Τελετουργίες από Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ, ΝΕΑΣ ΗΡΑΚΛΙΤΣΗΣ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ

 

Συλλογή λαογραφικού υλικού για το χωριό Νέα Ηρακλίτσα του νομού Καβάλας

Υπεύθυνος καθηγητής: Βαρβούνης

Φοιτήτρια: Στυλιανή Σιαμάτα

Εξάμηνο: Α

Ακαδημαϊκό Έτος: 2017-2018

ΑΕΜ:4229 

Έθιμα λαϊκού εορτολογίου

-Η σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα

 Από την ημέρα της γιορτής του Απόστολου Φιλίππου που τιμάται στις 14 Νοεμβρίου αρχίζει η νηστεία των Χριστουγέννων. Μέχρι τη γιορτή του Αγίου Ελευθερίου που είναι στις 15 Δεκεμβρίου επιτρέπεται το ψάρι. Την ημέρα των Χριστουγέννων μετά τη θεία Λειτουργία που τελειώνει τα ξημερώματα, έτρωγαν τηγανητό χοιρινό. Στις 30 Νοεμβρίου στη γιορτή του Αγίου Ανδρέα έλεγαν πως από σήμερα το κρύο αντριεύει (δηλαδή δυναμώνει).

 Στη γιορτή της Αγίας Βαρβάρας στις 4 Δεκέμβρη οι νοικοκυρές έφτιαχναν την Βαρβάρα και τη μοίραζαν στη γειτονιά. Στη γιορτή του Αγίου Στυλιανού που είναι ο προστάτης των παιδιών, βάφτιζαν αρκετά παιδιά αδύναμα με το όνομα του Αγίου για να στυλώσουν.

 Του Αγίου Σπυρίδωνα έλεγαν ότι η μέρα μεγαλώνει σπυρί-σπυρί από σήμερα. Γιορτάζει στις 12 Δεκεμβρίου. Τέλος, το έθιμο μετά την λειτουργία ήταν ο παπάς, ο πρόεδρος, ο ψάλτης και ο δάσκαλος του χωριού να επισκέπτονται τα σπίτια των ανδρών  που γιορτάζουν. Το κέρασμα ήταν απλό , ένα ποτήρι ούζο με λίγα μεζεδάκια.

-Το Δωδεκαήμερο(25 Δεκεμβρίου-5 Ιανουαρίου)

 Όλο το δωδεκαήμερο στο τζάκι κάθε σπιτιού έκαιγαν ένα χοντρό κούτσουρο και το έλεγαν χριστόξυλο για να διώχνει τους καλικάντζαρους που σύμφωνα με την παράδοση ήταν κακά και πονηρά όντα που φοβόντουσαν τα φώτα. Περίμεναν να πέσει η νύχτα για να μπουν στο σπίτι και να κάνουν ζημιές. Για τις ανάγκες του Χριστουγεννιάτικου τραπεζιού απαραίτητο ήταν το σφάξιμο ενός ζώου κυρίως γουρουνιού γιατί την ημέρα αυτή έτρωγαν χοιρινό.

 Αποτελούσε και αυτό μια μεγάλη γιορτή για κάθε σπιτικό, εκτός από το κρέας, με το λίπος έκαναν το λαρδί και το αποθήκευαν σε πήλινα δοχεία και τα χρησιμοποιούσαν για βούτυρο. Με τα έντερα έκαναν λουκάνικα και μπάμπες.

 Τα κάλαντα τα έλεγαν το βράδυ πριν τα Χριστούγεννα τα παιδιά. Γίνονταν μικρές παρέες και γυρνούσαν όλα τα σπίτια του χωριού που τους έδιναν για το καλό σύκα, καρύδια, κουλούρια  και γλυκά.

 Τα ξημερώματα με το πρώτο χτύπημα της  καμπάνας πήγαιναν στην εκκλησιά με τα καλά τους ρούχα για να ακούσουν τους ύμνους της γέννησης του θεανθρώπου. Αφού εύχονταν χρόνια πολλά, γύριζαν στο σπίτι και έστρωναν μασόλι( τραπεζομάντιλο) στο σοφράς και έτρωγαν με μεγάλη όρεξη.

