Τελετουργίες από Δ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ, Π.Ε. ΕΒΡΟΥ
ΓΕΜΙΣΤΗ
ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΙΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ
ΤΟ ΔΩΔΕΚΑΗΜΕΡΟ
Σχεδόν όλα τα σπίτια του χωριού θρέφουν όλο τον χρόνο τουλάχιστον ένα γουρούνι. Το ταΐζουμε μέχρι να θρέψει καλά και το σφάζουμε την τελευταία εβδομάδα πριν τα Χριστούγεννα. Την ημέρα των Χριστουγέννων το φαγητό μας ήταν γουρούνι τηγανητό αλλά και «μπάμπω». Η γυναίκα του σπιτιού κοιτούσε να σκεφτεί ποιο σπίτι από τη γειτονιά δεν είχε σφαχτάρι για να τους στείλουμε ένα κομμάτι από το δικό μας, μέρες αγάπης που είναι. Κρατούσαμε ένα μέρος κρέατος για το γιορτινό τραπέζι και το υπόλοιπο, το παστὠναμε με αλάτι και το στέλναμε στα κιούπια για φύλαξη.
Το λίπος του χοιρινού το λιώναμε και το βάζαμε σε δοχεία για να βγάζουμε όταν χρειαζόμασταν για να φτιάξουμε πίτα. Το παραδοσιακό όμως φαγητό των Χριστουγέννων είναι η μπάμπω. Το παχύ έντερο του γουρουνιού το γεμίζουμε με ρύζι, συκωτάκια, κρεατάκια από το ζώο και μπαχαρικά και το ψήνουμε στο φούρνο μέσα στο ταψί. Τα έντερα για να ασπρίσουν τα καθαρίζουμε με ασβέστη, για ν’ ασπρίσουν. Τα Χριστούγεννα την μπάμπω την τρώμε πολύ και πίνουμε και κανένα κόκκινο κρασάκι μπρούσκο ή γλυκό. Τα Χριστούγεννα είναι νοικοκυρές φτιάχνουμε και το Χριστόψωμο, ένα ψωμί σε σχήμα σταυρού που μέσα έχει έναν «παρά». Το Χριστόψωμο το βάζουμε σε μια μεγάλη πιατέλα και το στολίζουμε γύρω γύρω με ξηρούς καρπούς και ρόδια. Την ημέρα των Χριστουγέννων το κόβουμε και όποιος βρει τον παρά θα είναι ο πιο τυχερός στη ζωή του. Την παραμονή των Χριστουγέννων τα παιδιά τραγουδούσαν τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι. Τα παιδιά ξυπνούσαν χαράματα για να βγουν πρώτα να τραγουδήσουν και να πάρουν το κρέας, τα γλυκά ή τα κουλούρια που ετοίμαζαν οι νοικοκυρές.
Κάλαντα
«Χριστούγεννα, Πρωτούγεννα
απόψε Χριστός γεννιέται
γεννιέται και βαπτίζεται
στον ουρανό απάνω»
Την παραμονή Πρωτοχρονιάς έλεγαν πάλι τα κάλαντα για το καλό της χρονιάς
«Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά και η αρχή του Γεναριού
Αι Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία
βαστά εικόνα και χαρτί
χαρτί και καλαμάρι
το καλαμάρι έγραφε και το χαρτί μιλούσε….»
Την ημέρα της πρωτοχρονιάς ετοίμαζαν οι νοικοκυρές τη βασιλόπιτα, ήταν σαν κέικ και μέσα ρίχνανε το φλουρί για να το βρει τυχερός της καινούριας χρονιάς. Εάν δεν βάζαμε φλουρί, βάζαμε καλαμπόκι, ζώα και σπίτι και ανάλογα στο κομμάτι που έπεφτε στον καθένα και λέγαμε ότι στον τάδε έπεσε το σπίτι, στον άλλο τα χωράφια κτλ. Μόλις άλλαζε ο χρόνος έβγαινε έξω κόσμος και πυροβολούσε με το δίκαννο για το καλό του έτους. Μετά κόβαμε τη βασιλόπιτα που την είχαμε στολισμένη με γράμματα επάνω και καρύδια.
