Τελετουργίες από ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ, Δ. ΘΑΣΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ
(σελ.50)
Β Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
α. Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα
Πριν τα Χριστούγεννα προηγείται νηστεία 40 ημερών που αρχίζει απ’ την γιορτή του απόστολου Φιλίππου (14 Νοεμβρίου).
β. Το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου – 5 Ιανουαρίου)
Στη Θάσο την ημέρα των Χριστουγέννων, έως σήμερα, οι οικογένειες κρατούν ένα πολύ παλιό έθιμο, το σπόρδισμα των φύλλων. Κάθονταν όλοι γύρω από το αναμμένο τζάκι, τραβούσαν την ανθρακιά προς τα έξω κι έριχναν γύρω στ’ αναμμένα κάρβουνα, φύλλα ελιάς, βάζοντας στο νου τους από μια ευχή, χωρίς όμως να την πουν στους άλλους. Όποιου το φύλλο γυρίσει περισσότερο, εκείνου θα πραγματοποιηθεί και η ευχή του. Στα έθιμα της Πρωτοχρονιάς εκτός από τα γνωστά έθιμα των καλάντων το σπάσιμο του ροδιού, και του ποδαρικού που γιορτάζονταν με τον ίδιο τρόπο σχεδόν όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, το βράδυ της Πρωτοχρονιάς γίνεται το μάζεμα της οικογένειας στο γιορτινό τραπέζι όπου ο πατέρας της οικογένειας
(σελ.51)
σταύρωνε την βασιλόπιτα και η κυρά θυμίαζε το σπίτι και τότε ο πατέρας μοίραζε σε όλους το κομμάτι της βασιλόπιτας, ακόμη και για τα ζωντανά το σπιτιού και όποιος πετύχαινε το φλουρί ήταν ο τυχερός του σπιτιού
δ. Απόκριες
Το καρναβάλι εκείνα τα χρόνια στη Θάσο ήταν ατελείωτο. Μόλις έμπαινε το Τριώδιο, κάθε χρόνο, άνθρωποι κάθε ηλικίας, έπρεπε να πάρουν μέρος στο έθιμο, το αντέτι. Να γίνουν καρναβάλια και όχι απλά να ντυθούν, όπως σήμερα. Τότε, το μουντζούρωμα του προσώπου, το να φορέσει κανείς ανάποδα το σακάκι ή το παντελόνι, να κάνει το σεντόνι πουκαμίσα, μαντίλα ή ρόμπα ή να φορέσει προβιές σε συνδυασμό με το κρέμασμα στη μέση ή στα σκέλια κτηνοτροφικών κουδουνιών ήταν εντελώς αυτοσχέδια. Κάθε βράδυ, οι παρέες γύριζαν στα σοκάκια του χωριού τραγουδώντας διάφορα αποκριάτικα τραγούδια. Επισκέπτονταν φιλιά τους σπίτια ή πήγαιναν στα καφενεία χορεύοντας. Σε κάθε σπίτι που πήγαιναν, τραγουδούσαν και έστηναν χορό, πείραζαν τους σπιτονοικοκύρηδες, έκαναν διάφορα κωμικά δρώμενα και γελούσαν όλοι μαζί. Στο τέλος, αφού κουράζονταν απ’ όλα αυτά, αποκάλυπταν τα πρόσωπά τους και η νοικοκυρά του σπιτιού τους κερνούσε γλυκά του κουταλιού, σύκα και παραδοσιακές πίτες. Η κορύφωση των καρναβαλιών γινόταν την Τυρινή. Στη διάρκεια της ημέρας, στην πλατεία, σε ομαδική
(σελ.52)
συγκέντρωση όλων των καρναβαλιών και μη, οι λαϊκοί οργανοπαίκτες έπαιζαν και διασκέδαζαν μικρούς και μεγάλους. Οι πιο πολλοί ήταν πασαλειμμένοι με φούμο ή καρβουνόσκονη και χόρευαν αστείους χορούς. Άλλοι, συνήθως μεταμφιεσμένοι σε αρκούδες με δέρματα ζώων και μεγάλα κουδούνια έκαναν τον κόσμο να ξεκαρδίζεται στα γέλια. Τα βόλια και τα λαούτα έπαιζαν εύθυμους σκοπούς, κάνοντας το γεμάτο κέφι κόσμο να χορεύει ασταμάτητα. Τα τραγούδια που ακούγονταν ήταν «στ’ αυλάκια», «Γιάννινα…», «Αχ δασκάλα μ’». Το βράδυ της Κυριακής της τυροφάγου τίναζαν και τα τουλούμια, δηλαδή τα καθάριζαν από τα υπολείμματα του τυριού, γιατί απ’ την μια θα άρχιζε η νηστεία του Πάσχα κι απ’ την άλλη έπρεπε να είναι έτοιμα για το φθινοπωρινό να γεμίσουν πάλι με καινούριο τυρί. Τη μεγάλη σφραγίδα όμως τη βραδιά της τελευταίας Κυριακής της Αποκριάς την έβαζε το μοναδικό έθιμο της Θάσου «το πιπέρι». Κατά τις μικρές ώρες λοιπόν, γινόταν η ιεροτελεστία το τριψίματος του πιπεριού: «πώς το τρίβουν το πιπέρι, του διαβόλου οι καλογέροι». Και από το ταπεραμέντο του Αρχιτρίφτη εξαρτιόταν η επιτυχία της ιεροτελεστίας και η αθυροστομία των συμμετεχόντων. Τέλος, την Καθαρή Δευτέρα, μέχρι το απόγευμα, συνεχιζόταν η κρασοκατάνυξη και ο χορός στους δρόμους, ενώ μόλις έπιανε σούρουπο, έπεφτε η αυλαία όλων των εορταστικών εκδηλώσεων.