 Την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς τα παιδιά έλεγαν τα κάλαντα και εύχονταν στο νοικοκύρη του σπιτιού χίλια χρόνια να ζήσει.

 Όταν άλλαζε ο χρόνος εύχονταν ο ένας στον άλλο <<Καλή Χρονιά>> και έκοβαν την βασιλόπιτα. Αφού σταύρωναν την βασιλόπιτα την έκοβαν σε κομμάτια και την ονομάτιζαν. Το πρώτο ήταν Χριστού, ακολουθούσαν της Παναγίας, του νοικοκύρη και της νοικοκυράς  και όλων των άλλων μελών της οικογένειας και ένα κομμάτι ήταν για τα χωράφια (της δουλειάς). Αν το φλουρί έπεφτε σε αυτό σήμαινε ότι θα είχαν καλή σοδειά. Μετά το έβαζαν στο εικονοστάσι μέχρι την επόμενη χρονιά που θα το έβαζαν και πάλι μέσα στη βασιλόπιτα.

 Tην Πρωτοχρονιά όταν γύριζαν μετά την εκκλησία στο σπίτι έσπαγαν ένα ρόδι στο κατώφλι, κουβάλαγαν μια μεγάλη πέτρα και άνοιγαν μια βρύση για να τρέχει νερό. Το ρόδι σήμαινε ευτυχία, η πέτρα να έχει η χρονιά βαριά σοδειά όσο και η πέτρα και η βρύση για να τρέχει ευτυχία μέσα στο σπίτι σου το νερό.

 Ένα άλλο έθιμο της Πρωτοχρονιάς ήταν το ποδαρικό που το έκανε ο πρώτος επισκέπτης. Προτιμούσαν να είναι μικρό παιδί και αυτό γιατί τα παιδιά είναι αγνά με καθαρή ψυχή.

 Ένα έθιμο που γιορτάζεται με λαμπρότητα στη Νέα Ηρακλίτσα είναι ο αγιασμός των υδάτων. Ξεκινά από την εκκλησία η περιφορά της εικόνας και φτάνει στην προβλήτα της παραλίας. Εκεί επιβιβάζονται ο παπάς με τους ψάλτες και τα εξαπτέρυγα σε ένα καΐκι και αφού κάνει δύο- τρεις κύκλους ρίχνει το σταυρό στην θάλασσα. Βουτάνε παιδιά στη θάλασσα να πιάσουν το σταυρό. Τη στιγμή αυτή αφήνουν ελεύθερα τρία περιστέρια. Τον σταυρό τον γυρίζουν τα παιδιά στα σπίτια για να τον προσκυνήσουν οι χωριανοί.

-Γιορτές του Φεβρουαρίου

 Το Φεβρουάριο έχουμε τη γιορτή του Αγίου Τρύφωνα όπου γίνεται μεγάλος αγιασμός και με αυτόν αγιάζουν τα σπαρτά.

 Στις 3 Φεβρουαρίου είναι η γιορτή του Αγίου Συμεών. Την ημέρα αυτή οι έγκυες προσέχουν να μην κάνουν δουλειές για να μην βγει το παιδί με σημάδια.

 Στις 10 Φεβρουαρίου είναι η γιορτή του ιερομάρτυρος Χαραλάμπους όπου τεμάχιο της κάρας του φυλάσσεται στον ναό της Νέας Ηρακλίτσας που ήρθε με άλλα ιερά κειμήλια από την Παλιά Ηρακλίτσα.

-Ακίνητες γιορτές της άνοιξης

 Ο πρώτος μήνας της άνοιξης ήταν ο Μάρτιος. Τα παιδιά φορούσαν κοκκινάσπρα βραχιολάκια για να μην τα κάψει ο ήλιος. Την 1η Απριλίου ένα έθιμο που υπήρχε ήταν ξεγελάσματα και τα ψέματα. Μικροί και μεγάλοι έκαναν πλάκα ο ένας στον άλλο λέγοντας αθώα ψέματα χωρίς να υπάρξουν παρεξηγήσεις.

