλάθια, τα στολίζαμε με βάγια, ήταν των Βαΐων και γυρ΄θζαμε από σπίτι σε σπίτι και λέγαμε τα κάλαντα των Βαΐων:
Βάγιο Βάγιο
Τρώνε ψάρι και ψωμί
Και την αλλ΄τη Κερεκή
Τρώνε κόκκινον ωβόν
Οι νοικοκυρές μας έδιναν αυγά, αλλά και στρογγυλά κουλούρια (κερκέλια). Είχαμε ένα ξύλο με πάτο και τα βάζαμε μέσα. Την Τετάρτη το απόγευμα πηγαίναμε στο Μέγα Ευχέλαιο. Σε ένα μπολ βάζαμε λίγο αλεύρι, λίγο αλάτι, αυγά και τα ονόματα των ζωντανών να διαβαστούν. Με τα υλικά θα κάναμε τα τσουρέκια της Λαμπρής. Το πρωί της Μεγάλης Πέμπτης βάφαμε τα αυγά με κρεμμυδόφυλλα και το βράδυ στα Δώδεκα Ευαγγέλια πηγαίναμε αλάτι και διάφορα σπορικά: σιτάρι, καλαμπόκι και άλλα για να διαβαστούν. Το αλάτι το κρατούσαμε για ξεμάτιασμα και τα σπορικά στο χωράφι τα σπέρναμε για καλή σοδειά. Το βράδυ καθόμασταν ελεύθερα κορίτσια να στολίσουμε τον επιτάφιο και ψέλναμε «Σήμηρα μαύρος ουρανός». Τη Μεγάλη Παρασκευή περνούσαμε από τον επιτάφιο σταυρωτά τρεις φορές. Το βραδάκι γυρίζαμε με τον επιτάφιο στο χωριό. Το Μεγάλο Σάββατο το βράδυ η Ανάσταση του Κυρίου μετά το τσούγκρισμα των αυγών με το Χριστός Ανέστη. Την Κυριακή του Πάσχα τρώγαμε όλη η οικογένεια μαζί.
Στ) Ακίνητες εορτές της άνοιξης
Του Ευαγγελισμού 25 Μαρτίου διπλή γιορτή. Στο σχολείο λέγαμε ποιήματα, παίζαμε θέατρο, τραγουδούσαμε σχολικά τραγούδια. Ερχόταν και μας έβλεπαν οι δικοί μας. Το μεσημέρι τρώγαμε ψάρι.
Χαραλαμπίδου Αυγή, ετών 78.