Τελετουργίες από Π.Ε. ΕΒΡΟΥ, Δ. ΟΡΕΣΤΙΑΔΟΣ, ΟΡΕΣΤΙΑΔΟΣ

Έθιμα του λαϊκού εορτολοπου

Αναπαράσταση Χριστουγεννιάτικων, Πρωτοχρονιάτικων και Πασχαλινών εθίμων.

Το Δεκέμβριο του 1981 αναπαράστηθηκαν Χριστουγεννιάτικα έθιμα (το έθιμο των εννιά νηστίσιμων φαγητών- Χριστουγεννιάτικα κάλαντα) στην Οινόη, οικισμό Νέας Ορεστιάδας. Πρωτοχρονιάτικα έθιμα (τη σβούρα), στην Καβύλη, χωριό της περιφέρειας Νέας Ορεστιάδας, που οι περισσότεροι κάτοικοί της είναι πρόσφυγες απ’ το Δεμερδέσι (Σιδηρόπετρα) της Ανατολικής Θράκης. Πασχαλινά έθιμα (το έθιμο της αγάπης), το αναπαραστήσαμε στην Ελιά, χωριό της περιφέρειας Ορεστιάδας, το Μάρτιο του 1984.

Το έθιμο των εννιά νηστήσιμων φαγητών: Σύμφωνα μ’ αυτό το έθιμο, το απόγευμα της παραμονής των Χριστουγέννων, η οικογένεια συγκεντρώνονταν από νωρίς στο σπίτι, ο νοικοκύρης κάθονταν μπροστά στο τζάκι με τα αναμμένα κούτσουρα (ρίζες ξερών δέντρων) και όπως το ήθελε το έθιμο έσπαζε καρύδια και αμύγδαλα, ρίχνοντας τα τσόφλια στη φωτία, πρόσμευε τη γέννηση του Χριστού, ως άλλος βοσκός στη Βηθλεέμ, η νοικοκυρά είχε ετοιμάσει το χριστόψωμο και το είχε στολίσει με διάφορα στολίδια από ζυμάρι (θυμωνιές, αλέτρι με το ζευγάρι των ζώων κτλ), καθώς και τα μικρά χριστόψωμα (κολάτσια) από άσπρο αλεύρι (χάσκο), για τα παλικάρια, που θα περνούσαν αργά το βράδυ να ψάλουν τα κάλαντα (κόλιαντρα).

Με το χτύπημα της καμπάνας του εσπερινού, η νοικοκυρά άναβε την καντήλα, χρησιμοποιώντας λάδι και κόκκινο κρασί, αντί για λάδι και νερό που χρησιμοποιούσε ολόκληρο τον υπόλοιπο χρόνο, έκανε τρεις μετάνοιες, μπροστά στο εικονοστάσι και θύμιαζε όλο το σπίτι.

Το βράδυ, όλα τα μέλη της οικογένειας κάθονταν γύρω απ’ το σοφρά (χαμηλό ξύλινο τραπέζι) με τα εννιά νηστήσιμα φαγητά (φασολάδα, λάχανο τουρσί, πράσο, χαλβά, ελιές κτλ) και το χριστόψωμο στη μέση μ’ ένα μπουκάλι κόκκινο κρασί. Ο νοικοκύρης έβαζε επάνω στο υνί του αλετριού αναμμένα κάρβουνα και θυμίαμα, θυμίαζε με τη σειρά, πρώτα τα ζωντανά στο στάβλο, κατόπιν όλους τους χώρους του σπιτιού, καθιστικό δωμάτιο, σαλόνι, κελάρι με τα τρόφιμα, κρασιά, αλεύρι κτλ. το χώρο του αργαλειού, υπνοδωμάτια και τέλος το τραπέζι με τα μέλη της οικογένειας. Κάθε μέλος έκανε τρεις κινήσεις με το δεξί του χέρι πάνω από το θυμίαμα, σαν να ήθελε να φέρει το θυμίαμα προς το μέρος του έλεγε: Έλατι, έλατι Καρκαντζέλ. Καλούνταν στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι και οι καλικάντζαροι. Κατόπιν άφηνε το υνί με τα αναμμένα κάρβουνα σε μία γωνία, για να μαντέψει αργότερα πως θα πάνε τα σπαρτά και η σοδειά για του επόμενο χρόνο, αφού είχε ονοματίσει σε κάθε κάρβουνο κι ένα είδος σοδειάς (σιτηρά, όσπρια, αμπέλια κτλ) και εφόσον έμεινε όρθιο το αναμμένο κάρβουνο, χωρίς να διαλυθεί, τότε η συγκεκριμένη σοδειά θα ήταν καλή.