Φτιάχναμε ένα σταυρό και μετά κόβαμε την πίτα. Τα κομμάτια πήγαιναν με τη σειρά. Πρώτα του Χριστού, μετά του Αι Βασίλη και όλη η υπόλοιπη οικογένεια. Όλοι ανταλλάσσαμε «χρόνια πολλά» και κάναμε τις καλύτερες ευχές για τον καινούργιο χρόνο. Η επόμενη μεγάλη γιορτή είναι τα Θεοφάνια που αγιάζουν τα νερά και φεύγουν τα «παγανά». Την παραμονή των Θεοφανίων τα παιδιά τραγουδούν τα κάλαντα «Σήμερα τα φώτα και ο φωτισμός αύριο της κυράς μας της Παναγιάς, κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό, κάθεται η κυρά μας η Παναγιά. Λίβανο βαστούσε, κερί κρατεί και τον Αϊ Γιάννη παρακαλεί…».
Ανήμερα των φώτων γίνεται ο μεγάλος αγιασμός για το σπίτι. Γίνεται πλειστηριασμός για να μαζέψει χρήματα η εκκλησία. Όποιος δώσει τα περισσότερα χρήματα αυτός θα φέρει το σταυρό ή την εικόνα της βάπτισης. Ο παπάς ρίχνει το σταυρό στην κολυμπήθρα επειδή είναι το χωριό μικρό και δεν έχει θάλασσα. Παλιά το σταυρό το βάζανε μέσα σε κουλούρια και όποιος τον τύχαινε κερνούσε. Με τον αγιασμό ο κόσμος ραντίζει τα χωράφια για καλή σοδειά. Ο παπάς γυρίζει και από σπίτι σε σπίτι και με το βασιλικό αγιάζει όλα τα δωμάτια του σπιτιού. Με τη γιορτή των Θεοφανίων εξαφανίζονται και οι καλικάντζαροι μικρά άσχημα ανθρωπάκια. Αυτά είναι το σύμβολο των δαιμόνων και των νεκρών ψυχών που το δωδεκαήμερο εμφανίζονται τις νύχτες και προσπαθούν να μπουν στα σπίτια. Για αυτό και εμείς φτιάχναμε μικρά ζυμαράκια. Τα ψήναμε και τα αφήναμε στην άκρη του τζακιού, να έρθουν και να τα πάρουν τα καλικαντζαράκια. Έμπαιναν από την καπνοδόχο στα σπίτια για αυτό και το τζάκι έκαιγε πρωί-βράδυ. Για να τρομάζουμε τα παιδιά και να μην γυρνάνε το βράδυ τα λέγαμε ότι θα τα αρπάξουν οι καλικάντζαροι και επειδή φοβόντουσαν ερχόταν νωρίς στο σπίτι. Την ημέρα των Θεοφανίων που ο παπάς κάνει αγιασμό οι καλικάντζαροι εξαφανίζονται (Μαρούλα Τρικούπη, 55 ετών).
Απόκριες
Στις Απόκριες ο κόσμος γλένταγε αφού τρώγανε, πίνανε. Μετά ακολουθούσαν 7 εβδομάδες νηστείας. Οι γυναίκες είχαν προλήψεις. Την εβδομάδα της Τυρίνης δεν λούζονταν για να μην ασπρίσουν τα μαλλιά τους. Υπήρχε και η μέρα που «συγχωρνιένταν». Εάν είχαν μαλώσει την τελευταία Κυριακή, μετά τον Εσπερινό, γίνεται το «συγχώριο», περισσότερο οι νέοι ζητούν από τους γεροντότερους να τους συγχωρήσουν. Της τυρινής δεν έτρωγαν κρέας, μόνο αυγά, ζυμαρικά, χορτόπιτες και τυρόπιτες. Τα παιδιά στις Απόκριες ντύνονταν μασκαράδες, φορώντας παλιά ρούχα και «μουτσούνες»,δηλαδή μάσκες. Γύριζαν τα βράδια από σπίτι σε σπίτι για να τους δώσουν γλυκά. Κάποιοι φοβόνταν και δεν έβγαιναν να τους δουν. Ακόμη κρεμούσαμε από την οροφή με σπάγκο ένα αυγό και προσπαθούσαμε να το δαγκώσουμε πηδώντας όσο μπορούσαμε. Μετά ανάβαμε το σπάγκο και αν καιγόταν όλο αυτό σήμαινε χαρά για το σπίτι. Σε άλλες γειτονιές ανάβαμε φωτιές μεγάλες για να φύγουν τα κακά πνεύματα και να καθαρίσει ο τόπος. Την πρώτη εβδομάδα των αποκριών οι ψυχές των πεθαμένων ξαναέρχονταν και οι ζωντανοί για να τους ησυχάσουν. Τα Σάββατα της κρεατίνης, τυρίνης και της πρώτης εβδομάδας της Σαρακοστής λέγονται Ψυχοσάββατα (Μαρούλα Τρικούπη, 55 ετών).
