Τελετουργίες από Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ, Δ. ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ, ΑΙΓΕΙΡΟΥ
Εργασία της Ματσκίδου Όλγας ,
-φοιτήτριας του τμήματος ιστορίας – εθνολογίας –με θέμα :
Επιτόπια λαογραφική έρευνα στην περιοχή Καβακλή
Πληροφοριοδότες :
-Στέλλα Καλογερέα , η οποία διετέλεσε επί σειρά ετών πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου Καβακλή .
-Ιωάννα Αλμπανίδου , κάτοικος Καβακλή .
B:Εθιμα λαϊκού εορτολογίου
Ερ: Ποια ήταν τα έθιμα του λαϊκού εορτολογίου; (σαρακοστή πριν τα χριστούγεννα, το δωδεκαήμερο από 25 Δεκ- 5 Ιανουαρίου, γιορτές του Φεβρουαρίου, απόκριες, κινητές εορτές, ακίνητες γιορτές της άνοιξης, γιορτές του καλοκαιριού και του φθινοπώρου ως την γιορτή του αγίου Φιλίππου).
Απ: Οι Ανατολικορουμελιώτες είχανε πολύ αναπτυγμένο το αίσθημα της θρησκείας. ΄Ολη τη Σαρακοστή των Χριστουγέννων νήστευαν. ΄Ετρωγαν ξηρή τροφή, τουρσί και όσπρια. Τρείς μέρες πριν τα Χριστούγεννα, <<έκοβαν>> το γουρούν και πήγαιναν από ένα κομμάτι σε όλους τους συγγενείς. Το κομμάτι το ‘λεγαν <<μοίρα>>. Η δουλειά αυτή ήταν καθαρά ανδρική. Οι ηλικιωμένοι πήγαιναν στο καφενείο, <<στ’ αργαστήρι>>, για κανένα ρακί.
Την παραμονή πάλι μαγειρεύανε τα 9 φαγητά. Πρόκειται για 9 νηστίσιμα φαγητά τα οποία έτρωγαν το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων. Στρώνανε το <<σουφρά>> και τρώγανε νωρίς για να περιμένουν την παρέα με τα τραγούδια, την λεγόμενη <<τσέτα>>. ΄Επαιρνε ο παππούς ή ο πατέρας ένα υνί, έβαζαν επάνω κάρβουνα και λιβάν και ο παππούς θυμίαζε όλη την οικογένεια, τα εικονίσματα, το τραπέζι το σπίτι και τα ζωντανά και έλεγαν τη χριστουγεννιάτικη προσευχή. Και ύστερα έτρωγαν τα φαγητά και κόβαν το χριστόψωμο.
Την παραμονή της Γέννησης του Χριστού στις 23 Δεκεμβρίου τα μεσάνυχτα, είχανε το έθιμο οι νέοι και τα παιδιά κυρίως να γιορτάζουν τα <<κόλιντα>>. Στις 12 ακριβώς υπήρχε μεγάλη έξαρση για την γέννηση του Σωτήρος, που είχε προαναγγείλλει το φωτεινό αστέρι πάνω από τη φάτνη της Βηθλεέμ.
΄Εσπαζαν φράχτες, πόρτες και φώναζαν : Μπάμπου κόλιντα, Μπάμπου κόλιντα, αναζητώτας τη γνωστή μαμή που θα ξεγεννούσε το θεάνθρωπο. Ακόμη και σήμερα εφαρμόζεται σε μερικά μέρη το έθιμο της <<Μπάμπου κόλιντα>>.
