Τελετουργίες από ΚΑΒΑΛΑΣ, Δ. ΚΑΒΑΛΑΣ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

Ι. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ.

ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ.
Η Σαρακοστή των Χριστουγέννων, για τ’εμάς, έτον έναν τρανόν εξέργος, που
θα έρχοσαν τα Χριστούγεννα. Έμνες όλον χαράν. Για τ’ατό, τρανοί, μικροί,
γεροντάδες, γριάδες, όλ’ενήστευαν. Το δωδεκαήμερο του Χριστιανιαρή, την
νύχτα, εξούκια κι εβγαίναμε. Εφοβούμνες τα μαϊσάδες (μάγισσες). Έπρεπεν
πάντα να είχαμεν ες τα τσέπεν μουν θυμίαμαν. Κι επαίγανεν σην εκκλησίαν .
Ύστερα ασήν εκκλησίαν, ερχούνταν σον οσπίτ’ όλη η οικογένεια, κκι έτρωγαν
τα πατροπαράδοτα φαϊαν. Κι επεκεί, ο νοικοκύρης σ’οσπίτ’, έπαιρνεν το
λεγόμενον πίττα, την «τριγώνα», που έμοιαζεν αμόν (σαν) τρίγωνον.
Εκατέβεναν σον μαντρίν, ατά απάν σα κέρατα, σου βόδι, σου μοσχάρι και
σου κτήνι. Κι επεκεί, ετοπλαεύκουσαν (μαζευόταν), ύστερα σον φαΪν, και
επαίγνανε, εγλέντανε σε συγγενικά οσπίτια, τρία ημέρας και τρία νύστας.
Εποίναμεν τα λεγόμενα καρναβάλια, που ελέγουμ ατά «μομοέρτς».
Εγυρίζαμεν όλον το χωρίον και επαίγναμεν σε όλα τα συγγενικά οσπίτια, με
κεμεντζέδες, νταούλια, ζουρνάδες. Εκέρζαν εμάς κερατίσσας, σύκα ξερά,
σταφίδας, ρακιά, ό,τι είχανε.
Την Καθαράν Δετέραν όλ’αι νοικοκυρές εσκούσαν(σηκώνονταν) πρωί-πρωί,
έβραζαν νερά με φουρνί σαχτάρ’, κι εποίναν το σταχτόνερο. Επλύνανε
τεντζερέδες, χουλάρια, όλα τα σκέυη τ’οσπίτ’, για να φεύνε τα λίπη.

Τα φαϊα έτανε όλα νηστισιακά. Λαζούδι τσόρβαν με κοκκύμελα. Κι αντί
οξύδ’έβαλναμ’ απές’κοκκύμελα, ελαίας. Κάθεν πρωίν το φαϊν μουν έτον
χοσάφ’ με κοκκύμελα, σύκα, σταφίδας και απίδια. Άτα με τον καιρόν,
ετοίμαζαμ’άτα. Εξεραίναμε άτα σον φουρνίν, και είχαμε άτα για την νηστεία
το σύμονγκον. Και σην νηστελιαν ετρώγαμεν βρασμένα καρτόφια (πατάτες).
Η Σαρακοστή της Λαμπρής έτον ας’όλια τρανόν εξέργος. Για τ’εκείνον
εκρέμαναν απές’ση σάλαν έναν άγριον πράμα με φτεράν, μουστάκιαν και
μαλλιάν, και έλεγον ατόν «κουκάραν», να φοβούντανε και να μη
ματζιρίσνε(τρώγανε) όλην την Σαρακοστήν. Αφού ετελείουτουν η Σαρακοστή
κι ερχούτουν η Λαμπρήν, επαίγναμε όλοι σην εκκλησίαν, και ύστρεον ασ’ο
«Χριστός Ανέστη», ερίχνανεν το τσάκωσμα (τσούγκρισμα) των ωβών. 

Το έθιμον ατόν έκραννεν μέχρι του Θωμά. Μετά ερχόντουνε η Πεντηκοστή. Για
τ’εμας έτουνε τρανόν εξέργος. Μέχριν την Πεντηκοστήν οι πεθαμένοι έσαν
εις σιγήν. Για τ’ατο σην ημέραν της Πεντηκοστής επαίγναμεν όλ’εις σην
εκκλησίαν. Την ημέραν εκείνην εμείς ‘ελεγαμεν άτο, και γονατιστοί
εγονατίζαμεν τρία φορές και εσκώναμεν τ’αποθαμέντζ’ αμούν, όθεν έσαν
σον ουρανόν.
(Μεταξάς Αχιλλέας)