Σαρακοστή Πάσχα το Σάββατο του Λαζάρου τα κορίτσια γυρίζουν όλο το χωριό κρατώντας μια κούκλα με κόκκινο φόρεμα ντυμένη. Αν δεν ντύσουν μια έτοιμη κούκλα, τότε η γιαγιά ή ο παππούς με 2 ξύλα κάνουν ένα σταυρό και γύρω γύρω τον ντύνουν με χοντρά πανιά και το βάφουμε με μπογιές. Του κάνουμε μάτια, μύτη και κόκκινα χείλη. Μετά του φοράμε ένα κόκκινο φουστάνι και χάντρες στο λαιμό. Σε κάθε σπίτι που έμπαιναν τραγουδούσαν το τραγούδι του Λαζάρου και έβαζαν μέσα στο σπίτι που πήγαιναν την κούκλα (τον Λάζαρο), δηλαδή «γύριζαν το Λάζαρο». Τα κοριτσάκια κρατούσαν και ένα καλαθάκι στολισμένο με λουλούδια και κόκκινες κορδέλες. Μετά το τραγούδι οι νοικοκυρές τους βάζανε ένα αυγό ή βρασμένα καλαμπόκια που τα ετοίμαζαν για αυτήν την ημέρα. Σήμερα τους δίνουμε αυγό ή χρήματα.
Το τραγούδι του Λαζάρου:
«Σήμερα ήρθ’ ο Χριστός μας
επουράνια ο Θεός μας
και στην πόλη Βυθωνία
με κλαδιά και με βαϊα
εβγάτε παρακαλούμε για να σας το διηγηθούμε
δώστε μου λίγο νεράκι να ξεπλύνω το φαρμάκι
τι είδες Λάζαρε, τι είδες
εις τον Άδη όπου πήγες;
-είδα πόνους, είδα φόβους
είδα βάσανα και τρόμους»(Τρικούπη Μαρούλα, 55 ετών).
Τη Μεγάλη Δευτέρα απαγορευόταν οι γυναίκες να καθίσουμε στον αργαλειό γιατί ήταν μέρα πένθους είχαμε σαν έθιμο να μην φάμε καθόλου ψωμί όλη τη μέρα και πηγαίναμε να κλέψουμε αλεύρι από 3 σπίτια για να φτιάξουμε την αλμυρή κουλούρα. Το βράδυ τρώγαμε μόνο την αλμυρή κουλούρα. Βάζαμε ένα κομμάτι και κάτω από το μαξιλάρι για να ονειρευτούμε ποιον θα παντρευτούμε. Την Μεγάλη Πέμπτη βάφαμε 3 αυγά. Το ένα το αυγό το βάζουμε μέσα στο εικονοστάσι και το άλλο το παρά χώναμε στο περιβόλι. Στην εκκλησία ο παπάς έψελνε τα 12 Ευαγγέλια και οι γυναίκες καθόμαστε όλη τη νύχτα και μοιρολογούμε το Χριστό. «Σήμερα μαύρος ουρανός σήμερα μαύρη μέρα σήμερα βάλανε βουλή οι άνομοι Εβραίοι, οι άνομοι και τα σκυλιά και οι τρισκαταραμμένοι. Ο κύριος θέλησε να μπει σε περιβόλι να λάβει δείπνο μυστικό για να τον λάβουν όλοι.»
Τη Μεγάλη Πέμπτη φτιάχνουμε και τα τσουρέκια. Τα κάνουμε σε σχήμα πλεξούδας και σχήματα από αμύγδαλα επάνω. Το πρωί οι κοπέλες στολίζουν τον επιτάφιο με γαρύφαλλα και άλλα λουλούδια. Τραγουδάνε γύρω από τον επιτάφιο μαυροφορεμένες γυναίκες «Σήμερα μαύρος ουρανός…».