Τα κάλαντα τα λέγανε κατά μεγάλες παρέες (τσέτα). Η τσέτα αποτελείτο από 6 άτομα και ένα βοηθό τον <<χειμπετσή>>, ο οποίος κουβαλούσε το δισάκι για να βάζει μέσα τα δώρα που τους δίνανε, κρέατα, πίτες, κρασί καρύδια και ότι είχε το σπίτι. Ξεκινούσαν πρώτα για το σπίτι του παπά, ύστερα του προέδρου και τ΄ άλλα σπίτια που τους είχαν καλέσει. Ποτέ δεν πήγαιναν ακάλεστοι, εκτός εάν κανένας νέος αγαπούσε κάποια κοπέλα. Τότε η παρέα πήγαινε έξω από το σπίτι και τραγουδούσε <<π’ αρχοντικό σαν ήρθαμε , σ’ αρχοντικό θα πάμε>>. Εάν ο πατέρας της κοπέλας τούς καλούσε λέγοντας <<καλώς τα παλικάρια>> ήταν ένδειξη ότι ο γαμπρός ήταν καλοδεχούμενος. Μαζί με τα τραγούδια ο μεγαλύτερος της παρέας έπαιρνε το λόγο κι έλεγε <<το δικό μας παλ΄ κάρι είναι 20 χρονώ, ταμάμ για παντρειά, δ’ κο του σπίτι και 20 στρέμματα χουράφ ‘ >>. Ο πατέρας ρώταγε όλη την οικογένεια και τελευταία την κοπέλα. Ο γαμπρός έδινε ένα λουλούδι στην κοπέλα και φιλούσε τα χέρια όλων. Από κείνο το βράδυ μπορούσε να πηγαίνει ελεύθερα στο σπίτι της κοπέλας.
Στα σπίτια που πήγαιναν τραγουδούσαν πρώτα το τραγούδι του Χριστού.
Χριστός γεννιέται χαρά στο κόσμο,
χαρά στον κόσμο,
στα παλικάρια στα παλικάρια στους Αη-ποστόλους
στους Αη-ποστόλους στους Αη-Αγγέλους.
Βρε Αη-ποστόλοι μ’ βρε Αη-Αγγέλοι μ’ βοήθησέ μας τούτην την ώρα τούτην την ώρα την αβλοημένη την αβλοημένη την δοξασμένη.
Κ ώσπου να πάνε κι ώσπου να’ ρθούνε η Παναγία μας ελευθερωθεί.
Χριστός γεννιέται στους δαφιούς παρτει
Σαν ήλιος λάμπει σαν νιο φεγγάρι.
Σαν νιο φεγγάρι σαν παληκάρι
Κι ο νοικοκύρης να ζεις και να΄ναι
με την κυρά του με τα παιδιά του.
Μετά από τα τραγούδια του Χριστού τραγουδούσαν για τον αφέντη του σπιτιού (τραγουδήσαμι το Χριστό ας πούμε τον αφέντη….). Εάν το σπίτι είχε νιόπαντρο ζευγάρι λέγαν ξεχωριστό τραγούδι. Επίσης ξεχωριστά τραγούδια λέγανε αν το το σπίτι είχε μεγάλο αγόρι της παντρειάς και ήταν και πρωτότοκο, εάν είχε κορίτσι της παντρειάς , εάν είχε αγόρι που πήγαινε στο σχολείο, αν είχε αγόρι μεγάλο που ήταν ερωτευμένο, αν υπήρχε αγόρι σε τσελιγκόσπιτο που πήγαινε στα πρόβατα, εάν υπήρχε στο σπίτι μεγάλο αγόρι ζωηρό και γλεντζέδικο, εάν υπήρχε κοπέλα που ήταν ερωτευμένη με το γειτονόπουλο της, αν είχαν αβάφτιστα μωρά ή αν ήταν κάποια χήρα.
Άλλο έθιμο που γιόρταζαν παλιά οι κάτοικοι της Ανατολικής Ρουμελίας και που έχει σχεδόν ξεχαστεί από τους νέους σήμερα ήταν η <<τριστιάλκα>>. Με το έθιμο αυτό θέλανε να διώξουν όλα τα τα κακά δαιμόνια του Σατανά, που κυκλοφορούσαν κατά την διάρκεια του 12ημέου από τα Χριστούγεννα μέχρι τα φώτα. Πίστευαν ότι στο διάστημα αυτό τα νερά ήταν αβάπτιστα και επιδίωκαν να διώξουν τα διαμόνια με τον τρόπο αυτό. Η «τριστιάλκα» σημαίνει θρύψαλα και γιορτάζαν κυρίως τα Σούρβα (παραμονή Πρωτοχρονιάς).
Να πως γινόταν η Τριστιάλκα:
Κόβουν ένα μικρό κλαρί, καθαρίζουν τη φλούδα του , σχίζουν ότα τα κλωνάρια του με το μαχαίρι και ξεραίνουν στην φωτιά ώστε όταν το χτυπούσαν κάπου έτριζε με βοή.
