Τελετουργίες από Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ, Δ. ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ-ΣΑΠΩΝ, ΞΥΛΑΓΑΝΗΣ

78 Β

Τραγάκη Αικατερίνη

Α΄ Εξάμηνο

Α.Μ 219

Σχολή Ιστορίας- Εθνολογίας

Τόπος εργασίας: Ξυλαγανή Ν. Ροδόπης

Δεκέμβριος 1995

 

 

Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα

<< Πριν τα Χριστούγεννα προτού σαράντα μέρες απ΄τα  Χριστούγεννα δηλαδή μετά του Αγίου Δημητρίου είκοσι μέρες, ήταν η "απουρκά" , απ΄του Αγίου Φιλίππου και για σαράντα μέρες. Ε βάζαμε τουρσές διάφορες, ντομάτες, ελιές, κι ότ΄ άλλο είχαμε στο σπίτ, βράζαμε όλο νηστίσιμα φαγητά.

Και σταφυλοτουρσί βάζαμε κάναμε και μούστο όταν είχαμε αμπέλια τον ετοιμάζαμε κι αυτόν γι΄αυτή τη σαρακοστή. Στην εκκλησία πηγαίναμε αυτή τη σαρακοστή δεν είχαμε καμιά ειδική τελετή, είχαμε για το Πάσχα.

Το Δωδεκαήμερο

Τώρα αυτές τις μέρες για να μη σε πω καταμεσής της σαρακοστής , ετοιμάζουνταν τα παλληκάρια, όχι μικρά όπως τώρα, και τα μικρά τραγουδούσαν αλλά από νωρίς. Τα μεγάλα πήγαιναν όταν σκοτείνιαζε, όταν περνούσε πια η ώρα και βράδιαζε για τα καλά, άρχιζαν και πήγαιναν μέσα σε σπίτια, σε κάθε σπίτι τραγουδούσαν. Αυτό γινόταν πιο πολύ όταν ήταν σε κάποιο σπίτι κάποια κοπέλα και είχε κάποιο ενδιαφέρον κάποιο παλληκάρι. Οι ομάδες αυτές που μαζεύονταν για να τραγουδήσουν τα κάλαντα, γινότανε κάποια συνεννόηση, δηλαδή τώρα θέλαμε εμείς να πάμε στη Κατερίνα γιατί είναι κάποιος από εκεί, ο Γιώργος, ο Δημήτρης ξέρω γω που είναι φίλος της Κατερίνας.

Από βραδύς οι μαμάδες έφτιαχναν το χριστόψωμο, ζύμωναν ένα ψωμί παραμονή Χριστούγεννα, βάζανε ένα αυγό και σχηματίζανε της Παναγιάς το χέρι το λέγανε και το έσπαζαν εκείνο το βράδ΄ το ψωμί και το τρώγανε. Κατεβάζανε στο τραπέζι εννιά φαγητά όπως κολοκύθι, σκόρδο, κρεμμύδι, και κάτι το μαγειρεμένο αν είχαν ή πατάτες ή φακές ξέρω γω, ότι είχαν και φρούτα, κοίταζαν μ΄αυτά όλα να βγουν εννιά αυτά τα φαγητά, να είναι εννιά. Είχανε και μια κεραμίδα και βάζανε λιβάνι και θύμιαζαν μέχρι την Πρωτοχρονιά, μέχρι που ν΄αγιάσουν τα νερά, μέχρι του Άι-Γιάννη μάλλον, θύμιαζαν κάθε βράδυ όλο το σπίτι.

Τα Χριστούγεννα έσφαζαν το γουρούν΄  την παραμονή αλλά δεν έτρωγαν. Το γουρούν΄, το σφάζαμ΄ , βγάζαμε κρέατα αλλά φασόλια μαγειρεύαμ΄ δεν έτρωγαν.

