Τελετουργίες από ΛΑΒΑΡΩΝ, Δ. ΣΟΥΦΛΙΟΥ, Π.Ε. ΕΒΡΟΥ

Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

Χριστουγεννιάτικα έθιμα

Τα χριστουγεννιάτικα παραδοσιακά έθιμα αρχίζουν από την παραμονή της γιορτής. Τα παιδιά έλεγαν τα κάλαντα κρατώντας φαναράκι που στη βάση του έκαιγε ένα κερί. Το φως που τρεμόσβηνε θύμιζε το άστρο της Βηθλεέμ. Πρωτότυπο κάλαντο της περιοχής είναι:

« 40 μέρες 40 νύχτες

η παναγιά μας κοιλοπονούσι

Κοιλοπονούσι, παρακαλούσι

τους αποστόλους, τους αρχαγγέλους

και η Απόστολοι μαμές γυρεύουν

και οι αρχάγγελοι για μηρούς τρέχουν.

κι ώσπου να πάνε και ώσπου να έρθουν η Παναγιά μας ξιλιφτιρώθ’κι».

Στο τέλος τα παιδιά έδιναν τις ευχές στους νοικοκυραίους «και του χρόνου, να ‘στε γεροί, καλόκαρδοι». Στα παιδιά έδιναν νομίσματα, γλυκά και ξερούς καρπούς. Όταν τελείωνε το βράδυ, επέστρεφαν στο σπίτι, έτρωγαν και έπεφταν για ύπνο. Την παραμονή των Χριστουγέννων οι αγρότες σφάζουν γουρουνόπουλα που λένε πως η σφαγή αυτή συμβολίζει τη σφαγή των νηπίων από τον Ηρώδη. Κάθε νοικοκυρά βουτά ένα μαντήλι στο αίμα του ζώου και κάνει σταυρό στην εξώπορτα του σπιτιού για να μην μπει ο «δαίμονας». Μαγειρεύουν λαχανοντολμάδες για να φασκιώνουν το Χριστό όπως λένε. Ζύμωναν τα χριστόψωμα. Την παραμονή των Χριστουγέννων το τραπέζι στρώνεται πανηγυρικά. Τοποθετούσαν 9 ή 7 είδη νηστίσιμων φαγητών, τα οποία συμβολίζουν τα μέρη που επισκέφθηκε η Παναγιά, ο Χριστός και ο Ιωσήφ κατά τον διωγμό του Ηρώδη, χριστόψωμα «μαργαρίτες» ή «φουσικέσες» (είδος λουκουμά με μέλι) 3 ψωμιά στον καθένα είναι αναμμένο ένα κερί και κρασί. Η μητέρα θυμιάζει ενώ ο πατέρας ρίχνει λίγο κρασί στο τζάκι. Πολλές γυναίκες ξαγρυπνούν τη νύχτα της παραμονής για να δουν τα ουράνια να ανοίγουν και να ζητήσουν την εκπλήρωση μιας επιθυμίας τους. Παραδοσιακό χριστουγεννιάτικο φαγητό είναι και η μπάμπω που γίνεται από τις νοικοκυρές την παραμονή. Καθαρίζουν το παχύ χοιρινό έντερο, το γεμίζουν με κομματάκια από κρέας, συκώτι, πλιγούρι και μπαχαρικά. Επίσης μαγειρεύουν «σαρμά». παίρνουν τη «μπόλια» (πάχος που είναι γύρω από αρνίσια συκωταριά) τη γεμίζουν με συκωτάκια ρύζι άνηθο δυόσμο και άλλα μπαχαρικά. Ψήνουν το «σαρμά» στο φούρνο ενώ την μπάμπω τη βράζουν σε σιγανή φωτιά. Φυσικά απαραίτητος είναι και ο «κούρκος» (γαλοπούλα) γεμιστής με κιμά, κουκουνάρια σταφίδες αμύγδαλα κάστανα και ρύζι. Το χριστουγεννιάτικο τραπέζι είναι πλούσιο στα λάβαρα. Μετά τα φαγητά ακολουθεί η ποικιλία γλυκών όπως κουραμπιέδες σαραγλί μπακλαβάς με αμύγδαλο φιστίκι ή καρύδια και χαλβάς αμυγδαλένιος. Απαραίτητα τα φρούτα και οι ξηροί καρποί. Την ημέρα των Χριστουγέννων εκκλησιάζονται πολύ πρωί στην εκκλησία και μετά κάθονται στο πλούσιο τραπέζι για να φάνε με πολλή όρεξη τα νόστιμα φαγητά ιδίως μετά την πολυήμερη νηστεία.