Μετά το στολίζουν με διάφορες κορδέλες χρωματιστές και ήταν πλέον τέλεια τριστιάλκα. Όλα τα παιδιά είχαν την απαίτηση από τους γονείς τους να του φτιάξουν από μια τριστιάλκα την ημέρα που γιόρταζαν τα Σούρβα, δηλ. την Πρωτοχρονιά και με αυτήν έβγαιναν στους δρόμους στα σπίτια στα καφενεία και χτυπούσαν χαρακτηριστικά στην πλάτη τους μεγάλους διώχνοντας από πάνω τους τα δαιμόνια. Οι μεγάλοι το αποδέχονταν με θρησκευτική ευλάβια και έδιναν δραχμούλες στα παιδιά.Κάνοντας αυτό τα παιδιά λέγανε τα εξής λόγια τρις τριστιάλκα και τώρα και του χρόνου και πάλι του Αη-Βασίλη και έβλεπε κανείς όλη την ημέρα της Πρωτοχρονιάς μικρούς και μεγάλους να συζητούν ποια τριστιάλκα ήταν η καλύτερη.
Άλλη μια ιστορία υπάρχει για τα Σούρβα. Σούρβα φωνάζουμε την παραμονή της πρωτοχρονιάς και μέχρι να τελειώσει η θεία λειτουργία. Θα σου διηγηθώ την ιστορία η οποία είναι συνδεδεμένη με τα κόλιντα.
Όταν παρουσιάστηκε ο ΄Αγγελος Κυρίου στην Παναγία της είπε ότι θα γεννήσει το θείο αγόρι και ότι έπρεπε οκτώ ημέρες μετά την γέννησή του να το ονομάσουν Ιησού. Υπήρχε ο κίνδυνος όμως οι άρχοντες να εκμεταλλευθούν το γεγονός και πιθανώς να δώσουν άλλο όνομα στο παιδί. Ο κόσμος τότε βγήκε στους δρόμους και φώναζε και χτύπαγε τις πόρτες των πιθανών νουνών φωνάζοντας Ισούρβα Ιούρβα Σούρβα. ΄Όπως είναι γνωστό η συλλαβή «ρβα» στην εβραϊκή γλώσσα σημαίνει βάπτιση και η λέξη «ιησού-ρβα» σημαίνει «Ιησούς να βαπτιστεί». Το έθιμο αυτό διατηρείται ακόμα και σήμερα σι μερικά μέρη διαμονής Καβακλιωτών.
Οι Καβακλιώτες ύστερα περιμένουν τα Φώτα για να αγιαστούν τα νερά. Παραμονή των Φώτων περνούσε ο παπάς από τα σπίτια και φώτιζε. Ανήμερα έριχναν το σταυρό στο ποτάμι όπως και τώρα .
Τον Αη Γιάννη πάλι τα αγόρια και τα κορίτσια έφτιαχναν στεφάνια και πηγές στις βρύσες. Εκεί έριχναν τα στεφάνια και μπουγελώνονταν. Τελείωναν οι γιορτές και ύστερα για 2 μήνες περίπου έτρωγαν το φασιμιό.
Ξεκινούσε μετά η απόκρια. Ντύνονταν καρναβάλια από την κρεατινή Κυριακή μέχρι την Κυριακή της τυρινής και γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι με γέλια, χορούς και τραγούδια με ευκαιρία μάλιστα τις απόκριες γιόρταζαν και τη γιορτή του Αγίου Τρύφωνα (πρώτη Φλεβάρη) που είπαμε προηγουμένως. Ύστερα, ακολουθούσε η Καθαρά Δευτέρα, οπότε η νοικοκυρά έπρεπε να πλύνει όλα τα σκεύη. Τότε μάλιστα ήταν μπακιρένια και χρειάζονταν να τα γυαλίσουν, να τα τρίψουν. Από εκείνη τη μέρα δεν έβαζαν αρτυμένα κρέατα πια στο σπίτι μέχρι και το Πάσχα. Ξεκινούσε δηλαδή η Σαρακοστή και μάλιστα αυστηρή.