 Την Πρωτομαγιά μικροί μεγάλοι <<έπιαναν τον Μάη>>. Μάζευαν αγριολούλουδα, στάχυα, παπαρούνες και έπλεκαν το μαγιάτικο στεφάνι. Σε κάθε στεφάνι έβαζαν ένα σκόρδο για να μην τους πιάνει το κακό το μάτι και ένα αγκάθι για να τους φιλάει από εχθρούς. Σε κάθε σπίτι κρεμούσαν στην εξώπορτα το μαγιάτικο στεφάνι και το ξεκρεμούσαν την ημέρα του Αγίου Ιωάννη του θεριστή όπου το έκαιγαν στις φωτιές που άναβαν.

 Τον Ιούνιο στις 24 του μηνός ήταν η γιορτή του Αγίου Ιωάννη του θεριστή. Την παραμονή άναβαν φωτιές ,έκαιγαν τα πρωτομαγιάτικα στεφάνια και χέρι χέρι ή αντάμα πηδούσαν τις φωτιές ζευγαρωτά.

 Στις 29 του ίδιου μήνα ήταν η γιορτή του Πέτρου και του Παύλου ενώ στις 30 η γιορτή των 12 Αποστόλων.

-Αϊ Γιάννη του Κλήδονα

 Το κάψιμο των μαγιάτικων στεφανιών όπου αναφέραμε πιο πριν είναι ένα έθιμο που το έφεραν οι παππούδες μας από την Ηρακλίτσα της Ανατολικής Θράκης το 1922.

 Ο σοφός λαός μας που ήταν απόλυτα συνδεδεμένος με την ύπαιθρο (γιατί οι περισσότεροι ήταν γεωργοί) πίστευε ότι ξεκινώντας το θερινό ηλιοστάσιο στις  21 Ιουνίου φτιάχνει ο καιρός και μπαίνουμε στο χρυσό καλοκαιράκι Γι΄αυτό ανάβανε φωτιές για να κάψουν τα μαγιάτικα στεφάνια τραγουδάνε <<αφήνουμε τον κακό καιρό και πάμε στον καλό καιρό >>. Οι φωτιές ήταν 3 και ανάβανε στα σταυροδρόμια του χωριού. Έτσι πηδούσαν, όπως αναφέραμε και πριν, τις φωτιές,  γιατί θεωρούσανε ότι ήταν καλό για την υγεία και έφερνε και καλή τύχη όπως για παράδειγμα στα ελεύθερα κορίτσια και αγόρια για να βρουν το ταίρι τους. Το όνομά του το πήρε από τα γενέθλια του Αϊ Γιάννη του Πρόδρομου που είναι στις 24 Ιουνίου. Παραδόσεις και θρησκεία μαζί για αυτό και γιόρταζε στις 23 Ιουνίου.

 Το έθιμο ήταν το εξής, την παραμονή του Αϊ Γιαννιού οι ανύπαντρες κοπέλες μαζεύονταν σε ένα από τα σπίτια του χωριού, όπου ανέθεταν σε κάποια κοπέλα, της οποίας ζούνε και οι δύο γονείς να φέρει από το πηγάδι το <<αμίλητο νερό>>. Η κοπέλα με την μητέρα της περίμεναν στο σπίτι να έρθουν και τα άλλα κορίτσια της γειτονιάς που ήταν ελεύθερα ,τότε η σπιτονοικοκυρά παίρνει την στάμνα της και πηγαίνει στο πηγάδι για να φέρει το νερό. Στη διαδρομή δεν έπρεπε να μιλήσει σε κανέναν γι’ αυτό το λέμε αμίλητο. Στο δρόμο δέχεται πειράγματα από τα αγόρια του χωριού που προσπαθούν να την κάνουν να γελάσει. Εάν κάτι δεν πάει καλά ξαναγέμιζε την στάμνα της και πάλι. Επέστρεφε στο σπίτι και άδειαζε το νερό μέσα σε πήλινο δοχείο στο οποίο κάθε κοπέλα έριχνε και ένα αντικείμενο της το λεγόμενο <<το ριζικάρι>> Η μητέρα της κοπέλας σκέπαζε το δοχείο με ένα κόκκινο πανί και το έδενε γερά με μια κόκκινη κορδέλα έπειτα το άφηνε όλη νύχτα έξω στην αυλή του σπιτιού. Αυτό γινόταν για να το δουν τα άστρα τραγουδώντας <<κλειδώνουμε τον κλείδωνα με του Αϊ Γιαννιού την χάρη και την οποία έχει καλό ριζικό να σώζει να το πάρει>>.

