Τελετουργίες από ΕΡΑΤΕΙΝΟΥ, Δ. ΝΕΣΤΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ
(σελ.70 )
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
α. Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα
« Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα ξεκινούσε του Αγίου Φιλίππου, δηλαδή στις 14 Νοεμβρίου. Σε όλη την διάρκεια των 40 ημερών νηστεύουμε από κρέας και γαλακτοκομικά προϊόντα. Ειδικά τις Τετάρτες και τις Παρασκευές νηστεύουμε και από λάδι ».
Ιωάννα Καραμούζη
(σελ.71)
β. « Την Παραμονή των Χριστουγέννων είχαμε την λεγόμενη ‘‘γουρουνοχαρά’’. Σηκωνόμασταν πρωί για να σφάξουμε το γουρούνι, που ήταν κάτι αρκετά δύσκολο. Μαζευόντουσαν στην αυλή 4 άντρες για να το ‘‘βάλουν κάτω’’ και ο παππούς το έσφαζε. Έπειτα εγώ γρήγορα πήγαινα και έριχνα θυμίαμα στο λαιμό του. στη συνέχεια αφού το γδέρναμε και το κόβαμε σε μερίδες παίρναμε τα έντερά του, συνήθως τα ‘‘λεπτά’’ και φτιάχναμε λουκάνικα, που τότε τις ονομάζαμε τσιγαρίθρες. Με τα ‘‘χοντρά’’ έντερα φτιάχναμε την ‘‘μπουμπάρια’’ ή ‘‘μπάμπω’’, όπως τα λέγαμε. Εκείνη την ημέρα όλα τα παιδιά τριγυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι για να πιυν τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα. Για ‘‘ανταμοιβή’’ τους δίναμε ένα μικρό χαρτζιλίκι και πολλές φορές καραμέλες, γλυκίσματα και φρούτα. Την άλλη μέρα σηκωνόμασταν στις 5 το πρωί για να πάμε να παρακολουθήσουμε την θεία λειτουργία και έπειτα να κοινωνήσουμε. Ύστερα πηγαίναμε στο σπίτι και εμείς οι
(σελ.72)
γυναίκες αρχίζαμε να ετοιμάζουμε το γιορτινό τραπέζι. Μια εβδομάδα μετά αρχίζαμε να ετοιμαζόμαστε για την Πρωτοχρονιά. Την παραμονή οι γυναίκες, ετοιμάζαμε την βασιλόπιτα που θα την κόβαμε το βράδυ μετά την αλλαγή του χρόνου. Μεγάλη χαρά είχαν τα παιδιά, ειδικά όταν τύχαιναν το φλουρί που είχε μέσα, γιατί θεωρούνταν ότι φέρνει τύχη για την καινούρια χρονιά σε αυτόν που θα το βρει στο δικό του κομμάτι. Επίσης, την ώρα που άλλαξε ο χρόνος συνηθίζαμε στην εξώπορτα του σπιτιού να σπάμε ένα ρόδι, που το θεωρούσαμε σύμβολο της αφθονίας, της γονιμότητας και της καλής τύχης, για να πάει καλά ο καινούριος χρόνος. Αμέσως μετά, ο πρώτος που θα έμπαινε μέσα στο σπίτι ήταν αυτός που έκανε το ‘‘ποδαρικό’’. Συνήθως προτιμούσαμε να είναι μικρό παιδί για να είναι ο χρόνος χαρούμενος. Την άλλη μέρα σφάζαμε και γεμίζαμε την γαλοπούλα και κάνανε πατσά το κεφάλι του γουρουνιού που είχαμε φυλάξει από τα Χριστούγεννα. Τέλος, την ημέρα εκείνη αποφεύγαμε να δουλέψουμε, να δανείσουμε ή να δανειστούμε χρήματα,
(σελ.73)
γιατί έλεγα πως ότι κάνεις εκείνη την ημέρα το κάνεις και όλο το χρόνο. Στις 5 Ιανουαρίου, δηλαδή παραμονή των Φώτων, τα παιδιά λέγανε πάλι τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι. Τραγουδούσανε το ‘‘σήμερα τα φώτα κι ο φωτισμός και χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός’’. Τα Φώτα τα θεωρούσαμε εξίσου μεγάλη γιορτή όπως τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά. Το πρωί της ημέρας εκείνης έσφαζαν ένα πετεινό για να τον μαγειρέψουν το μεσημέρι και ύστερα πηγαίναμε στην εκκλησία για να πάρουμε αγιασμό. Μετά την λήξη της λειτουργίας με τα κάρα φεύγαμε για την θάλασσα, για να ρίξει μέσα ο παπάς τον σταυρό και να αγιαστούν τα νερά. Όλη την υπόλοιπη μέρα ο παπάς και τα παιδιά που έπεφταν για να πιάσουν τον σταυρό γυρνούσαν σε όλα τα σπίτια του χωριού για να ‘‘χαιρετήσει’’ ο κόσμος τον σταυρό και να αγιάσει ο παπάς ενώ ταυτόχρονα έψελναν το ‘‘εν Ιορδάνη...’’. Τέλος, σε όλη την διάρκεια των εορτών δεν πλέναμε ρούχα μέχρι τα φώτα ».