Κάθε χρόνο δε, το Σάββατο του Λαζάρου γινόταν μια ωραία γιορτή. Όλα τα κοριτσάκια πιασμένα χέρι – χέρι τραγουδούσαν το τραγούδι του Λαζάρου. «Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα βάγια, που τρων τα ψάρια . ΄Ηρθε η Πασχαλιά με τα κόκκινα αυγά». Κρατώντας καλαθάκια στολισμένα με λουλούδια γύριζαν την γειτονιά, τραγουδούσαν και γέμιζαν τα καλαθάκια με αυγά. Ολόκληρη η διαδικασία γινόταν για το βάψιμο των αυγών, που γινόταν κατά παραδοσιακό τρόπο. Χρησιμοποιούσαν τσόφλια κρεμμυδιών ή χρώματα που έφτιαχναν οι ίδιες οι νοικοκυρές από ξηρούς καρπούς και αγριοβότανα . Βασικό καθήκον είχαν όμως να πάνε στα νεκροταφεία και να αποθέσουν λίγα λουλούδια και ένα αυγό πάνω στον τάφο, αφήνοντας τη σκέψη τους να συντροφεύει για λίγο τις ψυχές των αγαπημένων τους και την ψυχή τους να περάσει από τα πελάγη της ανάμνησης. Επίσης, το πρώτο Σάββατο της Μεγάλης Σαρακοστής γιορτάζουν τους Αγίους Θεοδώρους (συνήθως μέσα στο Φλεβάρη) και με μεγάλη επισημότητα . ΄Ολοι οι νέοι βρίσκονταν υπ' ατμόν. Επικρατούσε το έθιμο, της «εξώπορτας», πράγμα που συνηθίζεται και σήμερα. Το έθιμο έχει ως εξής: Ο νέος ο οποίος ενδιαφερόταν για μια κοπέλα έπαιρνε τους φίλους του και πήγαιναν τη νύχτα και έκλεβαν την εξώπορτα του σπιτιού της και την μετέφερε σπίτι του. Αυτό σήμαινε ότι ζητούσε την κοπέλα για γυναίκα του. Ο πατέρας έβλεπε πως έλειπε η πόρτα και μάθαινε ποιος νέος ενδιαφερόταν. Αν ενδιαφερόταν κι άλλος για την κοπέλα και εύρισκε την πόρτα να λείπει τότε αναποδογύριζε το αυτοκίνητό του (μάλλον το αμάξι) ώστε να βλέπει στο σπίτι του. Το πρωί της γιορτής των Αγίων Θεοδώρων μετά την θεία λειτουργία ακολουθούσε το έθιμο της «γαϊδουροδρομίας», που ήταν πολύ διασκεδαστικό και ο κότινος του νικητή ήταν ένα μαντήλι. Ξέχασα επίσης να σου πω ότι την Καθαρή Δεύτερα ανάβαν φωτιές και πηδούσαν από πάνω για να φύγουν οι ψύλλοι, κάνανε πετροπόλεμο οι νέοι του ενός μαχαλά με τους νέους του άλλου μαχαλά.
΄Ενα άλλο έθιμο ήταν το καλίβωμα. Ο νέος που αγαπούσε την κοπέλα έριχνε μια πιστολιά στα παράθυρα της σκορδόπιστης και φώναζε «την καλίβωσα». Μετά ξεκινούσε η Μεγάλη Βδομάδα. Πήγαιναν στη εκκλησιά κάθε μέρα. Την Μ. Τετάρτη έφτιαχναν τα τσουρέκια. Την Μ. Πέμπτη έβαφαν τα αυγά και έβγαζαν ένα κόκκινο πανί έξω στην αυλή και το κρεμούσαν σε σχοινί. Τη Μ. Παρασκευή στόλιζαν τον επιτάφιο και το βράδυ συγκεντρώνονταν όλοι οι επιτάφιοι κάθε εκκλησίας στην πλατεία. Τη Μ. Παρασκευή δε οι νοικοκυρές δεν έπρεπε να κάνουν καμιά δουλειά στο σπίτι. Μετά ήταν η Ανάσταση, τα ίδια έθιμα όπως σήμερα.
50 μέρες μετά το Πάσχα γιόρταζαν την Αγία Τριάδα. Εκεί κοντά στο Καβακλί υπήρχε ένα μοναστήρι και γινόταν πανηγύρι. Πήγαιναν όλα τα γύρω καβακλιώτικα χωριά με τη βοϊδάμαξα. Το πανηγύρι κρατούσε μέρες και γινόταν κάτι σαν παζάρι.
.