Το πρωί τα Χριστούγεννα θα πάμ΄ στην εκκλησία, νύχτα όπως και τώρα πάλι. Τα παλληκάρια αυτά που τραγουδούσαν, ούτε κοιμούνταν, ξημερώνονταν με το τραγούδι και μετά πήγαιναν στην εκκλησία κατευθείαν. Είχαμε ένα μέρος, μεσοχώρι το έλεγαν, που χόρευαν τα κορίτσια μικρά και μεγάλα. Αυτό γινόταν το πρωί τα Χριστούγεννα αφού σου λέω τα παλληκάρια που καλαντίζανε ούτε κοιμούνταν και όλη νύχτα ξενυχτούσαν, το πρωί στην εκκλησία και απ΄την εκκλησία στο χορό και τότε πια έτρωγαν τα φαγητά που επιτρέπονταν, κρέατα και αυτά. Αυτά γίνονταν ανήμερα Χριστούγεννα. Όλες τις ημέρες συγχρόνως, ο χορός συνεχιζόταν την ημέρα μόνο, μόλις βράδιαζε, στα σπίτια. Τη Πρωτοχρονιά πάλι τα ίδια. Πάλι συνέχιζαν αυτά στο τραπέζ΄ που κατεβάζαμε τα φαγητά, τότε τρώγαμε το χοιρινό, το γουρούν΄ βράζαμε και κάναμε πατσά. Εκείνο το βράδ΄ το είχαμε το παραδοσιακό μερικοί είχαν τη γαλοπούλα, εμείς δεν είχαμε, δεν αγοράζαμε κιόλας. Εμείς πάντως είχαμε το χοιρινό, το γουρούν΄ γιατί ετρέφαμ΄ πάντα γουρούνια, τον πατσά εβράζαμ΄ εκείνο το βράδ΄.

Πίτες κάναμε ναι, ναι. Εβάζαμ΄ και φλουρ. Μάλιστα έβαζ΄ η μάνα μ΄ και κάτι ξυλαράκια κι έβαζε κατ΄ δωράκια, έβαζε αυτό το ξυλαράκι κι έλεγε αυτό το ξυλαράκι είν΄ τα ζώα, εκείνο είν΄ το σπίτι, εκείνο ξέρω γω, όσ΄ ήμασταν κι όποιος ότι τύχαινε. Έβαζε κι ένα νόμισμα. Όχι τσουρέκι, τυρόπιτες κάναμε και γλυκές και με το ρύζι και ρυζόπιτες. Βασιλόπιτα ήταν η τυρόπιτα και ρυζόπιτα και πρασόπιτα, τέτοιες ήταν οι πίτες.

Την Πρωτοχρονιά το πρωί παρόλο που καλαντίζανε, τότε καλαντίζανε μικρά παιδιά όχι μεγάλα, πηγαίνανε και το πρωί με μια βέργα που την έκοβαν απ΄τα δέντρα, ένα φρέσκο κλωνί, την έλεγαν και σούρβα, σε σουρβίζω δηλαδή σε χτυπάω από πίσω και σε λέω για υγεία <<σούρβα, σούρβα, χρόνια πολλά>>. Όταν ερχότανε το πρώτο το παιδάκι εκείν΄τη μέρα που ερχότανε, το ΄παιρνε ο νοικοκύρης, όποιο να ήτανε, νύχτα ακόμη, προτού καλά-καλά φέξει, το πήγαινε μέσα στο στάβλο και χτυπούσε και τα ζώα να΄ναι κι αυτά γερά, τα ΄δινε κάποια ευχή. Ε, αυτό το παιδάκι το ΄δινε κάτι ξεχωριστό ο νοικοκύρης, το ΄δινε παραπάνω νόμισμα, μια δραχμή παραπάνω από τ΄άλλα.

Του Άι-Γιάννη και τότε τραγουδούσαμε πάλι τα κάλαντα, τα μεγάλα τα παιδιά αλλά μόνο τραγουδούσαμ΄ τους Γιάννηδες>>.

Πετρούλα Ιγνατάκη

 

<<Το μπάμπεντεν είναι γιορτή της μαμής. Σηκωνόμασταν το πρωί επαίρναμ΄ νερό, σαπούν΄, πιτσέτα, πηγαίναμ΄ ρίχναμε στης γιαγιάς (μαμής) τα χέρια, την πλέναμε, την κερνούσαμε και απ΄εκεί μας έπαιρνε κι αυτή μέσα, μας κερνούσε και απ΄εκεί εκάναμ΄ γλέντ΄. Το μπάμπεντεν είναι 8 Ιανουαρίου μετά του Άι-Γιάννη. Το μπάμπεντεν το έκαναν μόνο κείνες που γέννησαν εκείν΄ τη χρονιά>>.