Το τρανόν την Πέφτ’ επαίρναμεν ώβα, όσα άτομα έμνεν΄σάτο τ’οσπίτ’, απές
κι ένα για την εικόναν. Το πρώτο ωβόν που θα ετρώγαμεν, έπρεπε να έτονε
ευχιασμένο. Τη Μεγάλην Παρασκευήν, εβγάναμε το ωβ΄πν ασην εικόναν και
επλύναμε ατό. Και το ωβό ετσακώναμε ,ατό, κι αν ήτονε άθικτον, εκαίγαμεν
ατό σο φουρνίν, εμύριζεν αμόν θυμίαμαν.
Σα 24 του Κερασινού(Ιουνίου), όλοι απαραιτήτως, έπρεπε να πάν σην
θάλασσαν. Να πάν να εύτανε μπάνια, όπως έπορνεν βέβαια. Η σημασία του,
επειδή ο Αϊ-Γιάννης βάφτησεν τον Χριστόν την ημέραν εκείνο, έπρεπε να
παν’ολ’, όποιος έπορνεν, να ευτάει μπάνιον, να βαφτίεται.
(Μεταξά Ξανθιπη)

Τα τρανά τα γιορτάς έσανε τα Χριστούγεννα, η Λαμπρή, της Παναϊας, και
ειδίως είχανε προστάτιδα την Παναϊαν την Σουμελά. Τόσον πολλά που
επίστευαν ατήν και είχαν ατήν ευλογίαν, εποίκαν τ’αδύνατα δυνατά,
εβκάναν άτεν, και αδά σην Ελλάδαν, όπου είναι στην Καστανιά Βεροίας η
Παναϊα η Σουμελά, η Παναγία των Ποντίων. Άλλον τρανόν εορτήν, είχανε
και τον Άγιον Δημήτριον.
Την Σαρακοστή όλην η οικογένεια ενήστευαν, μικροί τρανοί. Έπαιγναν σην
εκκλησίαν και εκοινώνιζαν.
Την παραμονή, τα Κάλαντα, εποίναμε τριγώνια και σημίτια. Και τα τριγώνια,
έναν εποίναμε για τα ζα, που οργώνανε τα χωράφια, ετσακώναμε ατά αηάν
σα κέρατά τουν, για να εν δυνατά και να σύρνεν το αλέτρι. Άλλοι ετσάκωναν
τα ρόδια. Επειδή εχ ‘πολλά σπόρια απές, σύρναν άτο μπροστά σην πόρτα
τ’οσπίτ’, για να έχει ευλογίαν και ευφορίαν. Τα Κάλαντα το βράδον,
εστρώναμε το τραπέζ’ με διάφορα φαϊα. Καρύδια, κάστανα, λεφτοκαρέα
(φουντούκια), και παράδες. Είχαμε το συνήθειον, πρωτού αρχινούμεν και
τρώμεν, μόλις άλλαζεν ο χρόνον, να σύρνουμε σο ταβάνι και σα τέσσερας
γωνίας τ’οσπίτ’. Κι αφού ετρώγαμεν ,εφήνουμε όπως έτον, αέτς το τραπέζ’,
και το πρωί, όποιος εσκούτανε νωρίς, εμάζευεν το τραπέζ’, έπλενεν και τα
πίατα, κι έπαιρνεν και τον παράν που έτον απάν σο τραπέζ’. Τα Κάλαντα, το
βράδ’, εκαθούμες μέχρι να άλλαζεν ο χρόνον και επαίγναμεν νερό άσα
βρύσεις που έσαν έξ’ σ’οσπίτια κι αφήναμε και παχσίς’. Και με’κείνο το νερό
ελούσχουμες’ τότε, για υγείαν και ευλογίαν του χρόνου. Το βράδ’

εντύνουσαν μομόεροι, ελάσκουσαν σ’οσπίτια, εχόρευαν, ετραγούδνανε τον
χρόνον κι έπαιρναν το πασχίς’. Τα Φώτα, την παραμονήν, έτονε ο τρανόν ο
αγιασμόν , σον έπαιρναν και μετά έτρωγαν. Άλλο συνήθεια, έτονε των
Φώτων, εκόβαμε μεγάλον, άσπρον κολοκύνθ’, που ελέγαμε άτο
καστανίτσαν, κι εβράζαμεν άτο γιατί έτονε νηστείας ημέρα, κι ετρώγαμε άτο.
Εκείνο έτονε το φαϊιν εκείνην την μέραν. Και το βράδυ ανάβαμεν κεριά για
όλς’ τους πεθαμένους που είχαμε, γιατί δώδεκα ημέρες των Χριστουγέννων
έσαν έξω οι πεθαμένοι, κι ανάβαμε τα κεριά και έπαιγναν σα μέρη τουν.