ε. Κινητές εορτές
Σαρακοστή Πάσχα, Πάσχα , μετά το Πάσχα ως την Πεντηκοστή
(σελ.53)
Μετά την Καθαρή Δευτέρα άρχισε η νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής. Η Ανάσταση και το Πάσχα γιορταζόταν, όπως και σήμερα, με το, να μαζεύονται στις εκκλησίες των χωριών περιμένοντας το Άγιος Φως, με τη μαγειρίτσα και το σπάσιμο των αυγών. Τη δεύτερη ημέρα του Πάσχα ξεκινούσε μεγάλη λιτανεία από το Θεολόγο με επικεφαλής τη θαυματουργή εικόνα του Αρχάγγελου Μιχαήλ, του ιερείς και ακολουθούσε όλο το χωριό μαζί με πολλούς ξένους προσκυνητές. Μετά από πορεία δύο – τριών ωρών σε δρόμο μακρύ και δύσβατο, έφταναν στο ομώνυμο μοναστήρι. Εκεί γινόταν μια κατανυκτική αγρυπνία και την επομένη η θεία λειτουργιά. Έπειτα, οι προσκυνητές, αγού γευματίσουν από το κοινό φαγητό και διασκεδάσουν το απόγευμα επέστρεφαν με την Αγία Εικόνα. Την Τρίτη ημέρα γινόταν μια λαογραφική εκδήλωση με χορούς γερόντων, που φορούσαν τοπικές ενδυμασίες.
στ. Ακίνητες εορτές της άνοιξης
Την Πρωτομαγιά όλες οι οικογένειες έφτιαχναν στεφάνια από λουλούδια και τα στόλιζαν στις πόρτες των σπιτιών τους. Έψηναν κατσίκια και κοκορέτσια στις ξύλινες σούβλες, τα οποία θα τρώγονταν στο πρωτομαγιάτικο γλέντι. Η νεότερη γενιά των αντρών μετά από αρκετή οινοποσία, χόρευαν ένα βαρύ ζεϊμπέκικο. Επίσης νεαρά ζευγάρια χόρευαν ταγκό και βαλς με τη συνοδεία του ακορντεόν.
(σελ.54)
ζ. Γιορτές του καλοκαιριού
Η εορτή του Αγ. Παντελεήμονα στις 27 Ιουλίου, συνδεόταν παραδοσιακά με την ολιγοήμερη θερινή διαμονή κατοίκων γειτονικών χωρών στα καταλύματα γύρω από το μοναστήρι. Καφενεία, οργανοπαίκτες, ψητά, φωτογράφοι συναντιόταν κάθε χρόνο εκεί στο γύρω πλατανότοπο. Μετά τη Θεία Λειτουργία άρχιζε ο χορός σε πολλά σημεία του χώρου γύρω από το μοναστήρι, που συνεχιζόταν μέχρι αργά το βράδυ.
Επίσης, διαδεδομένο είναι το κλουμπάρνι της «Παναγία». Το κοινό φαγητό, ντόπιο κρέας με κρεμμύδια ή πατάτες ετοιμαζόταν όλη τη νύχτα σε μεγάλα καζάνια και το πρωί της 15ης Αυγούστου, στη γιορτή της Παναγίας, μετά τη Θεία Λειτουργία, αφού δεχθεί την ευλογία της Εκκλησίας διανεμόταν στους κατοίκους του χωριού και στους προσκυνητές. Μετά το φαγητό οι πανηγυριστές διασκέδαζαν όλοι μαζί.
(Κούντουρα Βέτα)