Τελετουργίες από Π.Ε. ΕΒΡΟΥ, Δ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ

Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου

α. έθιμα δωδεκαήμερου

Την παραμονή ή την προπαραμονή των Χριστουγέννων, έχουν προηγηθεί τα “χοιροσφάγια”, η σφαγή των γουρουνιών, που το παχύ κρέας και λίπος ήταν κατάλληλο για το θρακιώτικο χειμώνα. Το παχύ έντερο των γουρουνιών, καθαρίζεται και γεμίζεται με ψιλοκομμένο κρέας, ρύζι και μυρωδικά, για να αποτελέσει το καθιερωμένο χριστουγεννιάτικο φαγητό, τη “μπάμπω”.

Την παραμονή μια ομάδα από παιδιά και μεγάλους θα γυρίσουν από πόρτα σε πόρτα για να πουν τα κάλαντα. Πολλές φορές τα έλεγαν μεταμφιεσμένοι “για να πάει καλά η χρονιά, όπως έλεγαν”. Μεταμφιεσμένοι και με τη συνοδεία γκάιντας έψαλλαν σε κάθε σπίτι ειδικά κάλαντα, ανάλογα με τα πρόσωπα της οικογένεια και το επάγγελμά τους. Τα κάλαντα τα ονόμαζαν “Ρογκάτσια”, και αυτούς που τα έψελναν “Ρογκατσάδες”. Στα κάλαντα περιέχονται έπαινοι για το κάθε νοικοκύρη και για την οικογένειά του, ενώ βασικό μέρος αποτελούσαν οι στίχοι που έλεγαν κατά τη μετάβαση από το ένα στο άλλο νοικοκυριό. Το βράδυ της παραμονής όλη η οικογένεια θα κάτσει στο γιορτινό τραπέζι και θα φάει από τα “εννιά φαγητά” λαδερά, και συνήθως ξερή τροφή (χαλβάς, ελιές, λάχανο, πιπεριές, ντομάτες, τουρσί και αλατοπίπερο.

Τα ξημερώματα όλοι πηγαίνουν στην Εκκλησία. Το φαγητό της ημέρας είναι η “Μπάμπω” συνοδευόμενη από αρκετό κρασί.

Η βασιλόπιτα την πρωτοχρονιά, αντί για ένα κέρμα περιέχει διάφορα σημάδια (π.χ. φασόλι, κλαδάκι), όσα τα μέλη της οικογένειας και πλάθεται από πριν, έτσι που να μπορεί να χωριστεί σε ισάριθμα κομμάτια. Κόβεται την παραμονή το βράδυ και μοιράζεται στα μέλη της οικογένειας. Το κάθε μέλος ανάλογα με το σημάδι που θα του τύχει, θα έχει μέσα στη χρονιά και ανάλογα καθήκοντα (πχ. κάποιος θα ευθύνεται για το αμπέλι, τα ζώα).

Τα φώτα

Την παραμονή των Φώτων τα μικρά παιδιά θα βγούνε στους δρόμους και θα ψάλλουν τα κάλαντα. Την ημέρα των Φώτων θα γίνει εκκλησιασμός και στη συνέχεια θα γίνει περιφορά της εικόνας της Παναγίας μέχρι κάτω στο λιμάνι. Εκεί άντρες κάθε ηλικίας θα πέσουν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν το σταυρό που θα ρίξει ο παπάς. Είναι μεγάλη ευλογία για όποιον πιάσει το σταυρό, αλλά όχι μόνο για αυτόν αλλά και για κάθε νέο που μπαίνει σ’ αυτή τη διαδικασία.

β. Αποκριάτικα έθιμα

Οι Απόκριες όπως σ’ όλη την Ελλάδα έτσι και στη Θράκη είναι μια περίοδος χαράς και διασκέδασης. Πριν από τη σαρακοστή και τη μεγάλη νηστεία κατά την οποία πρέπει να αφιερωθούν στην περισυλλογή και μακριά από τους πειρασμούς οι χριστιανοί το ρίχνουν λίγο έξω. Η περίφημη αποκρία διαρκεί τρεις βδομάδες. Την πρώτη την ονόμαζαν Προφωνή γιατί “εξήγγειλε” στον κόσμο τον ερχομό της. Η δεύτερη κρεατινή, γιατί κρέας και η Τρίτη Μαικρονού η Τυρινή. Όλοι ξεχύνονταν στους δρόμους με διαφορετικές φορεσιές ακολουθώντας τη μουσική της γκάιντας και των άλλων οργάνων. Χόρευαν, γλεντούσαν και έμεναν μακριά από κάθε πρόβλημα και από κάθε εργασία που τους δυσκόλευε.