Η εμπονέστα (νηστεία) που ερίχνανε απο την Καθαρά Δευτέρα . Ετότε
εσφάζανε κατσίκι και άλλα κρέατα, και φούστρα, κι εγέμιζαν το τραπέζ’ κι
εμπονεστιάζανε για την Λαμπρήν. Την πρώτη εβδομάδα της νηστείας
ελέγαμε άτο του «Αϊ-Θόδωρα» , κι όποιος έθελνε έκρανεν νηστείαν όλην την
εβδομάδαν, χωρίς να τρώει καθόλου κι έπαιγνε κοινώνιζε. Κι αυτό, τότε,
είχαν για υγείαν και ευλογίαν. Κι αν έτνε ελεύθερος ή ελεύθερη, έτονε τα
πράγαματα βολικά κι επαντρευκούτωνε. Μετά έτονε του φτωχού του Λαζάρ’
που ετέρνανε, μετά των Βαϊων, που επαίγνανε σα βουνά, σα όρμιαν, και
εμαζεύανε γνήσια βάια και έπαιγναν σην εκκλησίαν. Μετ’ατο, γίορταζαν τον
ερχομό του Χριστού σα Ιεροσόλυμα. Μετά έτονε Μεγάλην Εβδομάδα. Σ’άτον
την εβδομάδαν, ο κόσμον, επειδή ετίμαγεν πολλά τον Χριστόν κι ελογάριαζε
πολλά τα πάθια τ’, εκκλησιάσκουνταν πολλά. Τη δουλειά πολλά κι’έτερναν (
δεν κοιτούσαν). Νηστεύανε και την Λαμπρήν την ημέραν, καλοντυμέν’ούλ’,
έπαιγναν κι εγιόρταζαν την Ανάστασην του Χριστού, χαρούμενα και
χαρμόσυνα. Την Μεγάλη Πέφτ’έβαφαν τα ωβά, και όσα άτομαν έσαν σην
οικέγενειαν και με διάφορα άλλα σπορικάν, έπαιγναν άτα σην εκκλησίαν,
και σα 12 Ευαγγέλια ευλογιούσαν, και την Ανάστασην έπαιρναν άτα. Τα ωβά
έτρωγαν άτα, κι έναν άφηναν σην εικόναν, κι όταν εγένουνταν κακοκαιρία,
εσούρναν, ατό, έξ’ κι εσταμάταγεν το κακό. Τα σπορικά έσπερναν άτα στα
χωράφια για να ευλογιούνταν, να δίν’πολλά.
Το Πρώτον ημέραν του Μαϊου, που ελέγονταν και Καλομηνάς, εβγαίνανε σα
παρχάρια (βοσκοτόπια), εμάζευαν λουλούδια, εποίνανεν στεφάνια,
ετραγόδνανε τραγούδια της Πρωτομαγιάς, εψένανε τ’αρνιά και εγλένταναν.
Το Πενταήμερον και του Αγίου Πνεύματος, έτερναν άτα πολλά. Εμάζευαν
καρύδι φύλλα, έπαιγναν ατά σην εκκλησίαν και σην λειτουργίαν έθηκναν
άτα, αφκά σα ποδάρια τουν και σα χέρια τουν, εγονάτιζαν απάν και με το
δέβασμα π’’εποιεν ο παπάς τρία φοράς, έφευγαν οι πόνοι ασά χέρια. Αέτς
είχναν ατό συνήθειαν. Και είχνε συνήθειο το καρυδόφυλλο, γιατί τα φύλλα
συμβολίζανε τα πύρινα γλώσσας του Αγίου Πνεύματος, που εκατεύενε σα
κεφάλια των μαθητών εκείνην την μέραν. Του Αγίου Πνεύματος, έπαιγναν
στα ταφιά με διάφορα φαγώσιμα κι αντάλλασαν ο ένας με τον άλλον τα
φαϊα, κι έτς εθάρνανε ότι διασκέδαζανε με τς’πεθαμένους και
τς’ευχαριστούσανε.

Του Αϊ-Γιάννη την εορτήν, το στεφάν’που έπιναμ’ την Πρωτομαγιά, έκραναν
άτο μέχρι ετότε. Έκαιγαν, άτο, για να φεύγουν οι διαβόλ’ ας’οσπίτ’ και ας
άτομα σ’οσπίτ’.
Ετότε παλιά, σ’όποιο χωριόν ή πόλην είχαν Άγιον, εποίναμε πανηγύρια
τρανά. Επαίγαν ση εκκλησίαν, άναβαν τα κεριά τουν, και μετά έπαιγναν σα
καφενεία κι εγλένταγαν, συνήθως, με λύρα και αγγείον. Το διασκέδασμαν
έκραννεν δύο και τρίας ημέρας. Όταν εγίορταζε ο Αϊ-Έρτς, τόσο πολλά που
επίστευαν, έθαρναν πάντα ότι έλεπεν άτον με τ’άσπρο τ’άλογο, καβαλάρης.
(Φιλιππίδου Μαρία)