Τελετουργίες από Π.Ε. ΕΒΡΟΥ, ΔΑΔΙΑΣ, Δ. ΣΟΥΦΛΙΟΥ

Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

α) Το δωδεκαήμερο (25 Δεκ.- 5Ιαν.)

Την ημέρα των Χριστουγέννων πηγαίναμε πέντε η ώρα το πρωί στην εκκλησία. Κοινωνούσαμε και γυρνούσαμε σπίτι, όπου τρώγαμε πλουσιοπάροχα παραδοσιακά φαγητά, όπως μπάμπο, χριστόψωμο και τυρόπιτα.

Στις 5 Ιανουαρίου, παραμονή των Θεοφανίων, υπάρχει παράδοση κατά την οποία μαζεύονται κάθε χρόνο όλοι οι κάτοικοι και μη της Δαδιάς και συμμετέχουν στο έθιμο. Από την παραμονή λοιπόν, φέρνουν στην κεντρική εκκλησία του Αγίου Νικολάου, τις εικόνες των αγίων Αθανασίου, Ιωάννου, Προφήτου Ηλιού και την εικόνα της Αγίας Παρασκευής από τα αντίστοιχα εκκλησάκια της περιοχής.Το απόγευμα της ίδιας μέρας ξεκινάει πομπή πεζή με επικεφαλής του ιερέα του χωριού και πάνε στο Μοναστήρι της Δαδιάς (4 χλμ. περίπου απ’ το χωριό) και φέρνουν στη Δαδιά, στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου τη μεγάλη εικόνα της Παναγίας. Το θεωρούν μάλιστα ιερή υποχρέωση να πάνε πεζοί. Πιστεύουν ότι, όποιος συμμετέχει στην πομπή, θα είναι υγιής όλο το χρόνο.

Μαζεύουν τις εικόνες αυτές όλων των εκκλησιών στην κεντρική εκκλησία του Αγίου Νικολάου διότι όλοι οι Άγιοι αυτοί στους οποίους είναι αφιερωμένες οι εκκλησίες και τα εκκλησάκια είναι Άγιοι Προστάτες και θέλουν να λάβουν μέρος μαζί τους στα έθιμα των Θεοφανίων.Από το βράδυ της παραμονής, ο ιερέας του χωριού ρίχνει το μεταλλικό Σταυρό με τον οποίο αγιάζει τα ύδατα μέσα στο μεταλλικό δοχείο (μπακιρτσούδ) που έχει Αγιασμό. Αν τη νύχτα κάνει κρύο και παγώσει ο Αγιασμός με το Σταυρό λένε ότι θα πάει καλά η χρονιά για τους γεωργούς και για όλο το χωριό. “Πάγωσε ο Σταυρός φέτος, θα πάει καλά η χρονιά”… (συνήθως παγώνει)Το πρωί των Θεοφανίων, αμέσως μετά τη Θεία λειτουργία ο παπάς μοιράζει στους νέους του χωριού, πρώτα το Σταυρό (μέχρι και πριν από μερικά χρόνια έδινε το Χριστό σταυρωμένο) και μετά όλες τις φορητές εικόνες της κεντρικής εκκλησίας του Αγίου Νικολάου και αυτές που έφερναν την προηγούμενη μέρα απ’ τις άλλες εκκλησίες, τα εκκλησάκια και απ’ το Μοναστήρι. Βγαίνουν έξω στην αυλή και όλοι οι νέοι με τις εικόνες παρατάσσονται σε κύκλο, στη μέση ο παπάς και ο ψάλτης και ακολουθεί η τελετή του αγιασμού των υδάτων.

Με το εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε… φωτίζει ο παπάς με το βασιλικό του πρώτα τους εικονοκρατούντες νέους και στη συνέχεια όλο τον κόσμο, ο οποίος ασπάζεται τα εικονίσματα που κρατούν οι νέοι. Αφού φωτιστεί και ασπαστεί τις εικόνες και ο τελευταίος πιστός, σηκώνουν όλοι οι εικονοκρατούντες τις εικόνες και να κινούνται στην καθορισμένη διαδρομή και τρέχοντας, κατά διαστήματα, εκπέμπουν την ασμοιτική ικεσία…

“Κυριαλέεεησων… κυριαλέεεησων…” για να διώξουν τα καρκαντζάλια απ’ το χωριό και να εξορκίσουν όλα τα κακά, και τις ασθένειες. Μαζί ωστόσο τρέχουν και άλλοι που δεν έχουν εικόνες, αγόρια, κορίτσια, γέροι, νέοι, μικροί και μεγάλοι, γενικά όσοι μπορούν.

