Τελετουργίες από ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΩΝ, Δ. ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ-ΣΑΠΩΝ, Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ
Β. Έθιμα λαϊκού εορτολογίου
α. Η σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα.
Η Σαρακοστή των Χριστουγέννων δεν είχε τη γενίκευση, ως προς τη συμμετοχή, ούτε την καθολικότητα όπως αυτή του Πάσχα. ‘’Ο χειμώνας είναι δύσκολος’’ έλεγαν οι κάτοικοι. Η νηστεία αυτή, που ήταν ‘’ευκολότερη’’ την ακολουθούσαν συνήθως γυναίκες και συνήθως μεγαλύτερης ηλικίας. Μετά του Φιλίππου γινόταν πιο συστηματικά από μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Το ψάρι που επέτρεπε προς κατανάλωση η νηστεία, ήταν δυσεύερετο, οπότε και η νηστεία αυτή δε διέφερε από άλλες. Ωστόσο, επιδεικνυόταν κάποια εγκράτεια στο φαγητό από τους κατοίκους με τη σκέψη, ότι έρχονταν με τα Χριστούγεννα μεγάλη κατανάλωση χοιρινού κρέατος.
β. Το Δωδεκαήμερο
Η περίοδος του Δωδεκαήμερου (25 Δεκεμβρίου-5 Ιανουαρίου) ονομαζόταν και περίοδος των ‘’Καρκαντζαλιών’’ (καλικαντζάρων). Ήταν μια εορταστική περίοδος με κατανάλωση κρέατος, κρασιού και γλυκών. Οι επισκέψεις και τα γλέντια, κυρίως σε οικογενειακό επίπεδο, ήταν πολλές. Τα βράδια η κυκλοφορία ήταν σπανιότερη και πάντα με συνοδεία-παρέα, από τον φόβο των ‘’καρκαντζαλιών’’. Η αλήθεια είναι πως αυτή η ιστορία δεν αντανακλούσε πραγματικό φόβο, αλλά ένα ευχάριστο χωρατό που προβλημάτιζε κυρίως τα άτομα μικρότερης ηλικίας.
Ο αγιασμός των Φώτων επανέφερε την κανονικότητα και όλα κινούνταν σε φυσιολογικούς ρυθμούς.
Τα Θεοφάνεια, που αποτελούσαν και το χρονικό όριο λήξης του Δωδεκαήμερου, γιορταζόταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα. Κέντρο του Εορτασμού, ήταν το συντριβάνι στην παλιά βρύση. Εκεί, ριχνόταν ο σταυρός και έπεφταν μέσα στο νερό νέοι για να τον πιάσουν. Τα πρώτα χρόνια δεν ήταν υπόθεση ατομική, αλλά παρέας. Ομάδες νέων, φίλοι μεταξύ του πηδούσαν στο νερό για να πιάσουν το σταυρό τον οποίο μετά περιέφεραν από σπίτι σε σπίτι λέγοντας το ‘’εν Ιορδάνη’’ και μαζεύοντας χρήματα ή άλλα καλούδια (λουκάνικα, κρέας, ξηρούς καρπούς) τα οποία τα έτρωγαν σε κοινό τραπέζι.
Ακόμα και αν υπήρχε μεγάλη παγωνιά και το νερό στο συντριβάνι ήταν πάγος, ακόμη και τότε ‘’έριχναν τον σταυρό’’. Μάλιστα αυτό θεωρούνταν και καλό σημάδι για τη χρονιά που έρχεται: «Όσο πιο πάγος, τόσο περισσότερα γεννήματα (παραγωγή)».
Ο πάγος στο συντριβάνι σπαζόταν με τσεκούρια και μετά βουτούσαν μέσα. Δεν ήταν λίγες οι φορές που οι αντιμαχόμενες ομάδες έφταναν σε διαξιφισμούς. Η ευλογία και η φήμη, βέβαια, ήταν εξαιρετικής σημασίας από τη συμμετοχή σε αυτή τη διαδικασία. Σημαντική, επίσης, ήταν και η πρώτη μέρα του χρόνου, η Πρωτοχρονιά.
