Τελετουργίες από ΝΕΑΣ ΚΑΡΒΑΛΗΣ, Δ. ΚΑΒΑΛΑΣ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

Λαογραφικό υλικό για τις γιορτές και τα έθιμα από την Καππαδοκία.

Α. Φθινοπωρινές γιορτές
α) Γιορτές Σεπτεμβρίου
1. Πρώτη Σεπτεμβρίου (Πρωτοσταυριά)
Αρχίζουνε όλα πάντοτε την 1η Σεπτεμβρίου. 1η Σεπτεμβρίου ήτανε η αρχή του χρόνου, η αρχή του εκκλησιαστικού έτους. Την 1η γινότανε μεγάλος αγιασμός και ότι υπήρχε εκείνη τη στιγμή από φρούτα ή λαχανικά ή σπόρους πήγαιναν στην εκκλησία για να αγιαστούν, για να προσφερθούν βεβαίως στους αγίους και στον αγιασμό.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)

β) Εορτές Δωδεκαημέρου
1. Πρωτοχρονιά
Για τον Άγιο Βασίλειο είχαν τους χορούς αυτούς οι οποίοι χορεύονταν όχι μόνο τις ημέρες του Αγίου Βασιλείου αλλά και στους γάμους. Και στους γάμους ακόμη φαίνονταν ότι πιάνονταν σειρά και πήγαιναν στη πομπή τραγουδώντας διάφορα τραγούδια. Τον γάμο λέγανε ‘παστάς’ όπως λεγόταν χιλιάδες χρόνια πριν και στην Αρχαία Ελλάδα.

Τα κάλαντα τους ήταν ξεχωριστά και κυρίως λεγόντουσαν παραμονή του Αγίου Βασιλείου: Πάλιν να ακούσατ’ ‘αρχοντες πάλιν να σας ειπώμεν ότι και αύριο εστί, ανάγκη να χαρόμεν και να πανηγυρίσομεν περιτομήν κυρίου και εορτήν του μάκαρος μεγάλου Βασιλείου. Άυριον είναι αρχηχρονιά πρώτη Ιανουαρίου κάμνω λοιπον αρχή καλήν, επαίνους να συνθέσω τον άγιον Βασίλειον δια να επαινέσω. Παρ’ όλων εθαυμάζετο, που είτο διδαγμένος της Καισαρείας γέννημα, βλαστός Καππαδοκίας και ποιητής και λατρευτής της Θείας λειτουργίας. Είχε και το αξίωμα της αρχιεροσύνης, εχθρός των κακών, φίλος της σωφροσύνης, ημείς δε πάντες σήμερον δικαίως τον τιμώμεν και με τας ευλογίας του, χρόνια πολλά να ζώμεν και εις έτη πολλά.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)

2. Θεοφάνεια
Το Δωδεκαήμερο άρχιζε στις 24 παραμονή της γέννησης και τελείωνε στις 5 Ιανουαρίου μία ημέρα πριν τα Φώτα όπου γινόταν από τις 4 του μηνός τα σάγια. Τα σάγια ουσιαστικά το προηγούμενο βήμα πριν τον αγιασμός των υδάτων και ανοίγουν οι ουρανοί για να κατέβουν οι ψυχές. Από αρχαιοτάτων χρόνων πίστευαν ότι οι καλικάτζαροι κατέβαιναν στη γη προκειμένου να παιδεύσουν τους ζωντανούς, τους ανθρώπους και τα ζώα και να κόψουν το δέντρο της ζωής.
Από αυτή την διαδικασία ακλουθώντας τις 5 Ιανουαρίου τα παιδιά ντυμένα καλικάτζαροι γυρίζουνε όλο το χωριό με κερατάκια και με μορφές έτσι άγριες και με κουδουνάκια παιδεύουν τους ανθρώπους και τα ζωντανά και τραγουδούν συγχρόνως για να παραπλανήσουν τον εν Ιορδάνη. Όμως το απόγευμα της 5ης Ιανουαρίου με μία μεγάλη φωτιά στη κεντρική πλατεία και πίσω από την εκκλησία, συνήθως πίσω από το ιερό της εκκλησίας, εξευμενίζονται τα πνεύματα, οι άγιοι άγγελοι και καίγονται οι καλικάτζαροι. Καίγονται και έτσι παραμένει ελεύθερο το πεδίο την επόμενη μέρα να κατέβουν οι ψυχές όλων των νεκρών και να έρθουν κάτω στη γη για να αγιαστούν.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)

