Τελετουργίες από Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ, ΞΥΛΑΓΑΝΗΣ, Δ. ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ-ΣΑΠΩΝ
73 Β
ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΙΔΟΥ ΚΑΛΛΙΟΠΗ
ΕΞΑΜΗΝΟ Α΄ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙΑΣ
Αριθμός Μητρώου: 228
Ξυλαγανή Κομοτηνής του νομού Ροδόπης
Δεκέμβριος 1995- Ιανουάριος 1996
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
Τη Σαρακοστή των Χριστουγέννων (σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα) νηστευουμ΄ επειδή πιστεύουμε στο Χριστό και στο που έμειν΄ έγκυος η Παναγιά. Εξομολογούμασι και μεταλαβαίνουμ΄ τα Χριστούγεννα.
Πριν τα Χριστούγεννα ασβεστώναμ΄ τα σπίτια, πλέναμ΄ τα ρούχα και τα λουλακιάζαμ και σκουπίζαμ καλά την αυλή μας. Ακόμ σφάζαμ κι ένα γουρούν και το παχύ έντερο το γεμίζαμ με μπλιγούρ, συκώτι, πράσο, αλάτ και πιπέρ, το ζεματούσαμ και φτιάχναμ τη "καμάρα".
Τα παιδιά τη παραμονή τ΄απόγευμα έλεγαν τα κάλαντα:
Χριστούγεννα, Πρωτούγεννα πρώτη γιορτή του χρόνου
εβγάτε, δείτε, μάθετε, ποψε Χριστός γεννιέται
γεννιέται κι αναθρέφεται με μέλι και με γάλα
το μελ τρων οι άρχοντες το γάλα γι΄αφεντάδες
και στο μελισσοβότανο να λούζονται οι κυράδες
κυρά μ καλή κυρά μ χρυσή κυρά μ ευτυχισμένη
κυρά μ τον υγιόκα σου στείλ΄τονε στο σχολείο
για να μαθαίνει γράμματα μ΄ένα χρυσό βιβλίο
για να τον δει ο δάσκαλος με δυο κλωνάρια μόσχο
για να τον πει καλό παιδί κάτσε για να χαρούμε
και τις μεγάλες τις γιορτές τα κάλαντα να πούμε
Και του χρόνου με υγεία!
Εύχουνταν τα παιδιά και τους δίναμι χαρούπια, κάστανα, καρύδια, αμύγδαλα, φιρίκια και όσ΄ ήταν πλούσιοι και καμιά δεκάρα, εικοσάρα.
Όταν τελείωναν τα παιδιά άρχιζαν οι μεγάλ τα κάλαντα. Ακόμ από την αυλή τραγουδούσαν :
Σήκου σήκου συ ν΄αφέντη μ
κι αν κοιμάς σήκου κατς΄
κι αν καθίσεις σήκου νάνξι
γιατί αρχοντουν τα παλληκάρια
να σου πούνι του τραγούδι
πόψιν ου Χριστός γιννιέτι
Μόλις έμπαιν μες το σπίτι άρχιζαν να τραγουδούν:
Απ΄άρχουντα ξιβγήκαμι
Σιργιάνι γκους ήρθαμι
Ήρθαμε στον αφέντη μας
Τουν πουλυχρονισμένου
Δεν πρέπει σένα αφέντη μου
Συ τέτοιαν ώρα νάσι
Συ σένα πρέπ αφέντη μου
Μιγάλις ___ να΄χεις
Να διρμουνίζεις τα φλουριά
Να κουσκινίζεις τ΄άσπρα
Κι απού το κοσκινίσματα
Κέρνα τα παλληκάρια
Είπαμι τουν αφέντη μας
Να πούμι την κυρά μας
Κυρά μ λιανή κυρά μ ψηλή κυρά μ ευτυχισμένη
Που ΄χεις τουν ήλιου προύσουπο
Κι του φιγγούρ αστ_θη
Κι του κουράκου το φτιρό πο ΄χεις καμαρουφρύδι