Σουλτάνα Κουτσάκη

 

Απόκριες

<<Καρναβάλια ντυνόμασταν όπως και τώρα το τριώδιο π΄ανοίγ΄ από τότε ανοίγ΄ αρχίζαμε και αφού δουλεύαμε στα σπίτια, είχαμε κάποια εργασία να κάνουμε τα βράδια, κάναμε νυχτέρια, δουλεύαμε στο σπίτι, αναγκαζόμασταν να κάνουμε και λίγο την ατμόσφαιρα έτς΄ λίγο να γελάσουμε ντυνόμασταν. Ντυνόμασταν στο δικό μας το σπίτ΄ ηθέλαμ΄ να πάμε και στης κυρίας, της γειτόνισσας, η οποία κι αυτή ξέραμε ότι νυχτέρευαν αλλά άλλη πόρτα ήτανε, ηθέλαμ΄ να πάμ΄ να μας δουν εκεί μεταμορφωμέν΄ σε καρναβάλια. Βάζαμε δικά μας ρούχα, κάτι μεγάλα, κάτι παλιά, κάτι ξέρω γω, τέτοια. Δεν είχαμε κάτι το σπουδαίο να κάνουμε ειδικές φορεσιές.

 

Σαρακοστή Πάσχα

Μια εβδομάδα ήτανε που "απαγορεύαμε" απ΄το  κρέας, δεν τρώγαμε κρεατικά. Μετά ήταν κι η δεύτερη βδομάδα της τυρινής που λέγεται και στο ημερολόγιο, από το τυρί.  Νηστεύαμε και απ΄το τυρί και απ΄το γάλα κι αυγά, όλα, τα πάντα. Αυτή τη σαρακοστή τη νηστεύαμε ακόμη και από χορό, δεν κάναμε χορό. Τις Κυριακές χορός δεν γινόταν μέχρι να ΄ρθει το Πάσχα, ν΄αναστηθεί ο Χριστός, δεν χορεύαμε. Τις Κυριακές πάλι βγαίναμε έξω αλλά κάναμε παιχνίδια, διάφορα παιχνίδια με το τόπι, με το τσιλίκι και παίζαμε. Δεν κάναμε τελετές χορού.

Νηστεύαμε να σε πω. Μερικές φορές από γάλατα και τέτοια όχι αλλά από κρέας νηστεύαμε, γιατί ήταν μεγάλ΄ η σαρακοστή, δεν μπορούσαμ΄, αρχίζαν κι δουλειές ξέρω γω, γάλατα και τυριά τρώγαμε αλλά μόλις γινόταν μετά είκος΄- δεκαπέντε μέρες, σταματούσαμε.

Ε, το Πάσχα τι έθιμα, να τη μεγάλη Πέμτη η μάνα μου έβαφε ένα αυγό, το πρώτο και το ΄βαζε στο εικόνισμα, το ΄βαφε για την Παναγία κι ακόμη το κάνουν αυτό. Ε και μετά έβαζε κι όλα τ΄αυγά. Τότε κάναμε κουλουράκια, κάναμε τσουρέκια το Πάσχα.

Στον επιτάφιο πηγαίναμε. Από βραδύς ξενυχτούσαμ΄ το Χριστό, τραγουδούσαμ΄ εμείς οι μεγάλες κοπέλες το Χριστό, τον ξενυχτάμε απ΄την Μεγάλη Πέμπτη για τη Μεγάλη Παρασκευή. Κοίταξε, τότε τα κάναμ΄ όπως τα κάνουμ΄ και σήμερα. Σήμερα τα κάνουν πιο επίσημα, με μουσικές και τέτοια. Βγάζαμε τον επιτάφιο έξω, περνούσαμε από κάτω για υγεία, αυτά τα πιστεύαμε. Τώρα πάλι τα κάνουν αυτά αλλά πιο ωραία, πιο απλά γινόταν τότε.

