Τελετουργίες από ΣΑΜΟΘΡΑΚΗΣ, Δ. ΣΑΜΟΘΡΑΚΗΣ, Π.Ε. ΕΒΡΟΥ
B. ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΙΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ
Όλο το «δωδεκάμερο» λένε, πως οι καλικάντζαροι βγαίνουν τα μεσάνυχτα και γυρίζουν έξω από τα σπίτια, κοντά στις καμινάδες. Κατεβαίνουν πολλές φορές από αυτή, μέσα «στ’ γουνιἀ» (τζάκι) για να κλέψουν το φαΐ.
«Χάραξε» (ξημέρωσε) 25 Δεκεμβρίου: «Πασπατευτός» (ψαχουλευτά) μέσα στο σκοτάδι, σηκώνεται η μητέρα μας, να δει το ρολόι της εκκλησίας. Με το μαντολίνο στα χέρια παίζουν και τραγουδούν σ’ εμάς τα κάλαντα:
«καλήν ημέραν άρχοντες, αν είν’ ο ορισμός σας, Χριστού τη θεία γέννηση να πω στ’ αρχοντικό σας. Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλη οι ουρανοί αγάλλονται χαίρετ’ η κτίσης όλη». (Μαρία Βερβέρη)
31 Δεκεμβρίου: Τελευταία μέρα του μήνα, μα και του χρόνου. Παραμονή Πρωτοχρονιάς. Παραμονή του Αγίου Βασιλείου. Σε κάθε σπίτι απόψε έχουν λουκουμάδες με μέλι και καρύδια. Η βασιλόπιτα είναι πάνω στο τραπέζι. Τα ξόμπλια της και το: « ευτυχές το νέον έτος» έγιναν με ιδιαίτερη προσοχή. Από νωρίς είπαν τα παιδιά τα κάλαντα αποχαιρετώντας τον παλιό χρόνο και καλωσορίζοντας τον καινούριο. Ώρα 23:45. Κοντά στο τζάκι, μαζευόμαστε όλη αυτή την ώρα. Κρατούμε στα χέρια μας λιόφυλλα (ξερά φύλλα ελιάς) και ο καθένας με τη σειρά του τα ρίχνει ένα-ένα πάνω στα αναμμένα κάρβουνα και κάνει μια ευχή. Εύχεται ο καινούργιος χρόνος να του φέρει αυτό που επιθυμεί. Αν το λυόφυλλο αναποδογυρίσει πάνω στο κάρβουνο προτού καεί, τότε σημαίνει πως η ευχή του «έπιασε» (θα γίνει). αν όμως καεί χωρίς να αναποδογυρίσει, τότε η ευχή του δεν έπιασε. Για κάθε λιόφυλλο και μια ευχή. Και ο καθένας μας ρίχνει πολλά λιόφυλλα. Πολλές ευχές και πολλές ελπίδες για τον καινούριο χρόνο.
Πρωτοχρονιά
Ένα ρόδι σπάζει η μητέρα μπροστά στην εξώπορτα και στο χέρι της βαστά μια πέτρα και λέει: « όπως βαρύ ή πέτρα να βαραίν(ει) του πουρτουφόλ(ι) και όπως γεμάτου ένει του ρόδ, να ‘ν γεμάτο το σπίτ μας». Η εφ πόρτα ανοίγει «τσίτα κόρδας» (διάπλατα), σε λίγο θα ‘ρθουν τα παιδιά από όλο το χωριό να μας «τα πουν». Ντυμένοι με ζεστά καινούργια ρούχα «όπως το καλεί η μέρα» παίρνουμε το δρόμο για την εκκλησία. Η κοίμηση της Θεοτόκου αστράφτει ντυμένη στα χιόνινά της. Η ζέστη των κεριών και η ανάσα του λιβανιού, μας υποδέχονται χαϊδεύοντας την κοκκινισμένη μύτη, τα παγωμένα αυτιά και το «ξυλιασμένο» (παγωμένο) χέρι μας, δέχεται το φίλημα αυτής της θέρμης.
