Τελετουργίες από Π.Ε. ΞΑΝΘΗΣ, Δ. ΞΑΝΘΗΣ, ΞΑΝΘΗΣ

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ

Β. «Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου»

Η σαρακοστή πριν από τα Χριστούγεννα είναι η δεύτερη μεγαλύτερη νηστεία μετά από τη νηστεία του Πάσχα για τον Χριστιανισμό, όμως δεν είναι τόσο αυστηρή. Γινόταν και γίνεται νηστεία από το κρέας και τα γαλακτοκομικά, ενώ μετά τις 17 Δεκεμβρίου και από ψάρι. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση τελείται Θεία Λειτουργία κάθε μέρα, πρωί και βράδυ για σαράντα μέρες (σαρανταλείτουργο). 

Την περίοδο των Χριστουγέννων μια από τις λαμπρότερες εορτές του λαϊκού εορτολογίου τελούνταν έθιμα, πολλά από τα οποία υπάρχουν και σήμερα. Την έναρξη των εθίμων ουσιαστικά αποτελούσαν τα χοιροσφαγεία  κυρίως στην ύπαιθρο, αλλά και στην πόλη της Ξάνθης. Οι οικόσιτοι χοίροι σφαγιάζονταν και μετά την ολοκλήρωση μιας ιεροτελεστίας που περιελάμβανε την τοποθέτηση του κρεμμυδιού στο στόμα του χοίρου και το θυμιάτισμα του, ξεκινούσε ο τεμαχισμός. Αποτελούσε πολύ σημαντικό πόρο για την οικονομία και την συντήρηση της οικογένειας. Το καρναβάλι της Ξάνθης είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε ολόκληρη την Ελλάδα. Έχει διαγράψει μια πορεία σχεδόν πενήντα ετών.

Πριν το 1966, κατά τη δεκαετία του 1950, στις απόκριες ντύνονταν συνήθως απλά, με ό,τι υπήρχε πρόχειρο. Έβαφαν έντονα τα πρόσωπα τους και φορούσαν μάσκες. Τα μαγαζιά στόλιζαν τις βιτρίνες τους και οι καλύτεροι βραβεύονταν. Η πόλη γέμιζε από μουσικές, ήχους, χρώματα, στολές και χορευτές. Με το πέρασμα του χρόνου τα πράγματα οργανώνονταν καλύτερα. Κάθε χρόνο οι σύλλογοι αυξάνονταν, ράβονταν στολές και κατασκεύαζαν άρματα. Η πόλη γέμιζε από επισκέπτες. Με την συμμετοχή στην εκδήλωση αυτή οι άνθρωποι ξεχνούσαν την καθημερινότητα και τα προβλήματα τους.  Μέχρι και σήμερα συμμετέχουν χιλιάδες καρναβαλιστές , από διάφορες πόλεις της χώρας μας και του εξωτερικού. Κύριοι συντελεστές του καρναβαλιού είναι τοπικοί αυτόνομοι σύλλογοι και το Κέντρο Πολιτισμού του Δήμου Ξάνθης. Οι εκδηλώσεις ξεκινούν τρεις εβδομάδες πριν τη Μεγάλη Σαρακοστή. Την ημέρα της έναρξης ξεκινάνε διάφορες λαογραφικές εκδηλώσεις στην Κεντρική πλατεία και στο Δημοτικό Αμφιθέατρο. Το Σάββατο, στην Κεντρική Πλατεία γίνονται συναυλίες, όπου τα τελευταία χρόνια συμμετέχουν διάσημοι τραγουδιστές . Το ίδιο βράδυ διοργανώνονται η «μικρή παρέλαση » και το κάψιμο του Τζάρου, ο οποίος σύμφωνα με τους κατοίκους της Ανατολικής Θράκης, ήταν ένα κατασκευασμένο ομοιώματα, τοποθετημένα σε ξύλινη κατασκευή.

Την Καθαρά Δευτέρα στην Ξάνθη και πιο συγκεκριμένα στον δήμο Σταυρούπολης τελούνταν το έθιμο της καμήλας , το οποίο συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Σύμφωνα με το έθιμο αυτό οι κάτοικοι και οι επισκέπτες μεταμφιέζονται κάνοντας διάφορους ήχους και μουτζουρώνοντας ο ένας τον άλλον. Έφτιαχναν ομοίωμα καμήλας και ένας ενήλικας άνδρας παρίστανε τον Άραβα καμηλιέρη. Σε  πολλά χωριά της Ξάνθης όπως τα Άβδηρα και τα Κιμμέρια, γιορτάζονταν τα «Κούλουμα» με φασολάδα, λαγάνες, χαλβά και πολλά άλλα νηστίσιμα εδέσματα. Η μέρα αυτή είναι η επίσημη έναρξη της μεγάλης νηστείας του Πάσχα, η οποία διαρκεί μέχρι το Μεγάλο Σάββατο.
Τη Μεγάλη Τετάρτη γινόταν ευχέλαιο στην εκκλησία αλλά και στα σπίτια. Το πρωί της Μεγάλης Πέμπτης οι νοικοκυρές  έβαφαν αβγά με κόκκινη μπογιά που παραγόταν από διάφορα χόρτα. Την μπογιά την κρατούσαν σαράντα μέρες γιατί συμβόλιζε το αίμα του Χριστού. Ένα αβγό τοποθετούσαν στο εικονοστάσι σε ένα παράθυρο ή στην πόρτα του σπιτιού ένα κόκκινο πανί. Ζύμωναν αργότερα τσουρέκια μερικά από τα οποία έδιναν σε συγγενικά πρόσωπα. Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης αφαιρούσαν το κόκκινο πανί και οι γυναίκες ξενυχτούσαν στην εκκλησία για το στόλισμα του επιταφίου και τον ψαλμό εκκλησιαστικών ασμάτων.