Ελπινίκη Παπαδημητρίου
(σελ.74)
γ. Γιορτές του Φεβρουαρίου
« Η μόνη γιορτή που είχαμε στο χωριό μας, που αν και κινητή συνήθως έπεφτε μέσα στον Φεβρουάριο ήταν του Αγίου Θεοδώρου. Την παραμονή της γιορτής του είχαμε ως έθιμο τον ‘‘κλεφτοθόδωρο’’. Την ημέρα εκείνη, τα κορίτσια ζύμωναν μια κουλούρα, με πολύ αλάτι για να γίνει αλμυρή, την έτρωγαν και το βράδυ που κοιμούνταν, όποιος τους έδινε νερό στο όνειρό τους, εκείνον και θα παντρευόταν. Από την άλλη πλευρά τα αγόρια το βράδυ της παραμονής, μαζεύονταν και αποφάσιζαν να κλέψουν κάποιο αντικείμενο από τις αυλές των σπιτιών που είχαν ανύπαντρα κορίτσια. Τα κλοπιμαία τα τοποθετούσαν σε κεντρικά σημεία του χωριού και την επόμενη μέρα πήγαιναν οι ιδιοκτήτες και τα μάζευαν. Οι νεαροί με τον τρόπο αυτό προσπαθούσαν να δείξουν ότι ενδιαφέρονταν για τις ελεύθερες κοπέλες. Το έθιμο αυτό πραγματοποιείται μέχρι σήμερα ».
Ελπινίκη Παπαδημητρίου
(σελ.75)
δ. Απόκριες
« Κάθε χρόνο την Κυριακή της Απόκρεω είχαμε ένα συγκεκριμένο έθιμο. Κάποιος από τους μεγάλους του χωριού ντυνότανε ‘‘κατής’’. Ο κατής ήταν ντυμένος στα άσπρα. Ήταν ένα είδος δικαστή και τα αγόρια της οικογένειας του ντυνόταν στα μαύρα και ήταν φύλακες. Το έθιμο αφορούσε μόνο τα αγόρια του χωριού. Όσοι ήταν αρραβωνιασμένοι ή νιοπαντρεμένοι με κοπέλα από άλλο χωριό, οι φύλακες τους ‘‘συλλάμβαναν’’ και τον οδηγούσαν στον ‘‘κατή’’. Ο ‘‘κατής’’ τον δίκαζε και του επέβαλε ως πρόστιμο ένα χρηματικό ποσό. Σε περίπτωση που δεν δεχόταν να τα πληρώσει ο κατής τον έβαζε για τιμωρία να κάνει κάμποσες φορές τρέχοντας τον γύρο του χωριού».
Γιώργος Παπαδημητρίου
(σελ.76)
ε. Κινητές εορτές, Σαρακοστή Πάσχα, Πάσχα, μετά το Πάσχα ως την Πεντηκοστή.