Τη μέρα εκείνη ο γεροντότερος της οικογένειας έκανε ‘’αμποδιακό’’ ένα είδος τελετουργίας με ευχές. Με τη βοήθεια ενός παιδιού, που δεν ήταν γκρινιάρικο ή ζωηρό, και το οποίο καθόταν πάνω σε μια σκούπα, χτυπούσαν με τη μασιά τα κάρβουνα στο τζάκι να βγάλουν πολλές σπίθες. Ύστερα ο παππούς έκανε ευχές: ‘’ Όσες σπίθες, τόσα φλουριά, τόσα πρόβατα ή γίδια, τόσα γεννήματα, τόσα…’’. Ύστερα γύρω από τον σοφρά ( χαμηλό ξύλινο τραπεζάκι) μαζεύονταν όλα τα μέλη της οικογένειας για να κόψουν τη πίτα (τυρόπιτα συνήθως ή σουσαμόπιτα γλυκιά σπανιότερα). Στα κομμάτια της κρυβονταν διάφορα υλικά, από ένα νόμισμα ως άχυρο, σουσάμι, σιτάρι, ένα κομμάτι κληματόβεργας κτλ, που αντιστοιχούσαν στις διάφορες δουλειές.
γ. Γιορτές του Φεβρουαρίου
Ο Φεβρουάριος ήταν μάλλον ένα αδιάφορος μήνας. Αν εξαιρεθεί η γιορτή της Υπαπαντής του Κυρίου, δεν υπήρχε κάποια άλλη γιορτή που να συμμετείχαν ενεργά. Έτσι κι αλλιώς, λόγω ημερών, τον θεωρούσαν γρουσουζιά τον Κουτσο-Φλέβαρο.
δ.Κινητές γιορτές
Οι γιορτές αυτές σχετίζονταν πάντα με το Πάσχα και την περίοδο πριν από αυτό, τις Απόκριες. Ο υπολογισμός τις σχετιζόταν με τις κινήσεις της σελήνης.
ε. Απόκριες
Η Αποκριά ήταν μια περίοδος γλεντιού και διασκέδασης με επισκέψεις καρναβαλιών στα σπίτια, κεράσματα, αστεία, πειράγματα και βωμολοχίες. Δεν είχε την οργανωμένη σημερινή μορφή αλλά στηρίζονταν περισσότερο σε αυτοσχεδιασμούς και τη διάθεση κάποιων κατοίκων. Οι στολές των μασκαράδων, των καρναβαλιών ήταν αυτοσχέδιες, απλές και απλά αποτελούσαν την ευκαιρία να κρυφτούν κάποιοι κάτω απ΄αυτές, να απελευθερωθούν και να κάνουν τρέλες και πράγματα που δε θα έκαναν αλλιώς.
Η Αποκριά ήταν και η τελευταία περίοδος γλεντιού πριν τη Μεγάλη Σαρακοστή και τη νηστεία. Η τελευταία Κυριακή της συγχώρεσης ή όπως έλεγαν τα ‘’σχωρεμένα’’ ήταν η ευκαιρία να ζητήσουν συγχώρεση για μικρά ή για μεγάλα παραμπτώματα ή και έτσι απλά για λόγους τυπικούς, οι μικρότεροι από τους μεγαλύτερους. Υπήρχε και εδώ η συνηθισμένη κοινωνική και οικογενειακή ιεράρχηση. Συνηθιζόταν, τουλάχιστον ως το τέλος της δεκαετίας του 70, το χειροφίλημα, ως ένδειξη σεβασμού.
Η Σαρακοστή ήταν η βασική νηστεία και παρόλο που έπεφτε σε μία περίοδο με πολλές δουλειές, σχεδόν την ακολουθούσαν όλοι, τουλάχιστον στο μεγαλύτερο μέρος της και κυρίως όσο οι μέρες πλησίαζαν προς τη μεγάλη εβδομάδα.
Οι Παρασκευές των ‘’Χαιρετισμών’’ ήταν υπόθεση περισσότερο των γυναικών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η πρώτη Παρασκευή πριν τη γιορτή του Θεοδώρου: Έθιμο Κλοπής.
Την πρώτη Παρασκευή των Χαιρετισμών οι νέοι άντρες πήγαιναν το βράδυ στις αυλές των σπιτιών που είχαν κορίτσια για παντρειά κι έκλεβαν γλάστρες απ’ τα μπαλκόνια ή άλλα αντικείμενα ως και μικρές εξώπορτες. Τα κλοπιμαία τα συγκέντρωναν στη κεντρική πλατεία του χωριού απ ‘ όπου την επόμενη ημέρα πήγαιναν τα κορίτσια να τα πάρουν πίσω. Δινόνταν έτσι η ευκαιρία να συναντηθούν και κάποιοι να διαλέξουν το ταίρι τους.
