Τελετουργίες από Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ, Δ. ΝΕΣΤΟΥ, ΑΓΙΑΣΜΑΤΟΣ
Β. έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
α. Η Σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα
“ Στις 14 Νοεμβρίου μπαίνουμε στην σαρακοστή των Χριστουγέννων. Οι περισσότεροι ήταν τυπικοί και βαστούσαν σαράντα μέρες νηστεία. Σ’ αυτή την νηστεία επιτρεπόταν το ψάρι ως τις 17 Δεκεμβρίου. Στις 17 Δεκεμβρίου φτιάχναμε κάτι μικρά ψωμάκια, σαν λειτουργίες που τις σφραγίζαμε. Κάναμε πολλά τέτοια γύρω στα 70 και μαγειρεύαμε φασόλια και μετά τα μοιράζαμε στα σπίτια της γειτονιάς.
(Παρασκευή Πυλαρινού)
β. Το Δωδεκαήμερο ( 25 Δεκεμβρίου- 5 Ιανουαρίου)
“ Πριν ακόμα προλάβει να ξημερώσει θυμάμαι τα παιδάκια της γειτονιάς να βγαίνουμε στους δρόμους για τα κάλαντα. Σίγουρα ξεκινούσαμε από τις 5 με 5.30 το πρωί. Μαζεύαμε στραγάλια, καραμέλες μήλα και κουρούμπες (= ξυλοκέρατα). Αυτά είχαν οι άνθρωποι τότε και αυτά μας έδιναν. Και εμείς τα χαιρόμασταν και τα βάζαμε στην υφαντή μας τσάντα που παίρναμε στο σχολείο και τα κρύβαμε απ’ όλους να μην τα βρουν για να τα τρώμε μόνο εμείς. Οι μεγάλοι πήγαιναν στην εκκλησία και αφού γυρνούσαν πηγαίναμε όλοι μαζί σε συγγενικά σπίτια και γειτόνων ή ερχόταν στο δικό μας αυτοί. Πότε έτσι πότε αλλιώς. Πάντως και στις δύο περιπτώσεις ανάβαμε μια φωτιά και ρίχναμε μέσα το πουρνάρι που όλοι κρατούσαμε. Το είχαμε έθιμο να κρατάμε το πρωί εκείνης της ημέρας ένα πουρνάρι και μετά να το καίμε. Όταν το ρίχναμε κάναμε και την εξής ευχή: << Παρτατσιά, αρνιά, κατσίκια, νύφες και γαμπροί και όλα τα καλά >>. Μετά το μεσημέρι επιστρέφαμε στο σπίτι μας και ψήναμε το γουρούνι, που είχαμε σφάξει την παραμονή, στην πυροστιά. Τρώγαμε συνήθως οικογενειακά και το βράδυ ερχόταν σπίτι μας κόσμος επειδή γιορτάζαμε. Οι παππούδες μας και οι γιαγιάδες μας λέγαν πως από τα Χριστούγεννα έως και τα Φώτα ερχόταν τα παγανά (= καλικάντζαροι). Γι’ αυτό οι γιαγιάδες τρέχαν να σκεπάσουν το ψωμί για να μην το κατουρήσουν και μόλις περνούσε το δωδεκαήμερο αυτό τρέχαν να πλύνουν τις καντήλες και τις εικόνες γιατί πίστευαν πως τα μαγάρισαν τα παγανά.
Στις μια Ιανουαρίου για να γιορτάσουν το νέο έτος έτρωγαν ήσυχα και οικογενειακά πάλι. Οι γυναίκες αντί για την σημερινή βασιλόπιτα φτιάχναν την τότε γκουγκβάλα. Ένα ψωμάκι ήταν με αλεύρι απλό. Βάζαν μέσα ένα νόμισμα, μια πρασινάδα για τα ζώα, ένα κλαράκι για το μαντρί για να δούμε ποιος θα τύχει τι. Αυτά είχαν αυτά τα χρόνια τι να βάζαν.
Στις πέντε του νέου χρόνου ο παπάς περνούσε απ’ όλα τα σπίτια του χωριού και αγίαζε και τα σπίτια και τους ανθρώπους. Την ημέρα των Φώτων πήγαιναν όλοι μαζί σε κάτι μεγάλες λίμνες και εκεί πέρα ρίχνανε τον σταυρό. Μετά το βράδυ όλα τα παλικάρια που έπεφταν για τον σταυρό πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι και το κάθε νοικοκυριό τους έδινε ότι είχε ευχαρίστηση. Εγώ σαν νεαρός ουδέποτε θυμάμαι να είχα πέσει για τον σταυρό. Έτσι περνούσαν με λίγα λόγια τις γιορτές τους οι Σαρακατσάνοι. Αλλά και φτωχικά θα λέγαμε αλλά με πολλή αγάπη και αρκετό φαγητό. Γιατί κακά τα ψέματα παιδί μου τα περίμεναν τότε αυτά και οι μικροί και οι μεγάλοι για να χαρούν ”.