Πρωτοχρονιάτικα έθιμα

Τα πρωτοχρονιάτικα έθιμα έχουν πολλές ομοιότητες με τα χριστουγεννιάτικα. Την παραμονή ομάδες παιδιών ψάλλουν τα κάλαντα τελείωσε οι νοικοκυρές φτιάχνουν τη βασιλόπιτα που γίνεται φυλλωτή με γέμιση από πλιγούρι. Έβαζαν ένα νόμισμα και το βράδυ της παραμονής του αγίου βασιλείου η πίτα «με τουν παρά» θα μπει στη μέση του τραπεζιού. Στην φοντιέρα θα μπουν διάφορα φρούτα ξηροί καρποί και ένα ρόδι για γούρι. Η νοικοκυρά θυμιάζει την πίτα 3 φορές σταυρωτά και ο γεροντότερος της οικογένειας την κόβει. Μοίραζε σε όλους αρχίζοντας από τον πιο ηλικιωμένο αφού προηγουμένως βγάλει από ένα κομμάτι για τον χριστό την Παναγιά, τον άη Βασίλη, το σπίτι και τη δουλειά. Σε όποιον πέσει ο παράς αυτός είναι τυχερός. Το πρωί της επόμενης ημέρας πηγαίνουν το ρόδι στην εκκλησία και μετά τη λειτουργία το σπάζουν στο κατώφλι του σπιτιού και το σκορπίζουν στο σπίτι για το καλό.

Τα φώτα ή Θεοφάνια

Ανήμερα των φώτων γίνεται ο μεγάλος αγιασμός. Συνηθιζόταν να γίνεται πλειστηριασμός προς όφελος της εκκλησίας για το ποιος θα κρατήσει το σταυρό ή την εικόνα της βαπτίσεως στην περιφορά. Όταν έριχνε ο παπάς το σταυρό στον ποταμό έπεφταν οι «βουτηχτάδες». Όποιος τον έφερνε στην επιφάνεια γύριζε μετά στα σπίτια όπου τον κερνούσαν. Ο λαός πιστεύει ότι ανοίγουν τα ουράνια και ό τι ζητήσεις γίνεται. Την παραμονή με την πρωτάγιαση (λέγεται και κρυφός αγιασμός) ο παπάς φωτίζει τα σπίτια. Οι αγρότες ραντίζουν με αγιασμό τα χωράφια για να φύγουν τα δαιμονικά. Τα παιδιά τραγουδούν τα κάλαντα των Θεοφανίων:

«Σήμερα τα Φώτα κι ο Φωτισμός

Αυρ’ της κυράς μας της Παναγιάς

Και στον Ιορδάνη τον ποταμό

Κάνταν η κυρά μας η Παναγιά

Λίβανο βαστούσε, κερί κρατεί

Και τον Αη Γιάννη παρακαλεί

Αη Γιάννη, Αφέντη και Βαπτιστἀ

Δικά σου βαπτίσεις θεού παιδί;

Μετά τον «μεγάλο αγιασμό» όταν επιτέλους αγιάζονται τα νερά πίστευαν ότι εξαφανίζονταν οι καλικάντζαροι γιατί τους κυνηγάει η αγία στούρα του πάπα. Γενικά στο χωριό οι χωριανοί δεν έκοβαν τα νύχια τους το δωδεκαήμερο για να μην ανέβουν τη νύχτα τα δαιμονικά. Τα ονόμαζαν «καρκατζέλους» πίστευαν ότι έρχονταν τη νύχτα από το τζάκι και οι νοικοκυρές θυμιάτιζαν για να μην γίνει κακό στο σπίτι.