 Το βράδυ αυτό οι κοπέλες γυρνώντας στο σπίτι τους λέγεται ότι όταν θα κοιμηθούν και θα δουν στον ύπνο τους αυτούς που θα παντρευόταν

 Ανήμερα του Αϊ Γιαννιού και πριν βγει ο ήλιος η σπιτονοικοκυρά φέρνει το πήλινο δοχείο μέσα στο σπίτι. Το ίδιο απόγευμα  πάλι όλα τα κορίτσια που είχανε τα ριζικάρια ,αλλά και άλλες γειτόνισσες τραγουδώντας ανοίγανε τον κλείδωνα  για να δουν ποια κοπέλα θα είναι η κερδισμένη της χρονιάς

 Η νοικοκυρά βγάζει ένα-ένα τα ριζικάρια απαγγέλλοντας ένα στιχάκι για την κάθε μια.

Τα παλικάρια ανάβανε τις φωτιές προς το σούρουπο γλεντώντας όλοι μαζί, νέοι, γέροι, παιδιά, ελεύθεροι και παντρεμένοι χορεύανε και τραγουδούσαν

 Στο τέλος της βραδιάς κάθε κοπέλα γέμιζε το στόμα της με αμίλητο νερό και στέκεται μπροστά σε ανοιχτό παράθυρο έως ότου ακούσει το πρώτο το πρώτο αντρικό όνομα που πίστευαν ότι θα είναι και το όνομα του άντρα που θα παντρευτεί.

-Το έθιμο του Ιούδα

 Ένα από τα πιο δημοφιλή έθιμα της Νέας Ηρακλίτσας είναι το κάψιμο του Ιούδα που γίνεται κάθε Μεγάλη Παρασκευή κατά την περιφορά του επιταφίου  Το έθιμο αυτό έχει τις ρίζες του από την Ηρακλίτσα της Ανατολικής Θράκης και συνεχίστηκε στη Νέα Ηρακλίτσα

 Δύο μέρες πριν την Μεγάλη Παρασκευή ξεκίνησαν οι προετοιμασίες για το έθιμο. Τα παλικάρια του χωριού φροντίζουν την συγκέντρωση ξύλων και κληματσίδων από κλάδεμα των αμπέλων που έχει προηγηθεί και τα τοποθετούσαν σε ένα μεγάλό σωρό στην αμμουδιά της παραλίας.

 Παράλληλα γίνεται το φτιάξιμο του ομοιώματος του Ιούδα από κάποιον χωριανό που αναλαμβάνει να το φτιάξει Συνήθως ήταν ο ίδιος άνθρωπος για πολλά χρόνια, ο Μπαρμπα-Αριστείδης ο Ναλγαρινός.

 Είναι ένα ανθρώπινο ομοίωμα φτιαγμένο με άχυρα και ντυμένο με αντρικά ρούχα. Αυτό το τοποθετούσαν στην κορυφή του αχύρου με τα ξύλα και όταν η περιφορά περνάει από το σημείο τα παλικάρια βάζουν φωτιά στη σωρό, με αποτέλεσμα να δημιουργείται μεγάλη ανάφλεξη και να καίγεται το ομοίωμα του Ιούδα. Το έθιμο αυτό συμβολίζει την τιμωρία του Ιούδα για την προδοσία του προς τον Χριστό στους Εβραίους.