(Χρήστος Γαλαζούλας)
γ. Γιορτές του Φεβρουαρίου
“ Από τον Φλεβάρη οι Σαρακατσάνοι δεν γιόρταζαν σχεδόν τίποτα. Την μόνη γιορτή που θυμάμαι να γιορτάζαμε σαν ήμασταν πιο μικροί ήταν στις δύο Φεβρουαρίου, αν δεν κάνω λάθος, την Υπαπαντή. Την γιόρταζαν και την πίστευαν γιατί λέγαν ότι είναι η προστάτιδα της Γεωργίας ”.
(Χρήστος Γαλαζούλας)
δ. Απόκριες
“ Τις γιορτάζαμε και τότε τις απόκριες. Βάζαμε ότι παλιό ρούχο βρίσκαμε από γονείς, παππούδες και κάναμε κάνα χαρτόνι για μάσκα. Πηγαίναμε σε σπίτια βράδυ που είχαμε όμως και λίγο το θάρρος. Οι γονείς μας καμία φορά μας ντύναν έτσι και πηγαίναμε σε συγγενείς σε άλλες περιοχές έτσι για το χαβαλέ της υπόθεσης. Ο κόσμος τότε δεν είχε φόβο μας έβαζαν μέσα στο σπίτι χωρίς καχυποψία. Μας κερνούσαν κάνα μήλο, καμία καραμέλα ότι είχαν μας έδιναν. Και παντρεμένοι όταν γίναμε πάλι ντυνόμασταν στις αρχές. Μετά πάει χάθηκε και αυτό ”.
(Χρήστος Γαλαζούλας)
ε. Κινητές Εορτές
Σαρακοστή Πάσχα
“ Η νηστεία αυτή του Πάσχα ήταν η πιο αυστηρή. Για 50 μέρες δεν τρώγαμε ούτε τυρί, ούτε γάλα, ούτε ψάρι. Την κρατούσαμε οι περισσότεροι και αυτή την νηστεία. Κατά τ ’άλλα δεν κάναμε κάτι άλλο την περίοδο αυτή. Κάτι έθιμα του κλεφτό- Θόδωρου εμείς δεν τα είχαμε, οι άλλες ράτσες τα τιμούσαν περισσότερο ”.
(Χρήστος Γαλαζούλας)
Πάσχα
“ Το Πάσχα το γιορτάζαμε πολύ. Το Μ. Σάββατο πάντα σφάζαμε τα αρνιά για να τα έχουμε έτοιμα για την άλλη μέρα. Την πρώτη Ανάσταση, στις 12 και μετά το Χριστός Ανέστη όλος ο κόσμος καθόταν στην εκκλησία. Καθόμασταν και εμείς πάντα για να κοινωνήσουμε μην το έχουμε την άλλη μέρα.
Ξέχασα να πω πως λαμπάδες οι νονοί μας έφερναν την παραμονή του Πάσχα μαζί με αυγά και κουλούρια, όχι σαν σήμερα που τις φέρνουν όποτε θυμηθούν. Τότε πάντα την παραμονή. Την Μ. Πέμπτη πάντα οι γυναίκες βάφαν τα αυγά μόνο κόκκινα όμως δεν είχαμε τα σημερινά. Να σου πω τώρα και ένα έθιμο που δεν θα το ‘χεις ξανακούσει σίγουρα. Την Μ. Πέμπτη που βάφαν τα αυγά όταν πήγαιναν στο κοτέτσι να τα πάρουν, έπαιρναν το πρώτο αυγό που γεννούσε η μαύρη κότα και το ‘χαν στο εικονοστάσι μέχρι το άλλο το Πάσχα. Το παλιό όμως το αυγό δεν το πετούσαν ποτέ έτσι όπου να ‘ναι. Άνοιγαν μια μικρή λακκούβα πέρα στο οικόπεδο και το θάβαν μέσα.
Την Κυριακή του Πάσχα που λες τα αρνιά μας τα κάναμε ή στην σούβλα ή τα έψηναν στον ξυλόφουρνο. Τραγούδι, φωνές, χορός και χαρά αυτά έβλεπες στις αυλές μας. Όλοι μαζί οικογενειακά το περνούσαμε. Χαιρόμασταν τι να κάνουμε σάμπως περιμέναμε και τίποτε άλλο για να χαρούμε πέρα απ’ αυτές τις γιορτές; Καν τίποτα δεν είχαμε. Αυτές ήταν οι χαρές μας, το καρτέρι μας όχι μόνο για τα παιδιά αλλά και για τους μεγάλους. Να ξεφύγουν λίγο απ’ τις δουλειές και την κακοπέραση ”.
