Τελετουργίες από Π.Ε. ΕΒΡΟΥ, Δ. ΟΡΕΣΤΙΑΔΟΣ, ΟΡΕΣΤΙΑΔΟΣ
Ήθη και Έθιμα
Παρά το πέρασμα 2.000 χρόνων χριστιανισμού, κάποιες από τις αρχαίες δοξασίες της Θράκης κατάφεραν να φτάσουν ως τις μέρες μας.
Όπως σημειώνει ο Κ. Ρωμαίος «ο Θράκας κατά βάθος παρέμεινε ένας πνευματικός και υπερβατικός ειδωλολάτρης, επιζητώντας την επέμβαση, τη χάρη και τη νέμεση του θείου, με τους δικούς του πατροπαράδοτους τρόπους». Ελάχιστο δείγμα της συλλογικής αυτής έκφανσης είναι οι γιορτές της πυροβασίας, τα λεγόμενα Αναστενάρια που δεν είναι παρά η επιβίωση πανάρχαιων εκστατικών και οργιαστικών δρώμενων, περιβεβλημένων με ένα χριστιανικό μανδύα. Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για άλλες «μεταμορφώσεις» εθίμων, όπως εκείνες της περιόδου των Απόκρεω (Μπέης, Σεϊμένηδες, Καλόγερος) και την έμμεση είτε την απευθείας εξάρτηση τους από αρχαίες διονυσιακές και ορφικές γιορτές. Το έθιμο της Τζαμάλας, ήταν μια μιμική παράσταση μεταμφιέσεων η οποία γινόταν στην αρχή της σποράς των δημητριακών, πράξη η οποία αργότερα συνέπεσε με την γιορτή του Αγίου Δημητρίου. Τρεις άνδρες ο ένας ντυμένος γυναίκα και οι άλλοι δύο παριστάνοντας τον «αράπη» και τον «αγροφύλακα» επισκέπτονταν τα σπίτια, χόρευαν και εύχονταν καλή καρποφορία για να τους φιλέψουν οι νοικοκυραίοι με σιτάρι, κρασί και νομίσματα. Με την καρποφορία της γης συνδέεται και το ευρέως διαδεδομένο σ’ όλη τη Βαλκανική έθιμο της Περπερούνας ή Περπερίτσας, που είχε να κάνει με την ανατροπή της ανομβρίας.
Το έθιμο του Καλόγερου παλιότερα γινόταν στα χωριά της Ανατολικής Θράκης. Σήμερα εξακολουθεί να τελείται σε περιοχές της Μακεδονίας που υποδέχτηκαν πρόσφυγες από εκεί. Το πρωινό της Τυρινής Δευτέρας συγκεντρώνεται όμιλος μεταμφιεσμένων, με κεντρικό ήρωα του «Καλόγερο». Φορώντας κουδούνια μάσκες και γιδοτόμαρα σχηματίζουν μια πομπή η οποία περνά από όλα τα σπίτια του χωριού. Ο Καλόγερος χτυπά τις πόρτες μ’ ένα φαλλόσχησμο κουδούνι, εύχεται καλή σοδειά και χαράζει στην αυλή το σημείο του σταυρού. Την ίδια ώρα οι νοικοκυρές των ραίνουν με πολυσπόρια, ένα μείγμα με τους σπόρους των καρπών που παράγει ο τόπος. Ύστερα διοργανώνεται στην πλατεία του χωριού μιας μορφή διελκυστίνδας μεταξύ νέων και μεσοκόπων αγώνισμα που λήγει με την νίκη των νέων προοιωνίζοντας την αγαθή έκβαση της χρονιάς. Ανάλογους σκοπούς αλλά σε διαφορετική χρονική στιγμή είχε και το έθιμο του Κιοπή Μπέη, την Καθαρή Δευτέρα, στο Πρωτοκλήσι και σε άλλους οικισμούς της Ορεστιάδας. Η αρχαϊκού τύπου γονιμική μαγεία του εκδηλώνεται κι εδώ με μιμητικό όργωμα, συμβολικό θάνατο και ανάσταση του πρωταγωνιστή.
Ο Αϊ Γιώργης
Ο καταγόμενος από την Καππαδοκία στρατηγός των Ρωμαίων μαρτύρησε, σύμφωνα με τον ορθόδοξο συναξαριστή στον Ιόππη, στη σημερινή Γιάφα της Παλαιστίνης, το έτος 296 «ελέγξας την πλάνην των ειδώλων». Στη Θράκη όμως ο Άγιος Γεώργιος προστατεύει τα κοπάδια και τα γεννήματα, γιατρεύει τους αρρώστους και φυλάει τα σύνορα. Επιπλέον προστατεύει τα νερά σκοτώνει δράκους και θεριά και βρίσκει στις κοπέλες τον κατάλληλο άνδρα. Το έθιμο ξεκινούσε με την τελετουργική θυσία κριαριού, το λεγόμενο «κουρμπάνι». Ακολουθούσε η τελετή του Κλήδονα, και κατέληγε με τις κούνιες τη συγκέντρωση των αγοριών και των κοριτσιών του χωριού κάτω από μια βελανιδιά στην οποία έδεναν μικρά σανίδια σε τριχιές για να λικνιστούν και να χαριτολογήσουν.
Η Γυναικοκρατία
Η «Γυναικοκρατία» είναι ένα άλλο Θρακικό έθιμο που ακολούθησε το δρόμο της προσφυγιάς για να καταλήξει σε χωριά της Ορεστιάδας. Στις 8 Ιανουαρίου, οι γυναίκες συγκεντρώνονται στο σπίτι της μαμής του χωριού, την «μπάμπω». Εκεί πλένουν τελετουργικά τα χέρια της μαμής και ανταλλάσσουν δώρα, όπως σαπούνια, πετσέτες, οινόπνευμα κι άλλα χρήσιμα για το έργο του τοκετού. Ύστερα επιστρέφουν στα σπίτια τους για να συνεχίσουν τις προετοιμασίες του βραδινού μυστικού συμποσίου. Με τη δύση του ηλίου οι γυναίκες μαζεύονται στο μέρος που έχουν ορίσει, ντυμένες με την παλιά τοπική ενδυμασία, την τσούκνα. Από το σημείο συνάντησης, ξεκινούν σε πομπή για το σπίτι της μαμής, με συνοδεία γκαϊντατζή, όπου την ντύνουν την στολίζουν με λουλούδια, σκόρδα και αρμαθιές από ξηρούς καρπούς. Μετά την οδηγούν σε κλειστό χώρο, συνήθως το καφενείο του χωριού, όπου την ενθρονίζουν, τις δίνουν να κρατάει ένα φαλλόσχημο σκήπτρο κι ερήμην των ανδρών ξεκινά το φαγοπότι. Η σύναξη κρατάει ως το πρωί, συνεδευοντάς την τολμηρά τραγούδια, και πιπεράτα ανέκδοτα. Αν πλησιάσει στη γιορτή αρσενικός, θεωρείται βέβηλος και εξοβελίζεται κι αν συλληφθεί λαθραίος παρατηρητής κοντά, τους επιβάλλεται ξεγύμνωμα, κατάβρεγμα και συμβολική διαπόμπευσή του, εξ ου και η παλαιότερη ονομασία του εθίμου «βρεξούδια».