Κι όταν λουστείς κι χτενιστείς
Κι πας στην ακκλησιά σου
Υσύ ΄σι πρωί γαρουφαλιά
Κι οι άλλις τα κλουντίρια
Πουλλά ΄παμι και την κυρά
Να πούμι κι τον γιό της
Κυρά μου τον υγιόκα σου
Κυρά μ τον ακριβό σου
Πέντι μικρές τουν αγαπούν
Κι δικουχτώ μιγάλες
Και η μια την άλλη μάλουναν
Ποια να τουν προυτουπάρει
Κι η μάνα τον έλιγε
Γιόκα μ πάρι τις πέντε
Η μια να φέρνει του νιαρό
Η άλλη του σαπούνι
Η μια να σπρώνει του σουφρά
Κι η άλλη να σαρώνει
Κι κειν ποχ τα μακριά μαλλιά
Να στρώνει να κοιμάσι
Πουλλά παμι κι τουν υγιό
Να πούμι κι την κόρη
Κυρά μ τη θυγατέρα σου
Κυρά μ την ακριβή σου
Γραμματικός την αγαπάει
Γραμματικός τη θέλει
Κι αν είναι κι γραμματικός
Πολλά προικιά γυρεύει
Γυρεύ αμπάρια γιμιστά
Γυρεύ χουράφια θιριστά
Χουράφια θιρισμένα
Γυρεύ αμπέλια τρυγιστά
Αμπέλια τρυγισμένα
Γυρεύει κι τη θάλασσα
Γιμάτι μι καράβια
Γυρεύει τουν κουρναρβιριού
Καθάριον δαχτυλίδι
ΤΟ ΔΩΔΕΚΑΗΜΕΡΟ
Μέχρι τα Χριστούγεννα είναι χρυσές μέρες. Από τις εικοσιπέντε ως τις οκτώ το ΄χουμε έρμες μέρες γιατί προσπαθούν οι διάβολ΄ να κόψουν το δέντρο – το σώμα του Χριστού και να πάρουν την αρχή και γι΄αυτό δεν κάνουμ΄ δουλειές.
Την παραμονή της προυτοχρονιάς λεν΄ πάλι τα παιδιά τα κάλαντα.
Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία, βαστά εικόνα και χαρτί , χαρτί και καλαμάρι. Το καλαμάρι έγραφε και το χουρτί μιλούσε.
- Βασίλη μ πόθεν έρχεσαι και πόθεν κατεβαίνει
- Από τη μάνα μ έρχομαι και στο σχολειό πηγαίνω
- Κάτσε να φας, κάτσε να πιείς, κάτσε να τραγουδήσεις
- Εγώ γράμματα μάθουνα τραγούδια δεν ηξέρω
- Και σαν ηξέρεις γράμματα πες μας την άλφα-βήτα
Και στο ραβδί ακούμπησε να πει την άλφα-βήτα
Και το ραβδί ήταν ξερό και βλάσησε κλωνάρια
Κι απάνω στα κλωνάρια του πέρδικες ελαλούσαν
Δεν ήταν μόνο πέρδικες ήταν και περιστέρια
Σ΄αυτό το σπίτι που ΄ρθαμε πέτρα να μη ραγίσει
Κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χίλια χρόνια να ζήσει
Κι τ΄χρον΄ μι γειά!
Κατά τις πέντε- έξι ώρα για να νικήσουν τους διαβόλους θα βάλουν θύμιαμα σ΄ένα γινί από τ΄αλέτρι θα βάλουμε καρβουνάκια θα ανάψουμε ένα κεράκι και θα βάλουμε ένα ψουμάκι στο τραπέζ και λίγο φαγητό.
Θα θυμιάσω προύτα το κελάρ που βάζουμ΄ τα γεωργικά τρόφιμα μετά εδώ που περνάμι την πόρτη και ύστερα θα θυμιάσω ούλα τα δουμάτια και θα καθήσουμ΄ να φάμ΄.
Την ημέρα του Άι- Γιαννιού οι νέοι τραγουδούσαν τους Γιάννηδες:
Χτες ήταν τα φώτα κι φωτισμός, σήμερα Άης – Γιάννης κι Προδιρμός.