Πιστεύουν ότι αν τρέξουν έστω και λίγο μαζί με την πομπή, θα είναι άτρωτοι στο κακό και θα έχουν καλή υγεία. Κατά διαστήματα στη διαδρομή σταματάνε την πομπή διάφοροι προσκυνητές και ασπάζονται τα εικονίσματα. Οι νοικοκυρές το ‘χουνε για καλό να βγάζουν θυμιατούς έξω απ’ τα σπίτια τους και να θυμιάζουν όταν περνάει από κει η πομπή.Η διαδρομή είναι κυκλική, δεξιόστροφη και περνάει απ’ όλες τις εκκλησίες και τα εκκλησάκια και καταλήγει πάλι στον Άγιο Νικόλαο, εκεί απ’ όπου ξεκίνησε. Παλιά, που το χωριό δεν ήταν τόσο μεγάλο, δεν άφηναν, κανένα σπίτι έξω απ’ τον κύκλο που διέγραφε η πομπή, γιατί θεωρούνταν ότι θα πάθει κακό.Η πομπή περνάει απ’ το εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννου και γυρίζει 3 φορές γύρω απ’ αυτό, συνεχίζει στο εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία, γυρίζει και εκεί 3 φορές, πάντα ικετεύοντας ασματικά.“Κυριαλέεεησων… κυριαλέεεησων… ντράγκα ντράγκα Κυριαλέεεησων…” τρέχοντας πότε ορμητικά, σηκώνοντας τις εικόνες με τα χέρια στην ανάταση και πότε με πιο αργό ρυθμό, για να ξεκουραστούν και να ανακτήσουν δυνάμεις. Η ίδια διαδικασία γίνεται και στον Άγιο Αθανάσιο και καταλήγουν στην κεντρική εκκλησία (Αγ. Νικολάου). Κάνουν πάλι 3 κύκλους και μπαίνουν μες στο ναό. Μπαίνοντας περιμένει πολύς κόσμος ν’ ασπαστεί και πάλι τα εικονίσματα. Στο τέλος παραδίδουν ο ένας μετά τον άλλο τα εικονίσματα στον ιερέα.Η διαδρομή που κάνει η πομπή είναι περίπου 3 χλμ. Αν κάποιος είναι σοβαρά άρρωστος τον πηγαίνουν σ’ ένα σημείο που περνάει η πομπή και ξαπλώνει στο χώμα και περνούν από πάνω του οι εικονοκρατούντες. Πιστεύουν ότι έτσι θεραπεύεται.

Αφού, παραδώσουν τις εικόνες στον ιερέα, βγαίνουν έξω στην αυλή της εκκλησίας, πίνουν κονιάκ και τρων κόλλυβα που προσφέρει αυτός που κρατούσε το Σταυρό, στο ίδιο έθιμο του περασμένου χρόνου και τραγουδάν το τραγούδι… 

“Σήμερα ντα φώτα και φωτισμός και χαρές μεγάλες στον Κύριο μας. Σήμερα η κυρά μας η Παναγιά σπάργανα για τον Κύριο κρατεί με τα θυμιατήρια στα δάκτυλα και τον Άγιους Γιάννη παρακαλεί δύνα’ Άγιος Γιάννη Πρόδρομε να βαφτίσεις το να Θεού παιδί. Δύναμαι και παραδύναμαι κι έχω το καρτέριο ως το πουρνό για ν’ ανέβω πάνω στον ουρανό για να ρίξω ‘γιάσμο κατά τη γη για ν’ αγνάσουν βρύσες και τα νερά να καταπραΰνουν τα είδωλα τότε θα βαφτίσω Θεού παιδί”.

Στη συνέχεια αρχίζουν το χορό σταυρωτό ζωναράδικο με πρώτο τον ιερέα ν’ ανοίγει το χορό. Ο χορός μπροστά στην εκκλησία γίνεται χωρίς όργανα. Χορεύουν και συρτόσυγκαθιστό με το ίδιο τραγούδι. Το γλέντι συνεχίζεται για 2 ώρες περίπου στην πλατεία του χωριού με παραδοσιακή ορχήστρα και μεγάφωνα.

Το μεσημέρι, το φαγητό σ’ όλα τα σπίτια του χωριού είναι η πίτα η Θρακιώτικη, που έχει μέσα φλουρί και σημάδια με διάφορα ξυλάκια, που συμβολίζουν διάφορες περιουσίες του σπιτιού ( κατσίκια, χωράφια, γελάδια, αμπέλια κ.α.). Ίδια πίτα θρακιώτικη με το ίδιο φλουρί και τα ίδια σημάδια για τις περιουσίες του σπιτιού κάνουν και την Πρωτοχρονιά. Τα σημάδια αυτά τα πετάν στο ποτάμι σε τρεχούμενο νερό, για να τρέχει το τυχερό μας (η τύχη μας) σαν νερό. Το φλουρί (το νόμισμα) μένει στο εικονοστάσι του σπιτιού μερικές μέρες και μετά το πηγαίνουν στην εκκλησία.

