Τελετουργίες από ΔΙΚΑΙΩΝ, Δ. ΟΡΕΣΤΙΑΔΟΣ, Π.Ε. ΕΒΡΟΥ
Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
Η σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα. Γιορτές που υπάρχουν πριν τα Χριστούγεννα είναι της Αγίας Αικατερίνης, του Αγίου Στυλιανού, του Αγίου Ανδρέα, της Αγίας Βαρβάρας, τους Αγίου Νικολάου, του Αγίου Σπυρίδωνα και του Αγίου Ελευθερίου. Της Αγίας Βαρβάρας, βράζουν σιτάρι (βαρβάρα) και τη μοιράζουν. Η εορτή της σαρακοστής ξεκινάει την ημέρα της εορτής του Αη Σαράντη όπου και φτιάχνουν λαλαγκίτες. Συνήθως νήστευαν από την αρχή της σαρακοστής μέχρι και τα Χριστούγεννα.
Το δωδεκαήμερο (25 Γεκεμβρίου-5 Ιανουαρίου).
Σε όλη τη διάρκεια του δωδεκαημέρου οι γυναίκες έγνεθαν. Την παραμονή των Χριστουγέννων έσφαζαν το γουρούνι και το έκαναν καβουρμά. Γενικά αυτές τις μέρες οι γυναίκες και τα παιδιά συνήθως τα κορίτσια, ετοίμαζαν το σπίτι για να υποδεχτούν τα Χριστούγεννα. Επίσης την παραμονή των Χριστουγέννων έβγαιναν τα παλικάρια για να πουν τα κάλαντα. Ως μπαχτσίσι (δώρο) τους έδιναν χοιρινές μπριζόλες, κάστανα, καρύδια, λουκάνικα και τους κερνούσαν κρασί και τσίπουρο. Τα κάλαντα ή αλλιώς «κόλιαντα» ήταν τα εξής:
«Χριστούγεννα, χαρά στον κόσμο, χαράς τον κόσμο στα παλικάρια, χαρά στον κόσμο στα παλικάρια στα παλικάρια, στα λιοντάρια. Σαράντα μέρες σαράντα νύχτες κι η Παναγιά μας κυλοπονούσι, κυλοπονούσι, παρακαλούσι., κοιλοπονούσι παρακαλούσι τους Αη πουστόλους τους Αρχαγγέλους, τους Αη πουστόλους τους Αρχαγγέλους κι οι Αη πουστόλοι μαμές γυρεύουν. Κι ώσπου να πάνε κι ώσπου να έρθουν η παναγιά μας ξιλεφτερώθι»
Από την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν από τον κάτω κόσμο οι καλικάντζαροι. Βγαίνουν μόνο τη νύχτα και χόρευαν και φοβέριζαν τον κόσμο. Παλαιά τους φοβόταν πολύ και δεν έβγαιναν έξω μετά τις δώδεκα το βράδυ για να μην τους συναντήσουν. Κάποιοι έλεγαν ότι οι καλικάντζαροι ήθελαν να κόψουν τα δέντρα της γης. Επίσης την νύχτα δεν κοιμούνταν κοντά στα τζάκια για να μη τύχει και μπουν καλικάντζαροι από τον «μπατζά» και δεν έφερναν μέσα στο σπίτι εργαλεία για να μην τα ακολουθήσουν.
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς φτιάχνουν μια πίτα, την βασιλόπιτα όπου βάζουν μέσα ένα νόμισμα. Την βασιλόπιτα θα την τεμαχίσει ο αρχηγός της οικογένειας και μοιράζει στον κάθε ένα από τους παρευρισκόμενους από ένα κομμάτι. Πρώτα όμως ονοματίζει ένα για τον Χριστό, ένα για το σπίτι και ένα για τα ζώα του σπιτιού. Όποιος κερδίσει το νόμισμα-φλουρί πρέπει μ΄αυτό να πάει στην εκκλησία και να ανάψει ένα κερί. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς λένε και τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς που είναι τα ίδια με σήμερα «Αρχιμηνιά και αρχιχρονιά..». Εκτός από τη βασιλόπιτα κάνουν και μια άλλη πίτα που βάζουν μέσα τα λεγόμενα «σημάδια» τα οποία είναι κλαδάκια που τα ονοματίζουν κάθε ένα για τα ζώα , το σπίτι κλπ και όποιος τύχει ένα κλαδάκι είναι υπεύθυνος για τα ζώα, το σπίτι κλπ αντίστοιχα. Επίσης όσον αφορά τα φαγητά τα Χριστουγέννα κάνουν τα εννιά φαγητά και τα βάζουν στο τραπέζι. Πριν φάνε πάντα θυμιατίζουν.