Για την Ανάσταση, νύχτα θα πάμε στην εκκλησία, θα γυρίσουμε στα σπίτια, δεν είχε και πολλά πράγματα να κάνουμε, να κανένα καινούριο ρούχο αν είχαμε, τότε θα το φορούσαμε, μόνο τότε. Τότε απ΄ότι θυμάμαι, η μάνα μου δεν μας έδινε πάλι κρέας, μας έβαζε λίγο τυρί και αυγό μόνο και μετά συνηθίζαμε επειδή απ΄τη σαρακοστή για να μη μας πειράξ΄, δεν ξέρω κρέας δεν μας άφηνε να φαμ΄ αμέσως. Αυτό το θυμάμαι και τώρα.

 

Γιορτές της άνοιξης

Μετά το Πάσχα την άνοιξη όπως λες αρχίζαμε τα πανηγύρια. Κάθε χωριό είχε και τη δικιά τ΄ την εκκλησία που πανηγύριζε και ετοιμαζόμασταν και πηγαίναμε με τα πόδια. Πηγαίναμ΄ στο πανηγύρ΄, θα πάμε στους Προσκυνητές. Στη Ξυλαγανή είχαμε της Αναλήψεως, σαράντα μέρες μετά από την Ανάσταση. Στο πανηγύρι καμιά δραχμή μας έδιν΄ η μαμά μας να πάρουμε κανα ψώνιο να πάμε. Εφτιάχναμ΄ και κουρμπάνια όπως και τώρα τ΄ αρχίσαν πάλι. Το κουρμπάνι είναι θυσιάζανε ζώα και τα βράζανε και μοίραζαν, όπως άρχισαν και τώρα να κάνουν πάλι. Η λέξη κουρμπάνι δε νομίζω να είναι απ΄τα ελληνικά.

 

Καλοκαίρι

Για το καλοκαίρ΄  δεν είχαμε μεγάλες γιορτές στο χωριό μας.

 

Γιορτές του φθινοπώρου

Τον Άι-Δημήτρη τον γιορτάζαμε, είχαμε και το εκκλησάκι. Τον γιορτάζαμε με τη λειτουργία, τίποτ΄άλλο κάναμε κι από βραδύς και το πρωί εκκλησιαζόμασταν. Ήτανε το έθιμο, αποκλειστικά έπρεπε να φάμε κόκορα κείνη τη μέρα, και το κόβαμε από βραδύς και τον πηγαίναμε στο εκκλησάκ΄μάλιστα να τον θυσιάσουμε και τον μαγειρεύαμε την ημέρα.

Τον Άγιο Φίλιππο, ξεκινά η απουρκά για τα Χριστούγεννα.

Α! Ξέχασα να σε πω για την καθαρά Δευτέρα. Την καθαρά Δευτέρα δεν έτρωγαμ΄ πια τίποτα, καθόλου αρτυμένο, έπλενε μάλιστα και τα πιάτα η μάνα μας τόσο σχολαστικά ώστε να μη μυρίζουν λάδια και τέτοια, κρεατικά δηλαδή. Αυτά.

Ύστερα, και για το Φεβρουάριο ξέχασα να σε πώ πως γιορτάζαμε τα σημαδιακά. Τρεις μέρες είναι αυτές.

Του Αγίου Τρύφωνος είναι τη πρώτη μέρα. Γιορτάζαμε και για τ΄αμπέλια. Έκαν΄ ο παπάς αγιασμό, πηγαίναμ΄ πέρναμ΄αγιασμό, τον πηγαίναμ΄ στ΄αμπέλι και ρίχναμε και κλαδεύαμε και τρία κλίματα για να ευδοκιμής΄ το αμπέλι, κάποια τύχη δίναμε με τον αγιασμό αυτό, να΄χει καλή σοδειά. Αυτά για τον Άι- Τρύφωνα.

Η δεύτερη μέρα ήτανε η Υπαπαντή που γιόρταζαν οι μητέρες που δεν έκαναν δουλειά, τίποτα, ούτε ψωμί δεν έκοβαν, πρόσεχαν δηλαδή ούτε ψωμί να μη κόψουν γιατί αν θα έχουν μωρά μήπως τους βγει κάτι κακό.

Κι η τρίτη μέρα ήταν του Συμεών πάλι η ίδια μέρα ήταν. Αυτός σημείωνε αυτές τις δουλειές που θα κάναμε, ε, αυτά δεν νομίζω να είναι και τόσο πολύ σοβαρά.

Πετρούλα Ιγνατάκη