Τελετουργίες από ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ, Δ. ΠΡΟΣΟΤΣΑΝΗΣ, Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ

Θέμα: Περιγραφή και ανάλυση της ζωής στο χωριό Καλλιθέας του νομού Δράμας

Β. Έθιμα του λαϊκού εορτασμού

Αποκριάτικα έθιμα της Τυρινής

Τα έθιμα της Τυρινής είναι έθιμα από τα πολύ παλιά χρόνια, όταν ακόμη οι πρόγονοί μας ζούσαν υπό την Οθωμανική κυριαρχία. Έχουν δύο σκέλη: Α) την αίτηση συγχώρεσης των νεότερων από τους μεγαλύτερους και β) το άναμμα της κούπας.

Θα αναφερθώ πρώτα στο δεύτερο, στο άναμμα της κούπας. Την εβδομάδα προς την Τυρινή τα παιδιά από κάθε μαχαλά σχηματίζοντας ομάδες επιδίδονταν στο μάζεμα –όσο μπορούσαν -  περισσότερων κέδρων (χόγκες) και ότι άλλο καύσιμο εύρισκαν για την κούπα. Ο ανταγωνισμός ήταν μεγάλος, ποιος θα κάνει τη μεγαλύτερη κούπα. Όταν μαζεύανε τα κέδρα δεν τα πηγαίνανε στο μέρος που θα ανάβανε τις φωτιές, αλλά τα βάζανε σε μέρος που να μη μπορέσουν να τα κλέψουν παιδιά από τις άλλες ομάδες. Πολλές φορές βάζανε και προσωπικό ασφαλείας. Φαίνεται ότι μέσα στο έθιμο ήταν και η αρπαγή καυσίμων της μιας ομάδας από τις άλλες.

Την Κυριακή το πρωί πηγαίνανε για το τελευταίο μάζεμα και προς το απόγευμα άρχιζε το στήσιμο της κούπας με τραγούδια και χαρές. Με το πρώτο σούρουπο άρχιζε η μεγάλη προσέλευση των κατοίκων γύρω από την κούπα και με χορό και με τραγούδια ώσπου το ρολόι της εκκλησίας 8:00 το πρωί και τότε δίνονταν το σύνθημα ανάμματος της κούπας. Μικροί και μεγάλοι όλοι ενεργοί στην εκδήλωση.

Το γλέντι κρατούσε ως τις 12 τα μεσάνυχτα οπότε όλοι χαρούμενοι και ευχαριστημένοι φεύγανε για τα σπίτια τους Επίσης τα παιδιά κάνανε κάτι πρακτικά κατασκευάσματα τα οποία λέγανε ¨Σριάλες» και τα ανάβανε πετώντας τα σαν πυροτεχνήματα.

Το έθιμο της συγχώρεσης: Το απόγευμα τη Κυριακής της Τυρινής όλοι οι νεότεροι παντρεμένοι και μη πήγαιναν στα συγγενικά ή φιλικά σπίτια –επίσης τα αντρόγυνα που ζούσαν χωριστά από τους γονείς σε άλλα σπίτια- κρατώντας στο χέρι ένα πορτοκάλι ή λεμόνι και ζητούσαν συγχώρεση από τους μεγαλύτερους για οποιαδήποτε παράπτωμα μπορεί να είχαν κάνει. Οι ηλικιωμένοι όλη εκείνη την ώρα βρίσκονταν στο σπίτι, καθισμένοι δίπλα στο τζάκι, το οποίο λόγω της ημέρας ήταν στρωμένο με τα καλά του περιμένοντας τις επισκέψεις. Οι νέες ειδικά μόλις πλησίαζαν, υποκλίνονταν στους μεγαλύτερους, τους φιλούσαν το χέρι και ζητούσαν συγγνώμη την οποία δέχονταν ευχαρίστως από τους γεροντότερους γεμίζοντας τις καρδιές χαρά κι αγάπη.

Το βράδυ της Τυρινής όταν η οικογένεια όλη ήταν συγκεντρωμένη γύρω από το σοφρά (χαμηλό τραπέζι) για φαγητό, με τα πολλά παιδιά συνήθως, ο αρχηγός της οικογένειας στο άκρο μιας βέργας και συνήθως του πλαστήρα που ανοίγανε φύλλα για πίτα, δένανε μια κλωστή στην οποία είχε ένα κομμάτι ξερό χαλβά και το περιέφερε μπροστά από τα πρόσωπα των παιδιών για να μπορέσει κάποιο να το πιάσει.

Το έθιμο της κούπας, έθιμο με θρησκευτικό νόημα, χάνεται στα βάθη των χρόνων. Γεννήθηκε από το βαθύ θρησκευτικό αίσθημα των προγόνων μας και αναφέρομαι στο νόημα του εθίμου: α) οι φωτιές αυτές είχαν το νόημα της κάθαρσης της φύσης από τα κακά πνεύματα, β) επίσης την κάθαρση των ανθρώπων από τα διάφορα παραπτώματα για να είναι έτοιμοι να υποδεχθούν το «Άγιο Πάσχα» με καθαρή την ψυχή και το πνεύμα.