Πέντε Γεναριού:
Του Σταυρού σήμερα. Μετά τη Θεία Λειτουργία ο ιερέας γυρίζει σ’ όλα τα σπίτια και τ’ αγιάζει. Κρατά στο δεξί χέρι το σταυρό και στ’ άλλο βασιλικό. Τον «ακλουθἀ» (ακολουθά) ένα παιδάκι κρατώντας ένα «χαρανί» με αγιασμό. Με αυτόν «φωτίζει» πρώτα τα εικονίσματα του σπιτιού, κατόπιν τον νοικοκύρη, μέσα στο «χαρανί» ρίχνει χρήματα (κέρματα) για τον κόπο τους.
Παραμονή των Φώτων:
Την περιμένουν τα μικρά παιδιά μέχρι τριών χρόνων αλλά και οι γονείς τους γιατί απόψε οι νονοί στέλνουν στα βαφτισιμιά τους τη «λαμπάδα». Μια λαμπάδα παλαμιστή με αγνό κερί, ρούχα και παπούτσια για το παιδί. Για τον πατέρα, στέλνουν συνήθως ένα πουκάμισο και για την μητέρα ύφασμα για φόρεμα. εφ τη λαμπάδα, τη μισή θα την κάψουν στο σπίτι και την υπόλοιπη στην εκκλησία.
Φώτα:
Μεγάλη γιορτή για το νησί. Στη θάλασσα ο ιερέας ρίχνει τον σταυρό και κολυμβητές πέφτουν να τον βγάλουν. Αυτός που βγάζει το σταυρό από τη θάλασσα, τον φέρνει στη Χώρα για να τον προσκυνήσουν και αυτοί που δεν μπόρεσαν να κατέβουν στην Καμαριώτισσα.
Απόκριες:
Τα παιδιά είναι ντυμένα με εθνικές ενδυμασίες και κρατούν τη Σημαία ψηλά. Αποκριάτικη η φωτογραφία, μα τα παιδιά Ελληνόπουλα αληθινά.
Άνοιξη. Εποχή που η χριστιανοσύνη γιορτάζει την Ανάσταση του Χριστού. Ξεχωριστή βδομάδα του χρόνου αποτελεί η Μεγάλη Εβδομάδα. Μεγάλη Δευτέρα, Μεγάλη Τρίτη. Μέρες πάστρας, πλύσης και τακτοποίησης των σπιτιών. Ο αναστημένος Κύριος θέλουμε να τα βρει όλα φρεσκαρισμένα, καθαρά. Οι πολλές δουλειές όμως δεν γίνονται εμπόδιο για τον εκκλησιασμό. Τη Μεγάλη Τετάρτη οι δουλειές είναι λίγες. Σήμερα δεν πρέπει να πιάσουμε σαπούνι στο χέρι. Η γυναίκα έπλυνε σε έναν «ανεγό» (ρυάκι) άφησε «το απουπλάκ(ι)» (f απολειφάδι) της. Ο Χριστός πέρασε, πάτησε πάνω σε αυτό, γλίστρησε και έπεσε κάτω. Τον πρόλαβαν εδώ, οι Εβραίοι και τον έπιασαν. Έτσι, καμιά Σαμοθρακίτισσα δεν πλένει αυτή τη μέρα. Μεγάλη Πέμπτη, πρωί πρωί τα παιδιά φορούν τα καλά τους ρούχα και «παν να φιλίσ’ του χέρι» (πηγαίνουν να φιλήσουν το χέρι) της νονάς, της γιαγιάς και του παππού, της θείας, του θείου. Σήμερα τα παιδιά θα κοινωνήσουν. Όλοι δίνουν τη συγχώρεση, αλλά και τα χρήματα. Τα παιδιά δεν έχουν δικό τους χαρτζιλίκι. Μόνο όταν λένε τα κάλαντα και όταν κοινωνήσουν. Γι’ αυτό και σήμερα έχουν ξυπνήσει πρωί-πρωί: φτιάχνουν κόκκινα αυγά γι’ αυτό και αυτή η μέρα λέγεται και κόκκινη Πέμπτη. Επίσης φτιάχνουν και τα πατροπαράδοτα «κλίκια» που είναι κουλούρες μικρές και στη μέση ένα κόκκινο αυγό. Μεγάλη Παρασκευή κανείς δεν δουλεύει. Η καμπάνα χτυπά πένθιμα. Λένε και σήμερα το μοιρολόι. Κόσμος προσκυνά τον επιτάφιο, τον «ξαπλωμένο» (στο φέρετρο βαλμένο) Χριστό. Αφήνουν τα λουλούδια πάνω στο Σώμα Του. Κάνουν 3 μετάνοιες και περνούν κάτω απ’ τον επιτάφιο, 3 φορές σταυροειδώς. Μερικοί μένουν όλη μέρα κάτω από αυτόν. Προσεύχονται. Στη συνέχεια γίνεται η περιφορά του επιταφίου. Ξημερὠνει Μέγα Σάββατο. Ο κόσμος το βράδυ φτάνει στο ιερό βήμα « Δεύτε λάβετε φως» ψάλλει ιερέας και κρατά μια αναμμένη λαμπάδα λευκή με το Άγιο Φως. Όλοι ανάβουν τις λαμπάδες τους. Σε λίγο ακούγεται το «Χριστός Ανέστη» και αμέσως χτυπούν την καμπάνα.
