Τελετουργίες από ΝΕΑΣ ΚΑΡΒΑΛΗΣ, Δ. ΚΑΒΑΛΑΣ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

Β.Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

Οι γιορτές του χρόνου στο χωριού μας περνάνε με μεγάλη ταπεινοφροσύνη, σεμνότητα και πολύ εκκλησιασμό. Η σαρακοστή που μεσολαβεί πριν την γιορτή των Χριστουγέννων είναι σημαντική για εμάς. Οι περισσότεροι χωριανοί τηρούν τη νηστεία μέχρι την ημέρα των Χριστουγέννων που έρχεται η στιγμή να κοινωνήσουν και η ψυχή τους να αγκαλιάσει καθώς θα δεχτούν το αίμα και το σώμα του Χριστού. Όλες οι γιορτές του χρόνου μπορείς να τις χαρείς μόνο αν είναι απόλυτα συνδεδεμένες με την εκκλησία. Έτσι και τα Χριστούγεννα είναι το σύμβολο μιας αρχής, μιας αναδημιουργίας και ανανέωσης. Μεγάλη γιορτή για όλους. Η γιορτή αυτή αποτελεί τη πηγή της πίστης που μας ενισχύει ότι ο άνθρωπος δεν είναι εγκαταλειμμένος, ότι δεν πρέπει να απελπίζεται εγκαταλειμμένος ότι δεν πρέπει να απελπίζεται και να φοβάται, αφού από την φάτνη της Βηθλεέμ μας έρχεται το μήνυμα της αναγέννησης. Τα χριστούγεννα είναι μια ευτυχισμένη γιορτή και όλοι οι άνθρωποι είναι ανυπόμονοι για να την χαρούν και να υποδεχθούν το θείο βρέφος. Όταν με το καλό περνούν οι μέρες των Χριστουγέννων ακολουθεί η Πρωτοχρονιά. Την ημέρα της παραμονής όλες οι οικογένειες ήταν και είναι συγκεντρωμένες στα σπίτια για να υποδεχτούν το καινούριο χρόνο. Την επόμενη μέρα, το βράδυ της πρωτοχρονιάς διοργανώνεται μεγάλο γλέντι στο χωριό, έτσι ώστε και ο καινούριος χρόνος να τους βρει όλους υγιείς και και χαρούμενους. Η διασκέδαση αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ζωής μας από πολύ παλιά.

 Στο Γιέλβερι της Καππαδοκίας, μια από τις μεγαλύτερες Χριστιανικές κοινότητες της περιοχής κάθε γιορτή έπαιρνε ιδιαίτερο νόημα, μέσα από το λατρευτικά έθιμα και τις δοξασίες των κατοίκων της περιοχής.

 Η γιορτή της παραμονής των Θεοφανείων στις 5 Ιανουαρίου, ήταν σ’όλους γνωστή με το όνομα «Ζάγια».Πρωί-πρωί πήγαιναν στην εκκλησία και έπαιρναν τον μικρό αγιασμό, σε αντίθεση με τον μεγάλο αγιασμό που θα έπαιρναν την επόμενη μέρα των Θεοφανειων. Έπιναν αγιασμό και έφερναν και στα σπίτια τους για να ραντίσουν τα ζώα , τους κήπους, τα χωράφια και τα αμπέλια. Μέσα σε φιάλες σφραγισμένες διατηρούσαν αγιασμό στο εικονοστάσι του σπιτιού ως τον άλλον χρόνο. Τα παιδιά σχημάτιζαν ομάδες για να πουν τα κάλαντα. Γύριζαν πρωί πρωί στα σπίτια, έλεγαν το τροπάριο  « Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε» και μάζευαν δώρα, τα οποία και έτρωγαν την επόμενη μέρα σε κοινό γεύμα και όσα περίσσευαν τα πουλούσαν, για να αγοράσουν σχολικά είδη με τα χρήματα. Κάποιες ομάδες παιδιών συνήθιζαν την ημέρα εκείνη να μεταμορφώνονται σε « Σάγια».Διάλεγαν μια μεγάλη τυλότα, μέσα στην οποία να μπορέσουν να βυθιστούν μέχρι το λαιμό. Το κεφάλι μόνο έμενε απέξω. Μ’ένα ζευγάρι κέρατα στο μέτωπο μια μεγάλη σειρά από βόλους και κουδούνια προσδεμένο σ’αυτό το ιδιόρρυθμο ένδυμα, πήγαιναν στα ελληνικά σπίτια και φώναζαν με δύναμη : «Ήρθε η Σάγια, την άκουσες;».