Πασχαλινά έθιμα

Τα πασχαλινά έθιμα αρχίζουν από το Σάββατο του Λαζάρου. Τα παιδιά κατά ομάδες γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας τα λαζαρικά. Τα κοριτσάκια κρατώντας πανέρι στολισμένο με λουλούδια χτυπούν τις πόρτες των σπιτιών και τραγουδούν:

Βάγια – Βάγια του Βαγιού, τρώνε ψάρια και κολιό και την άλλη Κυριακή τρων’ το κόκκινο το αυγό. Ήρθαν τα βάγια ήρθε και του Λαζάρου η γιορτή για να μάζουμε αυγά πέντε ή έξι και εφτά, για να βλογήσει ο Χριστός κι ο αφέντης Λάζαρος. Το χελιδόνι το πουλί πάει πέρα κι έρχεται και στέλνει μήνυμα καλό πως είναι καλοκαίρι.

Όποιος δώσει τον παρά

Είναι καλή νοικοκυρά

Κι όποιος δώσει το δεκάρι

Είναι άξιο παληκάρι».

Στο τραγούδι αυτό υπάρχει συγχώνευση 2 εθίμων του τόπου. Το λαζαρικό τραγούδι διώνεται με στίχους από το «χελιδονίσματα» που είναι θρακικό έθιμο όπου τα παιδιά τραγουδούσαν από 1η έως 9η  Μαρτίου τα «χελιδονίσματα».

Των βαΐων

τα παιδιά όλη μέρα τραγουδούν: «Βάγια – βάγια Τω Βαγιώ, τρώνε ψάρι και κολιό, και την άλλη Κεργιακή, τρώνε κόκκινο αυγό». Το πρωί πήγαιναν όλοι στην εκκλησία για να πάρουν τις βάγιες που δίνει ο παπάς και. Οι βάγιες είναι φύλλα από δάφνη που διατηρούν οι πιστοί στο εικονοστάσι για το ξεμάτιασμα.  Στο χωριό συνηθίζονται τα «βαγιοχτυπήματα». Οι γυναίκες χτυπούν με βάγια τις έγκυες για να «λευτερωθούν» πιο εύκολα.

Τη μεγάλη εβδομάδα

Οι μόνες δουλειές που επιτρέπονται τη μεγάλη εβδομάδα είναι το καθάρισμα του σπιτιού το μαγείρεμα το βράσιμο των αυγών και το ζύμωμα. Τη μεγάλη Τετάρτη γίνεται ευχέλαιο στην εκκλησία και σε πολλά σπίτια. Οι νοικοκυρές ζύμωναν πρόσφορα και τα πήγαιναν στην εκκλησία. Τη μεγάλη πέμπτη οι νοικοκυρές έβαφαν κίτρινα αυγά, επίσης κρατούσαν την μπογιά 40 ημέρες γιατί πίστευαν ότι είναι του Χριστού το αίμα. Το βράδυ στην εκκλησία κρεμούσαν στον εσταυρωμένο «πετσέτες» κεντημένες και πουκάμισα (τάματα) για την υγεία τους. Τα αφιερώματα αυτά η εκκλησία τα διέθετε με πλειοδοσία στα πανηγύρια και έδινε χρήματα για κοινωφελείς σκοπούς. Μετά τα 12 ευαγγέλια πολλές γυναίκες ξενυχτούσαν το χριστό. Περνούσαν τη νύχτα τραγουδώντας θρησκευτικά άσματα. Τη μέρα αυτή ούτε πλένουν ούτε απλώνουν τρώνε φακές γιατί πιστεύουν ότι είναι τα δάκρυα της Παναγιάς. Τη μεγάλη παρασκευή οι γυναίκες δίνονται με σκούρα χρώματα. Το πρωί τα κορίτσια στολίζουν τον επιτάφιο με λουλούδια. Παπάς κατέβαζε το χριστό από το σταυρό τον τύλιγε με σεντόνι ιερό βήμα και με ψαλμωδίες μετέφεραν τον επιτάφιο και τον τοποθετούσαν στο ναό μπροστά στο ιερό βήμα. Προσκυνούσαν τον επιτάφιο πρώτα οι άνδρες ακολουθούσαν οι γυναίκες και τα παιδιά που περνούσαν από κάτω από τον επιτάφιο 3 φορές για να είναι γερά. Το βράδυ γινόταν η περιφορά του επιταφίου με κατάνυξη στο χωριό. Το μεγάλο Σάββατο στολίζουν την εκκλησία με κλαδιά δάφνης. Όταν ο παπάς λέει «ανάστα ο θεός κρίνων την γην» σκορπά τα δαφνόφυλλα. Οι γυναίκες τα άρπαζαν πριν πέσουν κάτω και τα φύλαγαν στο εικονοστάσι για να τα χρησιμοποιήσουν για το ξεμάτιασμα.