« Όπως τα Χριστούγεννα, έτσι και το Πάσχα νηστεύουμε 40 μέρες πριν. Μόνο τις Κυριακές χαλούσαμε λίγο την νηστεία. Το Σάββατο, πριν την τελευταία Κυριακή της σαρακοστής ήταν του Λαζάρου. Οι κοπέλες γύριζαν από σπίτι σε σπίτι με ψάθινα καλαθάκια στολισμένα με λουλούδια της εποχής, συνήθως πασχαλιές, για να μαζέψουν αυγά για την εκκλησία, τραγουδώντας το ‘‘ήρθε Λάζαρος ήταν τα ψάρια, ήρθε η Κυριακή, που τρώνε τα ψάρια. Σήκω Λάζαρε και μην κοιμάσαι, ήρθε η μάνα σου από την Πόλη, σου ‘φερε χαρτί και κομπολόι». Τα κάλαντα αυτά επειδή ακούγονταν μόνο εκείνη τη μέρα λέγονταν του ‘‘Λαζάρου’’. Την επόμενη μέρα σηκωνόμασταν πρωί για την εκκλησία, καθώς ήταν η Κυριακή των Βαΐων. Ο παπάς στο τέλος της λειτουργίας μας μοίραζε βάγια, που συμβόλιζαν εκείνα, με τα οποία υποδέχτηκαν τον Χριστό στην Ιερουσαλήμ ‘‘μετά Βαΐων και κλάδων’’. Την Μ. Δευτέρα, ξεκινούσε η εβδομάδα των
(σελ.77)
παθών του Χριστού. Κάθε βράδυ πηγαίναμε στην εκκλησία. Την Μ. Δευτέρα, ο παπάς έβγαζε από το ιερό την εικόνα του Χριστού και την τοποθετούσε στο κέντρο του ναού για να την ‘‘χαιρετήσουν’’ οι πιστοί. Την Μ. Τρίτη, ψάλονταν το Τροπάριο της Κασσιανής. Την Μ. Τετάρτη χωωρίς το απόγευμα πηγαίναμε στο ευχέλαιο. Ο παπάς με ένα βαμβάκι εμποτισμένο με λάδι, που προηγουμένως είχε διαβάσει, σταύρωνε τους πιστούς στο μέτωπο και τα χέρια. Την Μεγάλη ή ‘‘Κόκκινη’’ Πέμπτη, σηκωνόμασταν χαράματα για να κάνουμε τσουρέκια και να βάψουμε κόκκινα τα αυγά. Το βράδυ πηγαίναμε στην εκκλησία για να ακούσουμε τα 12 Ευαγγέλια. Αφού τελείωναν ο παπάς έβγαζε τον Εσταυρωμένο από το ιερό για να κάνει την περιφορά του σταυρού μέσα στην εκκλησία, ψάλοντας δυνατά το ‘‘σήμερον κρεμάται επί ξύλου’’. Μετά ακολουθούσε αφρυπνία. Οι μεγάλες γυναίκες τραγουδούσαν στον Χριστό το ‘‘σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα’’, ενώ οι κοπέλες στόλιζαν τον επιτάφιο. Όλη την νύχτα ερχόταν πιστοί για να προσκυνήσουν τον σταυρό, και αφήσουν λουλούδια και τάματα. Την Μ.
