Τελετουργίες από ΠΛΑΤΑΝΟΤΟΠΟΥ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ
(σελ.87)
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
α) Η δεύτερη μεγαλύτερη νηστεία είναι αυτή των Χριστουγέννων. Από την αρχή της σαρακοστής μέχρι και 17 Δεκεμβρίου μπορούμε να φάμε ψάρι, ενώ απ’ εκεί κι έπειτα σταματάμε. Επιπλέον μετά του Αγίου Ελευθερίου δεν γίνονται ούτε γάμοι.
Λίγες μέρες πριν τα Χριστούγεννα φτιάχνουμε κουραμπιέδες, μελομακάρονα, τσουρέκια και σαραγλί. Ενώ μία δύο μέρες πριν τη μεγάλη γιορτή σφάζουμε το χοιρινό και φτιάχνουμε λουκάνικα. Παραμονή Χριστουγέννων οι δρόμοι είναι γεμάτοι με παιδάκια που λένε κάλαντα, όπως και σε κάθε χωριό φαντάζομαι.
Παναγιώτα, 75
β) Ανήμερα των Χριστουγέννων η καμπάνα χτυπάει στις πέντε το πρωί και όταν γυρίσαμε από την εκκλησία η γιαγιά έχει ήδη έτοιμο το τραπέζι για να φάμε τον πρωινό πατσά από χοιρινό κεφάλι και την χοιρινή τηγανιά, απαραίτητο βέβαια, στο γιορτινό τραπέζι είναι το
(σελ.88)
σπιτικό κόκκινο κρασί, ανοίγουμε το πρώτο μπουκάλι της νέας παραγωγής αυτή τη γιορτινή μέρα που είμαστε όλοι μαζεμένοι και πάντα στο σπίτι της γιαγιάς. Για το μεσημέρι έχουμε γαλοπούλα και οπωσδήποτε μπουμπάρι, ενώ την επόμενη μέρα τρώμε σεληνάτο. Αυτό τα φαγητά ακολουθούν γενιές, στην οικογένειά μας.
Παραμονή πρωτοχρονιάς φτιάχναμε την βασιλόπιτα για να είναι φρέσκια και τα παιδάκια λένε πάλι τα κάλαντα και μας προετοιμάζουν για τον ερχομό του νέου έτους.
Φυσικά πληρώνουμε όλοι μας τα χρέη, μεγάλα ή μικρά για να μη μας βρει ο καινούριος χρόνος χρεωμένους. Καθαρίζουμε το σπίτι για να είναι όλη τη χρονιά καθαρό και εννοείται πως δεν αφήνουμε άπλυτα ρούχα.
Συνήθως μαζευόμαστε φίλοι και συγγενείς σ’ ένα σπίτι, βάζουμε 12 καλούδια πάνω στο τραπέζι, όσοι είναι και οι μήνες, για να είναι όλους τους μήνες το τραπέζι μας γεμάτο. Μόλις αλλάξει ο χρόνος θυμιάζουμε όλο το σπίτι, ρίχνουμε κέρματα μέσα
(σελ.89)
στο νεροχύτη και από πάνω τρέχει άφθονο νερό για να έχουμε πλούτη. Το πρωί της πρωτοχρονιάς ο μπαμπάς με μία πέτρα, κλαδί ελιάς και βαμβάκι μας σταυρώνει στο κεφάλι λέγοντας «γερός σαν τη πέτρα, σοφός σαν την ελιά και γερός σαν το βαμβάκι». 2 Ιανουαρίου οι ανύπαντρες του χωριού παλιά πήγαιναν στη βρύση του χωριού να πάρουν νερό και να το πάνε στο σπίτι, σε όλη αυτή τη διαδρομή δεν έπρεπε να μιλήσουν και όταν γυρνούσαν στο σπίτι έπιναν οι ίδιες και όλη η οικογένεια. Τώρα που κάθε σπίτι έχει δικό του νερό, πηγαίνουμε στη βρύση της αυλής.
5 Ιανουαρίου που γίνεται ο μικρός αγιασμός παίρναμε και ρίχναμε στα χωράφια και στα μαντριά.
Όλα αυτό το διάστημα των 12 ημερών γυρνούν καλικατζάροι γι’ αυτό δεν αφήνουμε ρούχα έξω, για να μη τα φορέσουν και όταν αγιαστούν τα νερά, ρίχνουμε σε όλο το σπίτι και γύρω για να φύγουν.
Παναγιώτα, 19
(σελ.90)
γ) Πρώτη γιορτή του Φλεβάρη είναι του Αγίυο Τρύφωνος στις πρώτη του μηνός. Ο Άγιος Τρύφωνας είναι ο προστάτης των αμπελιών που καλλιεργούν οι περισσότεροι κάτοικοι του χωριού. Αυτή τη μέρα γίνεται αγιασμός στην εκκλησία ειδικά για τα αμπέλια, για καλή σοδειά και ευνοϊκές καιρικές συνθήκες, και το ρίχνουμε στις τέσσερις γωνιές του κτήματος.