Στη συνέχεια έπαιρνε ο νοικοκύρης το κρασί, εύχονταν σ’ όλους καλά Χριστούγεννα, έπινε με το μπουκάλι και κατόπιν το πρόσφερε στη νοικοκυρά, η νοικοκυρά παίρνοντας το, φιλούσε το χέρι του νοικοκύρη, εύχονταν κι αυτή με τη σειρά της και αφού έπινε το έδινε στο επόμενο μέλος, πάντα από το μεγαλύτερο στο νεότερο μέλος της οικογένειας.Ο νοικοκύρης με ένα μαχαίρι χώριζε όλα τα στολίδια του Χριστόψωμου, τα τοποθετούσε σε ένα πιάτο και τα έδινε την επόμενη μέρα στα ζώα του. στη συνέχεια όλα τα μέλη της έπιαναν μαζί το Χριστόψωμο, το σήκωναν ψηλά και το κομμάτιαζαν, το μέλος που έπαιρνε, με το σπάσιμο, το μεγαλύτερο κομμάτι, αυτό το μέλος ήταν ο ο τυχερός της επόμενης χρονιάς. Αφού τελείωναν όλες αυτές οι διαδικασίες και γεύονταν τα εννιά νηστήσιμα φαγητά, περίμεναν τα παλικάρια να περάσουν και να τους ψάλουν τα κάλαντα, με τα παραδοσιακά μουσικά όργανα, γκάιντα, κλαρίνο, ούτι, βιολί, τουμπερλέκι και κυρίως με μασιές και ντέφια, αυτά τα δύο τελευταία χρησιμοποιούνταν από τα παλικάρια μόνο στα παραδοσιακά κάλαντα.

Πρωτοχρονιάτικα έθιμα:

Η σούρβα: τα περιοδικά, λατρευτικά έθιμα ακολουθούν το εορτολόγιο και τις εποχές του έτους. Τα περισσότερα είναι εκκλησιαστικά, ορισμένα όμως έχουν πολύ βαθιές ρίζες, που φθάνουν ως την εποχή της ειδωλολατρίας.

Γραφική συνήθεια των παιδιών σε πολλά χωριά της περιοχής μας ήταν να «σουρβίζουν», να χτυπούν με κλαδιά κρανιάς, «σουρβιάς» και αργότερα με κλαδιά ενός οποιουδήποτε δέντρου. Στη Θράκη θεωρούσαν αθάνατο το σκληρό και αυθεντικό ξύλο της κρανιάς, με τα χτυπήματα επιθυμούσαν να μεταδώσουν τη δύναμη του δέντρου στους ανθρώπους. Οι οι καλαντάρηδες χτυπούσαν τις πόρτες των σπιτιών με βέργες. Ευχές που ακούγονταν ήταν «Σούρβα, σούρβα! Γίρο Κουρμί, όλο γεια και δύναμη και του χρόνου με δύναμη!! Σούρβα, σούρβα!! Και του χρόυ μηλίνα. Σούρβα, σούρβα!! Γιρό κορμί σαν ασήμι, σαν κρανιά, κι του χρόυ ουλ γιροί, ουλ γιροί κα΄’οκαρδοι,

-Ακή κι του χρόυ θειάκα

-κι τον χρόυ ‘πιδιάμ».

Πασχαλινά έθιμα

Τα έθιμα του Πάσχα στη Θράκη είναι κυρίως συνδεδεμένα με την αγάπη και τη θύμηση.

Το βράδυ της Ανάστασης όλοι μικροί- μεγάλοι πηγαίνουν στην εκκλησία να πάρουν το άγιο φως και να ακούσουν το «Χριστός Ανέστη». Σε μερικά χωριά της περιοχής προτού να βγει ο ιερέας με το άγιο φως να ψάλει το «Δεύτε λάβετε φως» όλες οι γυναίκες, που έχουν χάσει συγγενικά τους πρόσωπα, πηγαίνουν και προσφέρουν κόκκινο αυγό σε συνομήλικο συγχωριανό τους, ώστε την ώρα της Ανάσταση να συμμετέχουν και οι νεκροί συμβολικά σ’ αυτήν. Έτσι, βλέπουμε πολλοί από τους άνδρες και μάλιστα οι γέροι να κρατούν στα χέρια τους δύο και περισσότερες αναμμένες λαμπάδες.

Στα παλαιότερα χρόνια την τελετή της Δευτερανάστασης την παρακολουθούσαν όλοι οι πιστοί. Μετά την απόλυση της εκκλησίας συγκεντρώνονταν στον αυλόγυρο της εκκλησίας έτρωγαν, έπιναν και γλεντούσαν όλοι μαζί σε κοινά τραπέζια και τάβλες, που τα ετοίμαζαν από πριν και κάθε οικογένεια κουβαλούσε τα δικά της φαγητά και ποτά. Εκεί πρώτος ο παπάς έσερνε το χορό και οι γυναίκες τραγουδούσαν τα παραδοσιακά τραγούδια της Λαμπρής.