Το απόγευμα, πάλι με πομπή πεζή με επικεφαλής τον ιερέα επιστρέφουν τη μεγάλη εικόνα της Παναγίας στο Μοναστήρι. Πριν μπει η Εικόνα μέσα στην εκκλησία του μοναστηριού τη γυρνάν γύρω γύρω 3 φορές τρέχοντας και φωνάζοντας:

“Κυριαλέεεησον… Κυριαλέεεησον… ντράγκα, ντράγκα Κυριαλέεεησον”.

Εναποθέτουν την εικόνα στη θέση της, ψάλει ο παπάς μια παράκληση, βγαίνουν έξω στο προαύλιο, τραγουδάν και χορεύουν το “Σήμερα ‘ν τα φώτα…” σε ζωναράδικο, σταυρωτό και συρτοσυγκαθιστό.

β) Απόκριες

Την τελευταία Κυριακή πριν την Καθαρά Δευτέρα, μαζεύονταν όλοι στο πατρικό σπίτι, για με τις νύφες και τα παιδιά, και ζητούσαν συγγνώμη απ’ τους γέροντες. Έφτιαχναν πίτες, γλυκά, φαγητά και έστρωναν μεγάλοι τραπέζια εορταστικά.

Δήμητρα Τοπούζη.

γ) Κινητές εορτές

Σαρακοστή Πάσχα, Πάσχα

Μέσα στη Σαρακοστή, όλοι μικροί μεγάλοι νήστευαν, τα παιδιά όμως έκαναν νηστεία πιο χαλαρή από τους μεγάλους, νήστευαν από κρέας, ενώ γαλακτοκανκά προϊόντα τους επιτρέπονταν. Την τελευταία εβδομάδα όμως νήστευαν και από κρέας. Γενικά, δεν τραγουδούσαν, δε φορούσαν ανοιχτόχρωμα ρούχα κατ’ αυτή την περίοδο, δεν ύφαιναν, όμως έψελναν τα εγκώμια και τους χαιρετισμούς προς την Παναγία.

Τη Μ. Εβδομάδα πηγαίναμε εκκλησία κάθε μέρα. Την Μ. Πέμπτη βάφαμε τ’ αυγά. Μάλιστα υπάρχει και μια παράδοση που εξηγεί για ποιο λόγο βάφαμε τ’ αυγά κόκκινα. Λένε πως ήταν κάποτε μια γυναίκα η οποία κρατούσε ένα καλάθι με αυγά, κάποιος στο δρόμο τη συνάντησε και της είπε ότι αναστήθηκε ο Κύριος, εκείνη όμως δε το πίστεψε και είπε ότι αν είναι αλήθεια αυτό που είπες τα αυγά μου να γίνουν κόκκινα. Έτσι και έγινε. Την Μ. Παρασκευή στολίζαμε τον επιτάφιο με λουλουδάκια που μαζεύαμε απ’ τους κήπους. Το βράδυ του Μ. Σαββάτου, πριν από τη λειτουργία, μαζεύαμε ξύλα, ανάβαμε φωτιά στην αυλή της εκκλησίας και τραγουδούσαμε: «Καίμε τον Χότζα τα γένια…» .Την Κυριακή- Πάσχα, μετά τη λειτουργία στρώναμε και τρώγαμε όλοι μαζί πλούσιο τραπέζι.

Δήμητρα Τοπούζη

δ) Γιορτές του καλοκαιριού

Το καλοκαίρι, τιμούσαμε ιδιαίτερα τη μνήμη κάποιων αγίων, αλλά δεν κάναμε κάποια γιορτή ή κουρμπάνι, όπως του Αγίου Αθανασίου. Η τιμή και ο σεβασμός πήγαζε απ’ την ψυχή μας και φαινόταν στις πράξεις μας. Μερικές από αυτές ήταν:

8 Ιουνίου     Αγίου Πνεύματος

29/6             Πέτρου και Παύλου

30/6             των 12 Αποστόλων

 

1 Ιουλίου    Κοσμά και Δαμιανού

7/7              Κυριακής

17/7            Μαρίνης

20/7            Προφήτου Ηλιού

26/7            Παρασκευής

27/7            Παντελεήμονος

 

6 Αυγούστου   Μεταμόρφωση του Σωτήρος

15/8                 Κοίμηση της Θεοτόκου

 

η) Γιορτές του φθινοπώρου ως την εορτή του Αγίου Φιλίππου

8 Σεπτεμβρίου      Γενέθλιο της Θεοτόκου

9      “                    Ιωακείμ και Άννης

 

23 Οκτωβρίου      Ιακώβου του Αδελφοθέου

26   “                    Αγίου Δημητρίου

 

13 Νοεμβρίου      Ιωάννου του Χρυσοστόμου

21   “                    Εισόδια της Θεοτόκου

 

Δήμητρα Τοπούζη