Στις 3 Φεβρουαρίου είναι του Αγίου Συμεών, αυτή τη μέρα οι έγκυες γυναίκες ντύνονται όμορφα και στολίζονται για να είναι όμορφα και στολίζονται για να είναι όμορφο το παιδί τους και δεν πιάνουμε τίποτε, κυρίως μαχαίρι για να μη σημαδευτεί το μωρό που θα γεννηθεί. Στις 10 Φεβρουαρίου είναι η γιορτή του Αγίου Χαραλάμπους, μια γιορτή που γιορτάζεται ιδιαίτερα στο χωριό.
Παναγιώτα, 19
(σελ.91)
δ) Οι Αποκριές ονομάζονται έτσι επειδή αυτή την περίοδο δεν τρώμε κρέας «αποχή από κρέας». Την πρώτη Κυριακή της Αποκριάς την λένε κρεατινή γιατί είναι η τελευταία Κυριακή που τρώμε κρέας. Η επόμενη είναι της Τυρινής γιατί αυτή την εβδομάδα τρώμε μόνο γαλακτοκομικά για να προετοιμαστούμε σιγά σιγά για τη νηστεία της Σαρακοστής.
Τις μέρες αυτές γίνεται το έθιμο του γλεντιού, της ψυχαγωγίας και του μασκαρέματος. Παλιότερα το καρναβάλι γινόταν ομαδικά μασκαρέματα, χορούς, γλέντια, πειράγματα και άφθονο κρασί. Σήμερα περιοριζόμαστε στα μικρά παιδιά που κατά τη διάρκεια της τελευταίας εβδομάδα γυρνούν στα σπίτια του χωριού μασκαρεμένα κάνοντας πλάκα.
Μαρία, 38
(σελ..92)
ε) Η πρώτη κινητή γιορτή της Σαρακοστής είναι η Καθαρά Δευτέρα. Αυτή τη μέρα αρχίζει η νηστεία και όλοι πάμε στην εξοχή να κάνουμε τραπέζι με τα σαρακοστιανά εδέσματα (χαλβά, λαγάνα, ελιές και μαλάκια). Βασικό έθιμο αυτής της ημέρας είναι το πέταγμα του χαρταετού τον οποίο συνήθως φτιάχνουμε μόνοι μας.
Αμέσως μετά την επόμενη Παρασκευή είναι οι Α’ Χαιρετισμοί. Το Σάββατο μετά τους χαιρετισμούς είναι του Αγίου Θεοδώρου. Αυτή τη νύχτα οι νέοι του χωριού πηγαίνουν στα σπίτια των κοριτσιών και κλέβουν γλάστρες με λουλούδια. Το πρωί τα πηγαίνουν στη πλατεία του χωριού και κάθε κοπέλα πηγαίνει και παίρνει τα δικά της λουλούδια. Άλλη κινητή γιορτή της Σαρακοστής είναι η Κυριακή της Ορθοδοξίας, των Βαΐων και το Πάσχα. Την ημέρα των Βαΐων όλοι οι πιστοί πάμε βάγια στην εκκλησία και αφού τα διαβάσει ο παπάς μας τα μοιράζει και τα χρησιμοποιούμε όλο το χρόνο στα φαγητά μας. Παλιότερα τα βάγια τα βάζαν μέσα στα μπαούλα που φύλαγαν την προίκα των κοριτσιών για να μη πηγαίνει ο σκότος.
Μετά το Πάσχα είναι η Κυριακή του Θωμά, του Αη Γιώργη, της Αναλήψεως και η Κυριακή της Πεντηκοστής.
Παναγιώτα, 75
στ) Στις 25 Μαρτίου γιορτάζουμε τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Διπλή γιορτή για όλο τον ελληνισμό.
Υπάρχει μια γιαγιά στο χωριό που έχει φέρει από την Πατρίδα (Μικρά Ασία) την εκόνα της Βαγγελίστρας. Έτσι μαζεύονται στο σπίτι της γυναίκες του χωριού και κάνουν ολονυχτία στη χάρη της. Την επόμενη μέρα πηγαίνουμε στην εκκλησία, ακολουθεί δοξολογία για τους νεκρούς της επανάστασης, παρέλαση και την εορτή κλείνουν οι μαθητές με ποιήματα στην
(σελ.94)
αυλή της εκκλησίας.