Ήταν ημέρα νηστείας η παραμονή των Θεοφανείων. Τα συνηθισμένα νηστίσιμα φαγητά τους ήταν φακές, φασόλια τουρσί, κομπόστες από σταφίδες, δαμάσκηνα ή βερίκοκα. Την ίδια μέρα ζύμωναν στα σπίτια τις πίτες των Θεοφανείων. Με επισημότητα και με την συμμετοχή όλων γινόταν το βράδυ της ίδιας μέρας το άναμμα της φωτιάς στην αυλή της εκκλησίας. Τη φωτιά αυτή ελέγανο « κελεμέν» ή « Φώτων». Από νωρίς οι νέοι κουβαλούσαν κληματόβεργες και άλλα ξύλα και τα σώρευαν στην αυλή της εκκλησίας. Μαζεύονταν πολλοί χωριανοί γύρω από τον σωρό και ο παπάς ρωτούσε : «Ποιός θέλει να ανάψει την φωτιά και τι προσφέρει στην εκκλησία;». Πρόσφερε ο καθένας ότι μπορούσε, π.χ ένα σοινίκι αλεύρι ( 6 ακάδες), ένα πατμάν σπορέλαιο ( 6 ακάδες) ή ότι άλλο είχε και τελευταία εκείνος που θα έταζε το μεγαλύτερο ποσό, έπαιρνε το δικαίωμα να ανάψει την φωτιά. Έκανε το σταυρό του και έλεγε « Κύριε ημών Ιησού Χριστέ» κι έδινε φωτιά σε προσάναμμα από ξερά φύλλα. Οι φλόγες ανέβαιναν ψηλά και οι άνθρωποι τριγύριζαν την πυρά χορεύοντας και τραγουδώντας. Όλοι παρακολουθούσαν την κατεύθυνση του καπνού. Αν πήγαινε ανατολικά, ήταν καλό σημάδι, η σοδειά θα ήταν πλούσια.Αν στρεφόταν προς τη Δύση, το Βορρά ή το Νότο, μόνον τα σπίτια του χωριού που ήταν σ’εκείνα τα σημεία θα είχαν καλή συγκομιδή. Όταν χαμήλωνε η λαμπάδα, τα παιδιά πηδούσαν από πάνω τρεις φορές λέγοντας « Κύριε ημών Ιησού Χριστέ». Μερικοί έπαιρναν από την φωτιά μισοκαμμένα ξύλα και τα πήγαιναν στο τζάκι του σπιτιού για «γούρι». Άλλοι έπαιρναν κάρβουνα και τα φύλαγαν για να τα χρησιμοποιήσουν στο θυμιατήρι τους. Στο τέλος μάζευαν την στάχτη και την σώρευαν πίσω από το Ιερό της εκκλησίας. Νύχτα την παραμονή των Θεοφανείων, ανοίγουν τα ουράνια. Θεοφοβούμενοι άνθρωποι έβλεπαν λέει στον ουρανό την βάφτιση του  Χριστού.  Τα δέντρα, Λεύκες και Ιτιές, κοντά στις βρύσες λύγιζαν τον κορμό τους σαν προσκύνημα και έπιναν από τα αγιασμένα νερά της νύχτας εκείνης. Διηγούνται ότι κάποτε μια νεόνυμφη πηγή στη βρύση του χωριού να πιει νερό. Άξαφνα τα κλαδιά μιας Λεύκας που ήταν φυτρωμένη εκεί, έσκυβαν στη βρύση. Ξανασηκώθηκαν και πήραν μαζί τους το τσεμπέρι που φορούσε στο κεφάλι της η νέα. Προσπάθησε να πιάσει το μαντήλι της, αλλά είχε ανέβει πολύ ψηλά. Την έπιασε φόβος και έφυγε από το σπίτι της...