Με αρχηγό τον πρόεδρο τον Καπλάνη τραγουδάμε τα σάγια. Είναι ένα παλιό έθιμο φερμένο από την Μικρά Ασία από την Παλιά Καρβάλη από τα βάθη της Τουρκίας, εκεί οι γονείς μας ξεκίνησαν και τα μάθαμε ώστε να τα βιώνουμε εδώ. Λοιπόν αρχίζουμε τα σάγια, είναι μια μέρα νηστεία από βραδύς και ψέλναμε εκεί τα σάγια και λέγανε ότι είναι τούρκικα επειδή μιλούσαν τούρκικα. Οι γονείς μας τουρκικά μιλούσανε μέσα στην Τουρκία, φυσικά βρισκόμασταν και λέγαμε τα κάλαντα των Χριστουγέννων: ‘Άγια τα Βάγια γελάνω τσερκάλιατα, άντε του γιου σαγέτα’. Σήμερα τα φώτα και οι φωτισμοί χαρές μεγάλες και οι αγιασμοί κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό κάθεται η Αγία μας η Παναγιά και κερί κρατάει και τον Αϊ Γιάννη παρακαλεί Αϊ εμού Γιάννη και Πρόδρομε έλα να βαφτίσεις Θεού παιδί να αγιαστούν οι βρύσες και τα νερά, να αγιαστεί και αφέντης με την κυρά’. Σάγια σημαίνει μία μέρα νηστεία, ψήναμε ελληνική κομπόστα και την τρώγαμε και ανάβαμε φωτιές στη μέση του χωριού. Με το άναμμα της φωτιάς φεύγουν οι καλικάτζαροι που κατά την παράδοση βρισκόντουσαν το βράδυ στα σπίτια.
(Κείσογλου Στυλιανή)

Γ. Από του Αγίου Ιωάννου μέχρι των Αποκριών
1) Αγίου Γρηγορίου
Την ημέρα της γιορτής του Αγίου Γρηγορίου 3 μέρες ήταν πάρα πολύ μεγάλη γιορτή και βέβαια πέραν από το εκκλησιαστικό κομμάτι γινότανε ακριβώς ένα πανηγύρι όπως είναι πάνω κάτω το πανηγύρι το οποίο γίνεται σήμερα με πραματευτάδες από τα γύρω χωριά, μακρινές περιοχές οι οποίοι ερχόντουσαν για να πουλήσουν το εμπόρευμα τους. Εκείνο που είναι αξιοσημείωτο είναι ότι φέρνανε πάρα πολλά κουρμπάνια στον Άγιο Γρηγόριο και οι μουσουλμάνοι ακόμη και αυτοί που πίστευαν, πίστευαν την δύναμη του Αγίου Γρηγορίου και στην θαυματουργό επίδραση και ερχόντουσαν και παρακολουθούσαν όλες τις διαδικασίες. Ήταν από τις μεγαλύτερες γιορτές που γίνονταν στην Καππαδοκία.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)

Γ.  Εαρινές Γιορτές
α) Απόκριες
Έχουμε την περίοδο της Αποκριάς όπου εκεί στη Καππαδοκική Καρβάλη έχουμε ντυμένους αράπηδες όπως ακριβώς γίνεται σε πολλά μέρη της Ελλάδος. Βεβαίως αυτό το έθιμο του ντυσίματος των αράπηδων με τα κουδούνια, με τις προβιές τις μαύρες από τις κατσίκες δεν έχει έρθει στην Ελλάδα. Ωστόσο σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες μας υπήρχε στην Καππαδοκία και γινόταν αυτό το γύρισμα της ημέρας των αποκριών στο χωριό με τους αράπηδες.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)

β) Της Αναλήψεως
Στην συνέχεια έχουμε τη μεγάλη γιορτή της Αναλήψεως. Την μεγάλη γιορτή της Αναλήψεως γινότανε στο ομώνυμο μοναστήρι η πανήγυρις, σφαζότανε οπωσδήποτε το κουρμπάνι, ένα μοσχάρι ή κάποια άλλα ζωντανά πρόβατα, κατσίκια και γινότανε το κουφλάνι. Επίσης γινόταν από τους ευσεβείς κατοίκους του χωριού το γάλα το οποίο κάνανε καϊμάκι και μοιραζόταν σε όλο τον κόσμο. Αυτά πάντα 40 μέρες μετά το Πάσχα.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)

γ) Από την 1η Αυγούστου ως την αποτομή της κεφαλής Ιωάννου του Προδρόμου
1) Πρώτη Αυγούστου
Την 1η Αυγούστου ανάβανε μεγάλες φωτιές, υπολείμματα είναι ήδη όλα της πυρολατρείας που εκείνη την εποχή υπήρχε και των αρχαίων θρησκειών που ανάβανε μεγάλες φωτιές και φωνάζοντας καλωσόρισες Αύγουστε πηδούσανε επάνω από τις φωτιές προφανώς για να εξευμενίσουν τις θεότητες της φωτιάς και βεβαίως καταλαβαίνετε ότι μπαίναμε σιγά-σιγά στον χειμώνα. Βεβαίως όλα αυτά γινότανε αφ ενός με την ευλογία του ιερέα πάντοτε προκειμένου να έχουν ένα θρησκευτικό μανδύα καθώς οι κάτοικοι στην Καππαδοκία ήταν ευσεβείς πάντοτε γιατί προέρχονταν από οικογένειες μοναχών και ιερέων και αφ ετέρου γινόταν με την σύσσωμη παρακολούθηση ή ενέργεια όλων των κατοίκων. Ήταν συνολικά τα έθιμα αυτά.
(Ιωσηφίδης Καπλάνης)