Με τον καιρό όμως και όσο εξέλειπαν τέτοιου είδους συναντήσεις ‘’γνωριμιών’’ το έθιμο γενικεύτηκε και επεκτάθηκε σ’ όλα ή τα περισσότερα σπίτια του χωριού, ακόμα κι εκείνα που δεν είχα κορίτσια. ‘’Έκλαβαν’’ ότι έβρισκαν στις αυλές, μόνο και μόνο για λόγους καζούρας την επόμενη μέρα. Ορισμένοι άκουγαν πικάντικα πειράγματα και κοροϊδίες, καθώς πήγαιναν να πάρουν πίσω τα πράγματά τους.
Η Μεγάλη Βδομάδα ήταν γεμάτη προετοιμασίες για το Πάσχα, την Κυριακή της Πασχαλιάς. Οι εκκλησίες ήταν γεμάτες και τις μέρες αυτές πήγαιναν ακόμα και όσοι δε το έκαναν συχνά ολόκληρο τον χρόνο. Ειδικά την Μεγάλη Πέμπτη και τη Μεγάλη Παρασκευή, δεν υπήρχε κάτοικος που να μη πήγαινε να χαιρετήσει τη Σταύρωση και τον Επιτάφιο.
Ο στολισμός του επιταφίου ήταν υπόθεση των νεαρών κοριτσιών, τα οποία πριν είχαν μαζέψει τα καλύτερα λουλούδια από τις αυλές ολόκληρου του χωριού. Το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον το μοιρολόι από γυναίκες του χωριού. Τραγουδούσαν, έτσι έλεγαν, τον Χριστό.
Στην περιφορά έξω από αρκετά σπίτια υπήρχαν γυναίκες που έριχναν κολόνια. Κατά τα άλλα οι υπόλοιπες διαδικασίες των ημερών είναι λίγο πολύ γνωστές και φτάνουν ως τις μέρες μας, έτσι, με τον ίδιο τρόπο.
Κόκκινα αυγά εκτός της Μεγάλης Πέμπτης, βάφονται για τρεις συνεχόμενες Πέμπτες. Ένα κόκκινο αυγό τοποθετούνταν στο εικονοστάσι κι από ένα στους τάφους συγγενών της οικογένειας.
Για σαράντα μέρες ο χαιρετισμός παρέμενε ‘’Χριστός Ανέστη’’ –‘’Αληθώς Ανέστη’’.
στ. Ακίνητες εορτές της άνοιξης
Η άνοιξη ξεκινούσε τη 1η Μαρτίου με φωτιές στις αυλές για να καούν οι ψύλλοι. Τα μικρά παιδιά πηδούσαν πάνω από τη φωτιά στην οποία καίγονταν ότι ‘’σαβούρα’’ και ‘’καραμπαλίκι’’ μαζευόταν το χειμώνα στους βοηθητικούς χώρους τους σπιτιού.
Του Ευαγγελισμού ο μπακαλιάρος είχε την τιμητική του, καθώς και τα λουκούμια τριαντάφυλλο που μοιραζόνταν στη κοινότητα μετά τις εκδηλώσεις εορτασμού.
Η Πρωταπριλιά είχε τα καθιερωμένα ψέματα και ακολουθούσε η μεγάλη γιορτή του πολιούχου Αγίου Γεωργίου όταν γιορταζόταν στη μέρα του (23 Απριλίου) ή τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, όταν το Πάσχα έπεφτε αργά.*
ζ. Γιορτές του καλοκαιριού
Το καλοκαίρι ήταν περίοδος σκληρής δουλειάς, δεν υπήρχαν περιθώρια για πανηγύρια και χασομέρια, όπως έλεγαν.
Εξαίρεση αποτελούσε η γιορτή του ‘’Σωτήρος’’ (6 Αυγούστου) και της Παναγιάς (15 Αυγούστου). Τις μέρες αυτές εκτός από επίσημη αργία, τις χαρακτήριζε και το μπάνιο στη θάλασσσα, από τη στιγμή που άρχισαν να εμφανίζονται τα τρακτές και να δίνουν τη δυνατότητα μεταφοράς πολλών ατόμων στη πλατφόρμα.
η. Γιορτές φθινωπόρου
Ο Τρύγος, οι προετοιμασίες για τη σπορά και τα καπνά, πέρα από τη μεγάλη γιορτή του Αγίου Δημητρίου και την παρέλαση της 28ης δεν έδιναν περιθώριο ξεκούρασης και διασκέδασης.
*Τον Μάιο ξεχώριζε το πανηγύρι του Αγίου Κωνσταντίνου. Πολλές φορές υπήρχαν και όργανα και στηνόταν μεγάλο γλέντι.