Η γιορτή των Τριών Ιεραρχών

Η γιορτή αυτή συμβολίζει το δεσμό που υπάρχει ανάμεσα στο Χριστιανισμό και στα ελληνικά γράμματα. Οι τρεις ιεράρχες έδειξαν πόσο ωφέλιμη ήταν η ελληνική σοφία για την εδραίωση του Χριστιανισμού. Γι’αυτό, εκτός από τη θρησκευτική γιορτή, χαρακτηρίζεται και σαν γιορτή για την ανάπτυξη των γραμμάτων. Κατά τη γιορτή των Τριών Ιεραρχών στις 30 Ιανουαρίου, στα σχολεία γίνονται ομιλίες για τη ζωή και τη δράση των τριών στυλοβατών της χριστιανικής πίστης. Οι τρείς ιεράρχες δεν ήταν απλά ποιμενάρχες αλλά και δάσκαλοι και αναμορφωτές της ανθρωπότητας.

Εμείς οι Καρβαλιώτες γιορτάζουμε τον Άγιο Γρηγόριο. Ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός στην αρχή ήταν πρεσβύτερος στη Ναζιανζό, ύστερα έγινε επίσκοπος κι αργότερα τον κάλεσαν στο θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Απ’αυτή τη θέση πολέμησε όλες τις αιρέσεις του Άρειου, του Μακεδονίου και του Νεστορίου και στερέωσε την Ορθοδοξία. Από τα θεόπνευστα κηρύγματα που επονομάστηκε Θεολόγος. Η μνήμη των Τριών Ιεραρχών γιορτάζεται με λαμπρότητα γιατί φώτισαν την οικουμένη όπως τη φωτίζει ο ήλιος.

Το Καρναβάλι της Ξάνθης

Το καρναβάλι κατά τον Χριστιανισμό είναι ένα είδος αποχαιρετισμού προς τη διασκέδαση και την καλοφαγία, πριν μπούμε στην περίοδο της σαρακοστής με την αυστηρή νηστεία. Δεν έχει καμιά σχέση με τις μεταμφιέσεις τις οποίες βρίσκουμε στις αρχαίες διονυσιακές λατρείες. Αν όμως το καρναβάλι στις ρίζες του σήμαινε τον ερχομό των νεκρών στους μεταμφιεσμένους, σήμερα έχει πάρει διαφορετικό χαρακτήρα. Το καρναβάλι είναι μια ευκαιρία διασκέδασης για μικρούς και μεγάλους, ενώ με το δικαίωμα των μεταμφιεσμένων οι άνθρωποι ασυνείδητα παραδίδονται σε μια φυγή από την πραγματικότητα, πραγματοποιώντας έστω και μια βραδιά, έστω πίσω σε μια μάσκα, κάποιο χαμένο όνειρο. Για τα μικρά παιδιά το καρναβάλι είναι αφορμή διασκέδασης και παιχνιδιού. Όλοι οι γονείς ντύνουν τα παιδιά τους με αποκριάτικες φορεσιές, πολλές φορές στερώντας από τους εαυτούς τους κάτι για να δώσουν αυτή τη χαρά στα παιδιά τους. Ντύνονται με πολύχρωμες φορεσιές, σαν να ζωντανεύουν τους ήρωες των παιδικών παραμυθιών, που έχουν μπλεχτεί στα μικρά παιχνιδιάστικα όνειρά τους. Χαίρονται να πηγαίνουν στους παιδικούς χορούς των φίλων τους και προσπαθούν να είναι το κέντρο του ενδιαφέροντος με την ωραία στο ξη τους. Και οι μεγάλοι έχουν τις ίδιες ευκαιρίες για διασκέδαση και μεταμφιέσεις. Μάλιστα σε πολλές πόλεις όλων των χωρών πραγματοποιούνται δημόσιες γιορταστικές εκδηλώσεις στις οποίες μπορεί να πάρει μέρος όποιος θέλει. Κι εκεί κάτω, από ένα ουρανό ενώνονται ξένοι και ντόπιοι στο ξεφάντωμα του χωρού και της μουσικής. Κέντρο του καρναβαλιού είναι το Ρίο που ο φτωχός λαός του είναι προσκολλημένος σε παρόμοιες παραδοσιακές παραστάσεις. Το καρναβάλι εκεί κρατά πολλές μέρες μ’ένα ξέφρενο ενθουσιασμό και ο κόσμος ξεχύνεται στους δρόμους, όπου χορεύει ασταμάτητα κάτω από τους ρυθμούς της σόμπας.