Την Πρωτομαγιά μαζευόμαστε όλο το χωριό στην περιοχή «καινάκια», μια έκταση γεμάτη πλατάνια, για να γιορτάσουμε. Γίνεται μεγάλη εκδήλωση που διοργανώνει ο Μορφωτικός Αθλητικός Σύλλογος του Πλατανοτόπου. Στις 2 Μαΐου γιορτάζει το χωριό είναι η Ανακομιδή των Λειψάνων του Αγίου Αθανασίου που είναι ο πολιούχος Άγιος του χωριού.
Παλιά γινόταν μεγάλο πανηγύρι στην αυλή της εκκλησίας. Οι κτηνοτρόφοι πρόσφεραν αρνιά και κατσίκια στον Άγιο, τα οποία ψήναν όλοι μαζί στο προαύλιο μαζευόμασταν όλο το χωριό τρώγαμε πίναμε και γλεντούσαμε όλη τη μέρα ως αργά το βράδυ. Σήμερα δεν γίνεται τίποτε τέτοιο παρά μόνο πανηγυρική λειτουργία.
Γιώργος, 56.
(σελ.95)
ζ) Την πρώτη Παρασκευή μετά το Πάσχα είναι της Ζωοδόχου Πηγής.
Στον κάμπο του χωριού υπάρχει ένα παρεκκλήσι που είναι αφιερωμένο στη χάρης της. Αυτό το εκκλησάκι το έφτιαξε ένας κάτοικος του χωρού, Ζεπίδης, ο οποίος είχε δει στον ύπνο του ότι πρέπει να πάει στο συγκεκριμένο κτήματα του και να σκάψει. Αυτό και έκανε. Έσκαψε στο μέρος που ονειρεύτηκε βρήκε την εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής και στο μέρος αυτό έχτισε το παρεκκλήσι. Σήμερα που δεν ζει πια ο κύριος Ζεπίδης πέρασε στα χέρια της εκκλησίας και κάθε χρόνο αυτή τη μέρα γίνεται εκεί λειτουργία και μαζευόμαστε όλοι.
Στις 29 και 30 Ιουνίου γιορτάζουν ο Απόστολος Παύλος και Πέτρος και οι 12 Απόστολοι αντίστοιχα.
Στις 17 Ιουλίου, της Αγίας Μαρίνας πολλοί από το χωριό πάμε στην Ρεντίνα, ένα χωριό κοντά στην Αμφίπολη να προσκυνήσουμε στη χάρη της.
20 Ιουλίου του Αη –Λια οι Σαρακατσάνοι του χωριού καθώς και από άλλα
(σελ.96)
μέρη πηγαίνουν στο Καρά – Ντερέ, ένα βουνό της Δράμας, για το Αντάμωμα. Μαζεύονται όλοι οι Σαρακατσάνοι και αναβιώνουν όλα τους τα ήθη και τα έθιμα. Φυσικά σύλλογοι από όλες τις περιοχές παρουσιάζουν τους χορούς και τα δρώμενά τους.
6 Αυγούστου ημέρα του Σωτήρος είναι ξεχωριστή γιορτή για μας τους αμπελουργούς, πηγαίνουμε στην εκκλησία σταφύλια και τα μοιράζουμε στους πιστούς αφού διαβαστούν. Έτσι η παραγωγή μας λίγο πριν από τον τρύγο είναι ευλογημένη.
15 Αυγούστου η ημέρα της Παναγίας. Όλοι γιορτάζουμε αυτή τη μέρα και αν και είναι μέσα στον τρύγο κανείς δεν πηγαίνει στη δουλειά.
Ηλίας, 77
η) Μία από τις φθινοπωρινές γιορτές είναι του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου. Αυτή την ημέρα πηγαίνουμε βασιλικό και άλλα λουλούδια στην
(σελ.. 97)
εκκλησία. Αυτά τα Σταυρολούλουδα όπως τα λέμε τα μοιράζει ο παπάς στους πιστούς και με το βασιλικό οι γυναίκες φτιάχνουν την χορταρομαγιά. Πιάνουν δηλαδή προζύμι με χλιαρό νερό και βασιλικό που το χρησιμοποιούν ως διογκωτικό στην παρασκευή του ψωμιού. Και τέλος είναι η γιορτή του Αγίου Δημητρίου που σηματοδοτεί το τέλος της εργασίας του τσομπάνη που έπαιρναν οι κτηνοτρόφοι ανήμερα του Αη Γιώργη για να βοσκά το κοπάδι στη διάρκεια του καλοκαιριού. Τότε παντρευόταν και τα παιδιά των κτηνοτρόφων του Αγίου Δημητρίου, γιατί τελειώναν οι πολλές δουλειές που είχαν στα ζώα τους και για λίγο καιρό ήταν πιο χαλαροί με τις δουλειές τους.
Κώστας, 60