(Χρήστος Γαλαζούλας)
Μετά το Πάσχα ως την Πεντηκοστή
“ Το τελευταίο Σάββατο της Πεντηκοστής είναι το λεγόμενο ψυχοσάββατο όπου κάνουμε εμείς οι γυναίκες και τότε αλλά και τώρα λίγο σταράκι και το πηγαίναμε στην εκκλησία στην μνήμη των νεκρών κάθε οικογένειας ”.
(Χρυσούλα Ηπάγιου)
στ. Ακίνητες εορτές της άνοιξης
“ Τον Άγιο Γεώργιο τον γιορτάζαν παραδοσιακά στις 23 Απριλίου. Ο Άγιος Γεώργιος όμως πρέπει πάντα να πηγαίνει μετά το Πάσχα γιατί είναι νηστίσιμος Άγιος, έτσι αν καμία φορά το Πάσχα πηγαίνει μετά τις 23 του Απρίλη τότε αναγκαστικά η γιορτή του μετακινείται μετά το Πάσχα. Τον Άγιο Γεώργιο τον είχαμε σε εκτίμηση οι Σαρακατσάνοι. Κάναμε και τάματα και κουρμπάνια ανήμερα της εορτής του. Τον γλεντούσαμε απ’ το πρωί ως το βράδυ. Ειδικά αυτοί που γιόρταζαν στήνανε κανονικό γλέντι. Είχαμε και τον Ευαγγελισμό την άνοιξη, την τιμούσαμε σαν γιορτή αλλά δεν κάναμε τόσο γλέντι και χαμό εκείνη την ημέρα. Περνούσε κανονικά και ήσυχα ”.
(Χρυσούλα Μπάγιου)
ζ. Γιορτές του καλοκαιριού
“ Στις 30 Ιουνίου είναι του Αγίου Αποστόλου. Εκείνη την ημέρα το είχαμε σαν παράδοση εμείς οι Σαρακατσάνοι της γειτονιάς να κουρεύουμε τα αρνιά μας και όχι τα πρόβατα που τα κουρεύαμε στα μέσα του Μάη. Μετά, στις 20 Ιουλίου ερχόταν η μεγαλύτερη μας εορτή. Ο Προφήτης Ηλίας. Ο αγαπημένος και τιμημένος μας προφήτης. Να έβλεπες με τι λαχτάρα τον περιμέναμε. Εκείνη η ημέρα για μας ήταν σαν μια αργία. Κανένας δεν έκανε τίποτα εκείνη την ημέρα. Καμία δουλειά, ούτε στα ζώα, ούτε στα χωράφια. Απ’ το πρωί μέχρι το βράδυ γλέντι και χορός, άφθονο φαγητό, κρασί και ούζα. Μικροί, μεγάλοι, άντρες και γυναίκες, όλοι γλεντούσαν για τον Προφήτη. Στο χωριό καμία άλλη ράτσα δεν τον γιόρταζε και πολύ συχνά, από την προηγούμενη ημέρα λέγαν πως αύριο έχετε και την δική σας την γιορτή. Την θεωρούσαν και την θεωρούν μια γιορτή καθαρά δική μας των Σαρακατσάνων. Και έτσι ήταν, την αγαπούσαμε τόσο βαθιά θαρρείς και γιορτάζαμε όλοι του Αι- Λιά. Από το 65- 70 και μετά άρχισαν κάποιοι Σαρακατσάνοι να πηγαίνουν πάνω στα βουνά στην <<Μπουζάλα>> όπως θα έχεις ακούσει, για να δουν πως περνούσαν και οι ακόμα πιο παλιοί εκεί πάνω. Και πήγαιναν πάντα την περίοδο αυτή που γιορτάζονταν ο Προφήτης. Και στήναν και εκεί πάνω γλέντι με φαΐ και χορό.
Μετά η επόμενη γιορτή ήταν της Παναγίας τον 15 Αύγουστο. Και σ’ αυτήν την εορτή στήναμε γλέντι και χορό. Την γιορτάζαμε και την τιμούσαμε πολύ και την Παναγία. Μην νομίζεις ψάχναμε και εμείς αφορμές να γλεντάμε και να γιορτάζουμε σε συνδυασμό με την θρησκεία ”.
(Χρήστος Γαλαζούλας)