 Στην Ελλάδα τα πιο μοντέρνα καρναβάλια είναι της Πάτρας και της Ξάνθης που γιορτάζονται με πανηγυρικό τρόπο. Στη χώρα μας έχουν επιβιώσει διάφορες μορφές του αποκριάτικου καρναβαλιού.

 Ένα έθιμο που έχει στενή σχέση με τις πρωτόγονες μαγικές τελετουργίες του παρελθόντος είναι αυτό που ζωντανεύει στη Θράκη και έχει το όνομα το έθιμο των Καλόγερων. Δύο μεταμφιεσμένοι καλόγεροι είναι ντυμένοι με δέρματα ζώων, μάσκες και κουδούνια και ο ένας κρατάει τόξο. Στην ομάδα υπάρχουν δύο άλλοι, που παριστάνουν κορίτσια, μια κακοντυμένη « μπάμπω» με ένα ξύλο στο χέρι, που παριστάνει το εφταμηνίτικο παιδί της, δύο  « κατσίβελι», δηλαδή γύφτοι και δύο «ζαπιέδες» όπως ονομάζονται οι χωροφύλακες. Το θέατρο που παίζεται μπροστά στην εκκλησία μας θυμίζει κάτι από αρχαίο δράμα. Όταν τελειώνει, αρχίζει ο χορός που κρατά ως το πρωί. Το έθιμο αυτό συσχετίστηκε με τη διονυσιακή λατρεία και ειδικότερα με θρησκευτικές τελετουργίες πρωτόγονων γεωργών, γιατί σ’όλη την τελετή εκφράζεται καθαρά η επιθυμία των καλόγερων να επενεργήσουν με τρόπους μαγικούς στη βλάστηση των αγρών τους.

 Το καρναβάλι άσχετα από το τι αντιπροσώπευε για τους πρωτόγονους ανθρώπους και τι αντιπροσωπεύει για εμάς σήμερα είναι μια ξεκούραση νότα μέσα στο χειμώνα.

ΦΕΣΤΙΒΑΛ «ΗΛΙΟΣ ΚΑΙ ΠΕΤΡΑ»

Το Φεστιβάλ « Ήλιος και Πέτρα» διοργανώνεται από τη Στέγη Πολιτισμού της Νέας  Κάρβαλης κάθε χρόνο, την πρώτη εβδομάδα του Ιουλίου και έχει εξελιχθεί σε σπουδαίο θεσμό σύσφιξης των σχέσεων μεταξύ των λαών της γης. Πολιτισμικοί θεσμοί, όπως αυτός, δένουν τον άνθρωπο με το συνάνθρωπο του, σφυρηλατούν την ενότητα, δημιουργούν φιλίες και ξεπερνούν τα όρια της καθημερινότητας.

 Η επιτυχία του Φεστιβάλ οφείλεται κατά μεγάλο μέρος στην άρτια διοργανωτική δουλειά καταβάλλει η Στέγη Πολιτισμού Νέας Καρβάλης για να φέρει σε πέρας το έργο της, να κρατήσει ψηλά το θεσμό και να ακολουθήσει τη λογική του «κάθε χρόνο και καλύτερα».

 Στο Φεστιβάλ συμμετέχουν πλήθος φολκλορικών συγκροτημάτων από το Νομό  Καβάλας, καθώς και διάφορα χορευτικά συγκροτήματα απ’όλη την Ελλάδα. Εξάλλου  ο διεθνιστικός χαρακτήρας του θεσμού επιταγχάνεται με την συμμετοχή συγκροτημάτων από ένα ευρύ φάσμα κρατών, που ξεπερνά τα όρια της Ευρώπης.

Εκτός από τις φολκλορικές εκδηλώσεις που αποτελούν το κόσμο του Φεστιβάλ πραγματοποιείται και μια σειρά άλλων μεγάλων εκδηλώσεων.