Τα παιδιά περνούν 3 φορές κάτω από τον επιτάφιο για να είναι γερά. Όλη την ημέρα πηγαίνει όλο το χωριό να αφήσει λουλούδια στον επιτάφιο. Το βράδυ γυρίζουμε τον επιτάφιο 3 φορές γύρω από την εκκλησία και μετά περνάμε οι μεγαλύτεροι από κάτω. Ο παπάς μοιράζει τα λουλούδια του επιταφίου αυτά τα αποξηραίνουμε για να καπνίσουμε κάποιον άρρωστο ή ματιασμένο. Οι καμπάνες χτυπούν πένθιμα όλη την ημέρα. Στις 12 το βράδυ όλος ο κόσμος είναι στην εκκλησία για να ακούσει το «Χριστός Ανέστη». Όλοι αρχίζουν να ρίχνουν με τα όπλα από τα σπίτια. Ο κόσμος φιλιέται μεταξύ τους και σπάει τα κόκκινα αυγά που έχει φέρει από το σπίτι. Τα τσουγκρίζουμε με το Άγιο Φως πριν μπούμε στο σπίτι σχηματίζουμε με τη φωτιά ένα σταυρό στην κάσα της πόρτας. Μετά τρώμε τη μαγειρίτσα στο σπίτι. Μαγειρίτσα είναι σούπα από εντόσθια αρνιού. Το πρωί της Κυριακής του Πάσχα πηγαίναμε να κοινωνήσουμε. Όταν γυρίζαμε στο σπίτι τρώμε τα τσουρέκια και σουβλίζουμε το αρνί που του βάζουμε και ένα κόκκινο αυγό στο στόμα. Όλος ο κόσμος πίνει και γλεντάει. (Τζαμπαζάκη Αθηνά, 73 ετών).
τον άη γιώργη από το αρνί που έσφαζα με το πάσχα κάναμε το «κουρμάκι». f ένα φαγητό στο φούρνο με μικρά κομματάκια ψωμί, συκώτια και αρνί. το κουρμάνι έπρεπε να έρθει ένας ξένος και να του προσφέρουμε να φάει. ο άγιος γεώργιος είναι ο προστάτης των γεωργών και των κτηνοτρόφων. βγαίνει καβάλα στο άλογό του και ευλογεί τα χωράφια. (Τζαμπαζάκη Αθηνά, 73 ετών).
Οι γιορτές της Άνοιξης
Οι άγιοι Σαράντα: στις 9 Μαρτίου έχουν σχέση με τον αριθμό 40 αυτή τη μέρα οι γυναίκες κάνουν 40 αλαγκίτες και τις μοιράζουν στο χωριό.
Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου
Γιορτάζεται στις 25 Μαρτίου με την εθνική εορτή. Λένε ότι όποιο πρόβατο γεννήσει αρνί αυτή τη μέρα έπαιρνε βραβείο.
Μάιος
Η Πρωτομαγιά γιορτάζεται την πρώτη μέρα του Μαΐου. Οι γυναίκες ξυπνούν πρωί πρωί κόβουν λουλούδια και τα κρεμάνε στην πόρτα του σπιτιού. Κάναμε στεφάνια από λουλούδια και τα φορούσαμε στο κεφάλι. Μαγειρεύουμε στο σπίτι και τα τρώγαμε στο μπαϊρι.
Ιούλιος
Η Αγία Μαρίνα στις 17 Ιουλίου προστατεύει τα σπαρτά από τα έντομα για αυτό εκείνη την ημέρα γίνεται αγιασμός στα χωράφια.
Η Αγία Παρασκευή στις 26 Ιουλίου ήταν η προστάτιδα των ματιών και σφάζουν προς τιμήν της έναν κόκορα.
Ο Άγιος Παντελεήμονας γιορτάζει στις 27 Ιουλίου και είναι ο προστάτης των ανάπηρων για αυτό και όσοι ήταν άρρωστοι πήγαιναν το βράδυ στην εικόνα του και τον ξενυχτούσαν (Σοφία Αραμπατζή, 80ετών).
Αύγουστος
Ο αποκεφαλισμός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου γιορτάζει στις 29 Αυγούστου. Όποιος ήταν άρρωστος μετρούσε με μια κλωστή την εικόνα του αγίου και μετά έδενε την κλωστή στο χέρι του για 40 μέρες και μετά γινόταν καλά.
Δεκέμβριος
Την Αγία Βαρβάρα τη γιορτάζουμε στις 4 Δεκεμβρίου. Κάνουμε ένα στάρι που το λέμε βαρβάρα. Βράζουμε στάρι, σταφίδες, καρύδια και ζάχαρη για να γλυκαθεί η Αγία. Τον Άγιο Σπυρίδωνα τον γιορτάζουμε στις 12 Δεκεμβρίου. Τον τιμούσαμε όλοι χωρίς να δουλεύουμε για να μην βγάλουμε σπυριά. Ακόμη η βραδιά παίρνει από ένα σπυρί σπυρί και μεγαλώνει όλο και περισσότερο. Ένας στίχος που λέμε για τις γιορτές του Δεκεμβρίου είναι:
«Αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει
Άγιος Σάββας σαβανώνει
Άγιος Νικόλαος παραχώνει
κι Αι Σπυρίδωνας γλιτώνει»
(Σοφία Αραμπατζή, 80 ετών).