Επόμενη γιορτή τα Θεοφάνια. Την παραμονή λένε τα εξής κάλαντα:
«Σήμερα τα Φώτα και Φωτισμός, η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός. Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό κάθεται κυρά μας η Παναγιά. Όργανο βαστάει, κερί κρατεί και τον Αη-Γιάννη παρακαλεί. Αη-Γιάννη Αφέντη και Βαπτιστή βάφτισε και μένα θεού παιδί. Πως μα σε βαπτίσω θεού παιδί. Να ανεβώ απάνου στους ουρανούς να μαζέψω ρόδα και λίβανο. Σφάξε τον πετεινό, έμεινε η κότα δως μας το μπαχτσίσι μας να πάνε σε άλλη πόρτα.
Την ημέρα των Θεοφανίων αγιάζουν τα νερά, τα παλικάρια πέφτουν στο νερό για να πιάσουν το σταυρό.
Γιορτές Φεβρουαρίου: Στις 1 Φεβρουαρίου είναι η γιορτή του Αγίου Τρύφωνα. Είναι ο άγιος των αμπελιών. Λένε ότι ο Άγιος την ημέρα αυτή πήγε να κλαδέψει τα αμπέλια και έκαψε τη μύτη του. Για αυτό και απαγορεύεται το κλάδεμα. Στις 2 Φεβρουαρίου είναι της Υπαπαντής. Είναι αργία, γιατί λένε ότι η Υπαπαντή σε «μαγεύει» στο αυτί του αργαλειού και προμηνύεται κακό. Στις 3 Φεβρουαρίου είναι του Αγίου Συμεών. Την ημέρα αυτή δεν κόβουν ψωμί με το μαχαίρι, γιατί τα ζώα που γεννιούνται τότε δε θα έχουν όλα τους τα μέλη. Οι έγκυες γυναίκες δεν κάνουν καμμιά δουλειά για να μη γεννηθεί το παιδί «σημαδεμένο».
Απόκριες: Όποιοι ήταν αρραβωνιασμένοι, κατά τη διάρκεια της Αποκριάς, δεχόταν στο σπίτι από τη μάνα του άνδρα 2 πορτοκάλια, μια κότα, μισό κιλό χαλβά, μισό κιλό ρύζι, 2 μήλα, μισό κιλό κρασί , πιπέρι και κρεμμύδια. Αυτά τα πήγαινε ο κουνιάδος της νύφης. Αυτά τα μαγείρευε η νύφη και τα έτρωγαν. Το βράδυ της Μεγάλης Αποκριάς οι μικρότεροι σε ηλικία έπαιρναν γλυκά, ποτά και φρούτα και πήγαιναν στο σπίτι των μεγαλύτερων συγγενών, τους φιλούσαν το χέρι και ζητούσαν συγχώρεση. ‘Όταν τους έδιναν τα παραπάνω, έλεγαν «Ευλογημένα και συγχωρεμένα».
Σαρακοστή Πάσχα: Όλη τη σαρακοστή του Πάσχα νήστευαν. Συγκεκριμένα τρεις μέρες πριν το Πάσχα οι γυναίκες δεν τρώγανε καθόλου. Πήγαιναν κάθε απόγευμα και εκκλησιάζονταν στον εσπερινό. Αφού τελειώσει ο εσπερινός έχουν κάνει άλλη φουσιάφι, άλλη σιτάρι βρασμένο άλλη – η μαμά ου- είχε κάνει σοράι-λου και έλεγα «πάρε από το δικό μου, δώσε από το δικό σου» και με αυτό τελείωνε το έθιμο που είχαμε. Την Μεγάλη Βδομάδα η αλλιώς την εβδομάδα των παθών επικρατεί πένθος. Τη Μεγάλη Πέμπτη βάφουν τα κόκκινα αυγά και την Μεγάλη Παρασκευή στολίζουν οι κοπέλες τον Επιτάφιο και οι πιστοί πηγαίνουν και τον προσκυνούν . Περνάνε τρεις φορές κάτω από τον Επιτάφιο. Το βράδυ γίνεται η έξοδος και η περιφορά του Επιταφίου.
Πάσχα: Τα μεσάνυκτα τυ Μεγάλου Σαββάτου οι πιστοί συγκεντρώνονται στο προαύλιο της εκκλησίας κρατώντας άσπρες λαμπάδες. Μόλις ο παπάς εκφωνήσει το «Χριιστός Ανέστη» ακούγονται πυροβολισμοί και ρίχνονται πυροτεχνήματα. Μόλις τελειώσει η λειτουργία προσπαθούν να φέρουν το φως της Ανάστασης μέχρι το σπίτι. Κατά την είσοδο στο σπίτι, κάνουν σταυρό στην πάνω παραστάδα της εισόδου με τον καπνό της λαμπάδας. Έπειτα ανάβουν την καντήλα με το φως της Αναστάσεως. Ακολουθεί το τσούγκρισμα των αυγών και η μαγειρίτσα. Το επόμενο πρωί γίνεται η Δεύτερη Ανάσταση όπου οι πιστοί ξαναπηγαίνουν στην εκκλησία με τις λαμπάδες και τέλος ακολουθεί παραδοσιακό σούβλισμα του αρνιού.