(σελ.78)
Παρασκευή το πρωί πηγαίναμε στην αποκαθήλωση. Αφού πρώτα ο παπάς κατέβαζε τον Χριστό από τον σταυρό, τον τύλιγε με ένα άσπρο σεντόνι και τον έπαιρνε μέσα στο ιερό. Έπειτα, έστρωνε τον ήδη στολισμένο επιτάφιο και τον μύρωνε. Από εκείνη τη στιγμή σε όλη την διάρκεια της ημέρας η καμπάνα χτυπούσε πένθιμα. Το βράδυ πηγαίναμε στην περιφορά του επιταφίου, όπου ψάλονταν τα εγκώμια. Πάλι το Μ. Σάββατο αργά το πρωί πηγαίναμε στην εκκλησία για να ακούσουμε την πρώτη ανάσταση στις 12 το μεσημέρι. Το βράδυ όλη οικογένεια πηγαίναμε στην Ανάσταση για να ακούσουμε το ‘‘Χριστός Ανέστη’’. Ύστερα στο σπίτι μας περίμενε ζεστή μαγειρίτσα και τσουγκρίζαμε τα κόκκινα αυγά. Μάλιστα, προτού μπούμε σταυρώναμε την κάσα της πόρτας με το Άγιο Φως. Την επόμενη μέρα, της Λαμπρής, ετοιμάζαμε την σούβλα και οι άντρες ώρες ολόκληρες ψήνουν το αρνί. Στο γιορτινό τραπέζι που ακολουθούσε, το αρνάκι, το τσουρέκι και τα κόκκινα αυγά κυριαρχούν. Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα είναι της ‘‘Αναλήψεως’’, δηλαδή οι ψυχές των νεκρών στον ουρανό. Ακολουθεί το ψυχοσάββατο που είναι μια μέρα πριν την Πεντηκοστή. Την ημέρα εκείνη, κάνουμε τρισάγιο στα νεκροταφεία, όσοι είχαμε νεκρούς και το απόγευμα πηγαίναμε κόλλυβα, γλυκά, κουλουράκια και άλλα εδέσματα στην εκκλησία και τα μοιράζαμε για την σωτηρία της ψυχής των νεκρών που είχαμε. Την επόμενη της Πεντηκοστής ή Γονατιστής, όπως την λέγαμε, πηγαίναμε στην εκκλησία παίρνοντας μαζί μας ένα κλωνάρι καρυδιάς ο καθένας. Την ώρα που ο παπάς διάβαζε τα ευαγγέλια πέφτουμε στα γόνατα ».
Ελπινίκη Παπαδημητρίου
στ. Ακίνητες εορτές της άνοιξης
« Την περίοδο αυτή οι μόνες γιορτές ήταν των Κωνσταντίνου και Ελένης, στις 21 Μαΐου, πηγαίναμε στην εκκλησία αλλά δεν είχαμε κάποιο συγκεκριμένο έθιμο και του Αγίου Γεωργίου στις 23 Απριλίου, όπου η λειτουργία τελούνταν στο ξωκλήσι του χωριού ».
Ιωάννα Καραμούζη
(σελ.80)
ζ. Γιορτές του καλοκαιριού
« Οι γιορτές του καλοκαιριού ήταν αρκετές. Της Αγίας Παρασκευής, του προφήτη Ηλία, Πέτρου και Παύλου, Δεκαπενταύγουστος, τα εννιάμερα της Παναγίας και του Σωτήρος. Πιο σημαντικές για το χωριό μας θεωρούνταν οι τρεις τελευταίες, στις οποίες και κάναμε αυστηρή νηστεία. Το μοναδικό έθιμο που είχαμε από τις γιορτές του καλοκαιριού ήταν στις 5 Αυγούστου, δηλαδή του Σωτήρος, που έβγαζαν στο προαύλιο της εκκλησίας την εικόνα που ‘‘χτυπάει’’ για να την ‘‘χαιρετήσου’’ και στην συνέχεια να την κρατήσουν στα χέρια τους όσοι ήθελαν από τους πιστούς, ενώ ταυτόχρονα ο παπάς διάβαζε ευχχές. Ύστερα πηγαίναμε στη θάλασσα με τα κάρα, που ήταν χτισμένο το παρεκκλήσι και αφού τελείωνε η λειτουργία, καθόμασταν εκεί όλη την νύχτα και προσευχόμασταν και γλεντούσαμε με φαγητό και παραδοσιακούς χορούς ».
Θεωνίτσα Κούτλα
(σελ.81)
η. Γιορτές του Φθινοπώρου ως την εορτή του αγίου Φιλίππου
« Φθινοπωρινές γιορτές ήταν οι εξής: του Τιμίου Σταυρού, του αγίου Δημητρίου, του Αγ. Στυλιανού και στις 8 Σεπτεμβρίου τα Γενέθλια της Θεοτόκου. Στις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζει η εκκλησία του χωριού μας. Την παραμονή πηγαίναμε στην εκκλησία για να προσκυνήσουμε την εικόνα και έπειτα γινόταν η περιφορά της. Στη συνέχεια γινόταν μεγάλο πανηγύρι στην πλατεία του χωριού με κάθε λογής φαγητά, άφθονο κρασί και παραδοσιακούς χορούς ».
Ιωάννα Καραμούζη