 Τη Μεγάλη Παρασκευή γινόταν η τελετή της αποκαθήλωσης και η περιφορά του επιταφίου γύρω απ’ τις εκκλησίες. Πλέον, τα τελευταία χρόνια  γιορτάζεται  μεγαλοπρεπέστατα καθώς όλοι οι επιτάφιοι  συγκεντρώνονται στην πλατεία της πόλης και εκεί ο Μητροπολίτης αφού τελέσει την Λειτουργία, βγάζει λόγο προς τους πολίτες. Το Μεγάλο Σάββατο από το πρωί όλοι ετοιμάζονται για το χαρμόσυνο μήνυμα της Αναστάσεως. Το βράδυ της ίδιας μέρας ο ιερέας αναγγέλλει το  «Χριστός Ανέστη». Ένα σημαντικό τελετουργικό είναι το φως της Αναστάσεως όπου ο ιερέας με τη φράση «Δεύτε λάβετε φως» προσκαλεί τον κόσμο. Στη συνέχεια, οι πιο ηλικιωμένοι όταν έφταναν στην οικία τους σταύρωναν την είσοδο και άναβαν το καντήλι, το οποίο διατηρούσαν για σαράντα μέρες, για καλή τύχη. Την Κυριακή του Πάσχα, το πρωί σφαγιάζονταν ο οβελίας που συμβόλιζε τη θυσία του Χριστού, μετά τη «Δεύτερη Ανάσταση» άρχιζε το γλέντι με το ψήσιμο του οβελία, χορούς και τραγούδια.

Την εβδομάδα μετά το Πάσχα δεν γινόταν κάποια ιδιαίτερη εκδήλωση στην πόλη της Ξάνθης πέρα από την  καθιερωμένη Θεία Λειτουργία. Τελούνταν κάθε μέρα για σαράντα μέρες και ψαλλόντων το «Χριστός Ανέστη».

 Η περίοδος του καλοκαιριού περιλαμβάνει πολλές και σημαντικές εορτές για την πόλη της Ξάνθης. Αρχικά, στα μέσα Ιουλίου, στο χωριό της Φελώνης γιορτάζεται η γιορτή της πατάτας η λεγόμενη «Πατατιάδα» που έχει ως στόχο να τιμήσει το συγκεκριμένο προϊόν αφού η περιοχή φημίζεται για την καλλιέργεια νόστιμης πατάτας. Οι σύλλογοι φτιάχνουν πιροσκί. Περιλαμβάνει παραδοσιακό γλέντι με χορούς, με πλήθος κόσμου να επισκέπτεται κάθε χρόνο το χωριό.

Ο μήνας Αύγουστος έχει την τιμητική του. Πολλά σαββατοκύριακα του Αυγούστου διοργανώνεται ο Μουσικός Πολιτιστικός Αύγουστος στην παραλιακή ζώνη της Ξάνθης με πλήθος εκδηλώσεων ανά περιοχή. Οι εκδηλώσεις αυτές είναι είτε θεατρικές παραστάσεις είτε συναυλίες και παραδοσιακοί χοροί. Όσον αφορά τη θρησκεία, μια από τις μεγαλύτερες εορτές  είναι αυτή του 15 Αύγουστου, καθώς υπάρχουν δύο μοναστήρια αφιερωμένα στην Παναγία. Όπως σήμερα, έτσι και τα παλαιά χρόνια οι μονές συγκέντρωναν πλήθος κόσμου που έρχονταν να προσκυνήσου. Στην Παναγία «Αρχαγγελιώτισα» υπήρχε ξενώνας και νοικοκυρεμένοι υπαίθριοι χώροι. Το δεύτερο μοναστήρι, της Παναγίας «Καλαμού» γιορτάζει τα εννιάμερα της Θεοτόκου μετά το Δεκαπενταύγουστο. 

Στις 29 Αυγούστου τιμάται η αποκεφάλιση του Τίμιου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννη, τον οποίο η πόλη έχει πολιούχο και προστάτη. Ως έκφραση ευγνωμοσύνης προς τον προστάτη Άγιο ο λαός συμμετείχε στις ιερές ακολουθίες και στη λιτάνευση της Ιεράς Εικόνας του πολιούχου. Η μέρα εκείνη θεωρείται ακόμα και σήμερα αργία.  

Στις γιορτές του φθινοπώρου συγκαταλέγονται οι «Γιορτές Παλιάς πόλης» της Ξάνθης οι οποίες διοργανώθηκαν για πρώτη φορά το 1991 και από τότε λάμβαναν χώρα κάθε χρόνο την πρώτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου. Το όνομα τους το έλαβαν από τον διατηρητέο οικισμό της Ξάνθης, όπου γίνεται το μεγαλύτερο μέρος των εκδηλώσεων και στήνονται τα στέκια των συλλόγων. Ιδρυτής των εορτών ήταν ο Φίλιππος Αμοιρίδης. Την περίοδο των γιορτών στην πλατεία Μητροπόλεως δίνονται συναυλίες ξεχωριστών Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών. Στα σοκάκια της Παλιάς Πόλης στήνονται τα στέκια των διαφόρων συλλόγων οι οποίοι προσφέρουν φαγητά, γλυκά, ποτά αλλά και την δυνατότητα για παραδοσιακούς χορούς και τραγούδια όπως, θρακιώτικα, ποντιακά, σαρακατσάνικα, κρητικά. Τα έσοδα των συλλόγων συμβάλλουν στη διοργάνωση του καρναβαλιού.