Παλιότερα έθιμα

Κουκουρίκο: Ήταν το ποδαρικό των παιδιών τη δεύτερη μέρα κάθε χρονιάς σε συγγενικά ή φιλικά σπίτια. Έθιμο το οποίο χάθηκε, μένει όμως άσβεστο στη μνήμη των ζώντων γερόντων, οι οποίοι νοσταλγούν την εποχή εκείνη και για λίγες στιγμές σα να τη ζουν Θυμούμαι της εποχής εκείνης μια επίσκεψη που κάναμε στον εξάδελφό μου Νικόλαο Γεωργεζίκη δεύτερη μέρα της χρονιάς περίπου προς το 1905.

Ώρα 3η πρωινή: Από το πάλαι ποτέ συντριβάνι του χωριού μας όπου σμίξαμε, ξεκινούμε να πάμε να πούμε τα χρόνια πολλά εις το γηραιό τότε παππού Γκόρτσο «Γεώργιο Τόκο» ετ΄ν μεταξύ 80 και 90. Βρήκαμε την εξώπορτα της αυλής ανοικτή, λόγω της βραδιάς μπαίνουμε μέσα, τα σκυλιά όπως συνήθιζαν τότε όλοι στα χωριά τα είχαν δεμένα, φθάνουμε στην πόρτα του σπιτιού και φωνάζουμε συγχρόνως «Κουκουρίκου».

Βγαίνει τότε στα παρμάκια η νοικοκυρά που ελέγετο Καλούδα και ρωτάει ποιοι είναι. Εγώ απαντώ ο συμπέθερος Γεώργος του Κωνσταντίνου Δασκάλου ο υιός. Κατεβαίνει τότε κάτω και μας ανοίγει. Μας λέει περάσετε μέσα. Εμείς προχωράμε μπροστά και αυτή μας ακολουθεί. Φθάνοντας στο σαλόνι του σπιτιού περνά αυτή μπροστά, ανοίγει την πόρτα του δωματίου και μας λέει «Περάστε μέσα».

Τότε βλέπουμε τον γέροντα, ώρα 3η πρωινή, να κάθεται δίπλα στο τζάκι με ένα μεγάλο κούτσουρο να σιγοκαίει, να μας βλέπει, να χαμογελά και να μας καλεί κοντά του. Τότε εγώ πρώτος κατά συμβουλή των γονιών μου, του παίρνω το δεξί χέρι, το φιλώ και λέγω την ευχή μου χρόνια πολλά και καλή χρονιά. Το ίδιο και ο ξάδελφός μου ο Νικόλαος. Το ίδιο κάναμε και στη γιαγιά, η οποία εν τα ω μεταξύ είχε φέρει λίγο χονδρό αλάτι   και μετά τις ευχές μας μας δίνει από λίγο, το οποί ο εμείς ρίξαμε στη φωτιά του τζακιού λέγοντας: όπως σκάζει το άλας, έτσι να σκάσουν οι εχθροί του σπιτιού. Επίσης όπως σκάζει το άλας έτσι και να σκάζουν οι αποθήκες του σπιτιού από τη σοδειά και διάφορες άλλες ευχές.

Τότε ακούμε τον παππού μας να μας απαντά με τη λέξη «Σπολάιτε», η οποία μεθενερμηνευόμενη σημαίνει εις πολλά έτη. Και τότε ο γέρων φωνάζει τη σύζυγό του Καλούδα: «Μαρή Καλούδα φέρε σε αυτούς τους ανθρώπους κάτι να κολατσίσουν». Τότε αυτή παίρνει το τηγάνι, μας ψήνει δύο αυγά, φάγαμε και σηκωθήκαμε να φύγουμε αφού μας δώσανε τα δώρα της εποχής εκείνης και φιλώντας τα χέρια τους, τους αφήσαμε γεμάτους χαρά για να κάνουμε τις ίδιες επισκέψεις και σε άλλα σπίτια. Είναι να μην αναπολούνται τα παιδικά χρόνια; Ήθη και έθιμα του καιρού εκείνου για να δυναμώνει η αγάπη, η συγγενική σύσφιξη η οποία είπε ο Χριστός «Αγαπάτε αλλήλους».

Και τώρα η σημασία του εθίμου αυτού. Το χαρμόσυνο επισκεπτήριο από τα μικρά παιδιά στην ηλικία, παριστάνουν τα αθώα αυτά πλάσματα τους Αγγέλους. Το Κουκουρίκο, ότι ξημερώνει η δεύτερη πλέον μέρα της χρονιάς εργάσιμος.

Το κουκουρίκου: όπως αυτά τα ζώα προαναγγέλλουν το ξημέρωμα και το γύρισμα πλέον του ηλίου για το καλοκαίρι και ότι πρέπει να προετοιμαζόμεθα για τις νέες γεωργικές μας εργασίες. 

Και τα χρόνια πολλά: Σύμβολο ευχητηρίου εις τον αιώνα τον άπαντα, συν την ευλογία του Θεού.

Το κόκκινο κιλίμι: 25η Μαρτίου. Ημέρα διπλής γιορτής, εθνικής και θρησκευτικής. Κατά την ημέρα αυτή υπήρχε το έθιμο οι νοικοκυρές να απλώνουν στο μπαλκόνι τα κόκκινα κιλίμια. Ήταν μια ένδειξη χαράς. Χαράς διότι κατά την ημέρα εκείνη κηρύχτηκε η ελληνική επανάσταση και ήρθε ο λυτρωμός της πατρίδας μας. Η εκδήλωση όμως της χαράς πιθανόν να έχει σχέση και  με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και τον ερχομό του Θεανθρώπου επί της γης.