23 Απριλίου. Γιορτή «τ’ Αγιού Γιωργιού»:
Στον Άι Γιώργη τον «καμπίσιο» (του κάμπου) θα λειτουργήσουν οι Αλωνίσιοι. Είναι δικός τους Άγιος. Προστατεύει τα χωράφια, τα σπαρτά και αυτούς τους ίδιους. Γίνεται μεγάλο πανηγύρι στη μέρα του.
Πρωτομαρτιά:
Οι γυναίκες και τα κορίτσια βάζουν «Μάρτη» στο λαιμό και στο «καρπόχειο» (καρπό χεριού). Μπήκαμε στη Σαρακοστή. Των Αγίων Σαράντα σήμερα.
25 Μαρτίου.
Γιορτή θρησκευτική και εθνική. Γιορτάζουν στα σχολεία. Οι δάσκαλοι ακούραστοι με θέρμη μεταδίδουν τη φλόγα «στα Σαμαθρακτούδια» για τα μεγάλα ιδανικά του έθνους μας.
15 Αυγούστου:
Γιορτάζει η εκκλησία της Χώρας. Πολύς κόσμος έρχεται στη χάρη της, για να την προσκυνήσει. Το βράδυ διασκεδάζουν στα καφενεία, στο «μπάλο».
Τον Οκτώβριο η μεγάλη γιορτή του Αγίου Δημητρίου. Γιορτάζει και το εξωκλήσι της γειτονιάς μας. Σήμερα υποδέχεται το νησί το εικόνισμα της «Γιαγιάς μας, της Κρεμνιώτισσας» (της Παναγίας). Στην εκκλησία της Χώρας. Από το Πάσχα ως στις 26 Οκτωβρίου, η εικόνα μένει στο εξωκλήσι που ανήκει. Από σήμερα, μπορεί κάθε οικογένεια να το πάρει στο σπίτι της και «να την ξενυχτήσει».
8 Νοεμβρίου:
Τότε θα μπορέσουμε να πάμε στο «Κφόπετρου» στον «Αι Στρατ» (Άγιο Ευστράτιο) για να λειτουργήσουμε ανήμερα της γιορτής του . Θα ψήσουμε αρνιά, θα’ ρθουν τα «βιολιά» και ο κόσμος θα τραγουδά και θα χορεύει όπως σε όλα τα πανηγύρια.
12 Δεκεμβρίου:
Του Αγίου Σπυρίδωνα. Σήμερα η μέρα παίρνει «ένα σπίρις». Μεγαλώνει ως ένα σπυρί. Πιστεύουμε πως ο Άγιος Σπυρίδωνας όλη τη νύχτα περπατάει . Πάει από σπίτι σε σπίτι και όπου βρει καλοφτιαγμένη «ζ(ι)μαρουπατους» (κολοκυθοπιτα) τρώει γιατί του αρέσει και για δώρο αφήνει τις ασημένιες μπότες του.