Κυριακή του Πάσχα

Στις 2 το πρωί η καμπάνα καλούσε τους πιστούς στην εκκλησία το χριστός Ανέστη το έλεγε ο παπάς στον αυλόγυρο. Μετά έμπαιναν όλοι στην εκκλησία. Ενώ γινόταν η απόλυση κόντευε να ξημερώσει και ήταν γραφικό να βλέπει κανείς να φωτίζονται οι δρόμοι από αμέτρητα κεράκια. Μόλις έμπαινε στο σπίτι αλληλοασπάζονταν λέγοντας την ευχή χριστός Ανέστη, τσούγκριζαν τα αυγά, έπιναν γάλα, έτρωγαν τσουρέκι και όποιος ήθελε έτρωγε και μαγειρίτσα. Το μεσημέρι έτρωγαν αρνί στη σούβλα. Ο ειδικός εξέταζε τα σημάδια στην ωμοπλάτη. Μετά κοιμούνταν λίγο και όποιος ήθελε πήγαινε στην δεύτερη ανάσταση. Την ανάληψη του κυρίου πίστευαν ότι τα μεσάνυχτα της παραμονής της αναλήψεως ανοίγουν οι ουρανοί και όσοι είναι άξιοι βλέπουν ένα φως που ανεβαίνει στον ουρανό.

Ψυχοσάββατα

Λέγονται και «Ψυχά». Οι νοικοκυρές έφτιαχναν κόλλυβα και αφού τα διάβαζε ο παπάς τα μοίραζαν για τις ψυχές. Την πεντηκοστή γονάτιζαν στην εκκλησία 3 φορές πάνω σε καρυδόφυλλα. Τις 2 φορές για να συγχωρεθούν οι αμαρτίες τους και την τρίτη για τους πεθαμένους. Τα φύλλα της καρυδιάς τα έβαζαν μέσα στα σεντούκια για να μη φάει ο σκόρος τα μάλλινα. Του αγίου πνεύματος πίστευαν ότι εκείνη την ημέρα το άγιο πνεύμα βγαίνει στον ουρανό τα ξημερώματα και ότι γυρέψει κανείς γίνεται.

Αποκριάτικα έθιμα

Οι αποκριές αποτελούν ουσιαστικά από την εισαγωγή στην περίοδο της νηστείας και προετοιμασία για τη μεγαλύτερη γιορτή της χριστιανοσύνης το Πάσχα. Αποτελούσε μια περίοδο τόνωσης πριν αρχίσει η σαρακοστή που ξεκινά την καθαρά δευτέρα. Πραγματοποιούσαν αναβίωση του εθίμου του μπέη που περιέχει διονυσιακά στοιχεία και έχει σατυρικό χαρακτήρα. Ο Μπέης είναι ώριμος άντρας με μουστάκι ντυμένος με γούνα βαμμένος με κοκκινάδι πολλά στολίδια μαύρο φέσι μπότες κρατούσε στο χέρι ραβδί και ναργιλέ. Μέσα από αυτή την αναπαράσταση αναπαριστόταν η τουρκική κατοχή και η ανέχεια της εποχής εκείνης. Προηγείται ο τελάλης,  ακολουθεί η φρουρά του μπέη, δηλαδή ο αστυνομικός του, έπεται ο ίδιος, οι αυλικοί και οι γεωργοί που αναπαριστούν γεωργικές εργασίες της περιοχής. Το ντύσιμο όλων των προσώπων βασίζεται σε ρούχα παλαιότερων εποχών και σε αυτοσχεδιασμό. Αφού τελειώσει η γύρα του μπέη γίνεται αναπαράσταση τοπικών εργασιών (όργωμα-θερισμός) από τους γεωργούς. Μετά ο κόσμος μαζεύεται στην πλατεία και μαζί με το προσωπικό του μπέη πίνει και διασκεδάζει.