Κάτου στον Ουρδάνη ντου ποταμό έρχιτι κυρά μας η Παναγιά
Σπάργουνα, φασκέλια, κιριά γκρατεί κι τα θυμιατήρια στα δάχτυλα, κι τα θυμιατήρια στα δάχτυλα κι τουν Άγιου Γιάννη μπαρακαλεί
- Άγιου Γιάνν αφέντη μ κι πρόδρομι δύνασι βαφτίζεις Θεόν μπιδί
- Δύναμι κι θέλου γω ___ για κουντουκουμτέρει γκι ους το πουρνό να καταπρένουν τα είδουλα
ΓΙΟΡΤΕΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ
Μετά το Φλεβούρ έχουμ τον Άγιο Τρύφωνα προστάτ΄ των χωραφιών και των αμπελιών. Λέγαν ότι όταν πήγε να σαραντήσ΄ η Παναγιά ο Άγιος Τρύφωνας πήγε να κλαδέψ΄ τ΄αμπέλι τ΄ και τον είπε η Παναγιά μαζί με την Ελισάβετ
-Που πηγαίνεις Τρύφωνα;
-Πάω να κλαδέψω τ΄αμπέλ΄.
- Καλά γω πάω να σαραντήσω κι συ θα κλαδεύσ΄ τα΄μπέλι ;
- Ε τι θα γεν; Εγώ θα κλαδεύω έτς όχι έτς (και ΄κοψε τη μύτη τ΄)
Στις 10 του Φλεβάρ πηγαίνουμ΄στη Μαρώνεια στον Άγιο Χαράλαμπο, ένα μικρό εκκλησάκι αλλά θαυματουργό. Από τα χρόνια ΄κείνα όσοι δεν πίστευαν πήγαιν΄ ένα βράδ΄ ο Άγιος Χαράλαμπος και τους έριχν΄ πέτρες στα κεραμίδια τς.
Για τις απόκριες νηστεύαμ΄. Το βράδ΄ της Απόκρεου επισκευθώμασι μ' ένα μπουκάλ΄ κρασί τους νουνούς για να συγχωρεθούμ΄ και έπειντα όλους τους συγγενείς. Το Μάρτ΄ στις εικοσιπέντε πηγαίναμ΄ στην εκκλησία κι αν ήταν κάποιος που δεν μπορούσε να κάν παιδιά και το 'ταζε στην Παναγιά κι έκαμν το βάφτιζε Βαγγέλ' ή Βαγγελίτσα.
ΠΑΣΧΑ
Ετοιμάζαμ για το Πάσχα κουλούρια και σιάζαμ πάλι τα σπίτια. Την μεγάλη Πέμπτη έβαφαμ τ΄αυγά. Ρουτούσαμ γιατί τα βάφουν κόκκινα τ΄αυγά κι μας λέγαν ότι ο Χριστός πιάστηκε σταυρώθηκε. Μια γυναίκα πήγε να πάρ από τη φιλενάδα τς αυγά να βάλ μια κλώσα και πηγαίνοντας βλέπει μια άλλη. Τη ρωτά γιατί κλαις και κειν τη λέει ότι πιάστηκε ο Χριστός και τον σταυρώσαν. Αυτή δε το πιστεύ και λέει ότι αν πιάστηκε αυτά τ΄αυγά που ΄χω στη ποδιά μου να γίνουν κόκκινα. Ανοίγει την ποδιά τς κι ήταν κόκκινα τ΄αυγά.
ΠΑΣΧΑ-ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗ
Τη πεντηκοστή τη πιστεύουμ γιατί είχαμ μια τρύπα δυο μέτρα που βγαινε νερό και γυργούν τέσσερις μύλ και λέγαμ στις εικοσιπέντε που κατέβηκε ο Χριστός ευλόγησ τη γη και κειν το μέρος και βγήκε νερό.
ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ
Καλοκαιρινές γιουρτές έρχονται προύτα-προύτα Πέτρου και Παύλου, της Αγίας Μαρίνας που πηγαίναμ στο εξουκλησι στο Ιμαρέτ, της Αγίας Παρασκευής και πηγαίνουμ σ΄ένα νιόκτιστο κλησάκι που χουμ, της Παναγιάς.
ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΟΥ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟΥ
Το φθινόπωρο είναι μπρουστά του Άι- Μηνά. Τον είχαμε λίγου προστάτ γιατί απ΄τον Άι- Μηνά ως τον Άι- Δημήτρ έπαιρν το ψαλί η μάνα έκοβ ένα πανί και η κόρη ρωτούσε
- Τι κόβς μάνα
- Κόβω του λύκου στου στόμα.
Αυτό γινόταν τρεις φορές. Και πηγαίναμ μετά στον Άι- Δημήτρ και σφάζαμ ένα πετεινό και πέρναμ και το βράζαμ στου σπίτ και τον ετρώγαμ.
Μάρθα Παπαπαύλου