γ. Πασχαλινά έθιμα

ι) το Σάββατο του Λαζάρου

Την ημέρα αυτή οι γυναίκες ζύμωναν για τα παιδιά τους ειδικά κουλούρια- τσουρέκια, που έδιναν σ’ αυτά ανθρώπινο σχήμα. Τα ονόμαζαν λαζάρια ή λαζαράκια. Τα παιδιά ξετρελαίνονταν γι’ αυτά και τα περίμεναν με αγωνία κάθε χρόνο.

Ακόμη έβγαιναν με μικρά καλαθάκια στολισμένα με λουλούδια τραγουδώντας για την ημέρα αυτή και κάθε σπιτικό τους έδινε αυγά, καραμέλες, γλυκά.

ιι) Μεγάλη εβδομάδα

Είναι η βδομάδα του χριστιανικού πένθους, η αποχή από κάθε διασκέδαση και η απασχόληση ακόμη με τον αργαλιό. Οι μέρες περνούν με αυστηρή νηστεία και θρησκευτική κατάνυξη.

Την Μεγάλη Δευτέρα, αρχίζουν οι “καλονυχτίες”. Όποιος δεν μπόρεσε να νηστέψει τη Μεγάλη Σαρακοστή θα νηστέψει οπωσδήποτε αυτή την εβδομάδα. Θα πάει πρώτα να εξομολογηθεί και μετά θα πάει να μεταλάβει.Τη Μεγάλη Τετάρτη γίνεται το ευχέλαιο, στην εκκλησία αλλά δεν εμποδίζεται να γίνεται και στο σπίτι. Ο παπάς τότε ευλογεί τα αυγά και το αλεύρι.Τη Μεγάλη Πέμπτη, τη λένε κόκκινη Πέμπτη. Από το πρωί αυτής της ημέρας οι γυναίκες καταπιάνονται με το ζύμωμα της πασχαλιάτικης κουλούρας και το βάψιμο των αυγών. Για τη βαφή των αυγών χρησιμοποιούν “κρεμυδόφυλλα, φιδολάπατα”.Τη Μεγάλη Παρασκευή είναι μέρα απόλυτης αργίας και νηστείας. Τα κορίτσια, και μόνο όσες είναι παρθένες, τρέχουν στην εκκλησία για να στολίσουν τον επιτάφιο. Ο κόσμος στη συνέχεια θα προσκυνήσει στην εκκλησία τον Εσταυρωμένο και στη συνέχεια θα περάσει τρεις φορές κάτω από τον επιτάφιο. Το βράδυ τα κορίτσια θα ψάλλουν τα εγκώμια ντυμένες στα μαύρα. Θα γίνει περιφορά του επιταφίου με τη συνοδεία της ψαλμωδίας, τα εξαπτέρυγα, παπάδες και ο κόσμος. Η καμπάνα χτυπάει κάθε τόσο λυπητερά.Μεγάλο Σάββατο, στόλιζαν τις εκκλησίες με δαφνόφυλλα και ο παπάς κατά τη διάρκεια τον εκκλησιασμό ραίνει την εκκλησία με τα φύλλα αυτά. Στο τέλος ο κόσμος παίρνει από ένα κλωνάρι.Το βράδυ όλοι έβαζαν τα γιορτινά τους ρούχα και πήγαιναν στην εκκλησία. Η εμφάνιση του Ιερέα στην Πύλη της Εκκλησίας με την αναμμένη λαμπάδα και ψέλνοντας το :  “Δεύτε λάβετε φως” προκαλεί δέος. Ακολουθεί η Ανάσταση όπου με τα πυροτεχνήματα ο κόσμος εύχεται “Χριστός Ανέστη”. Στη συνέχεια φεύγοντας από την εκκλησία όλοι κατευθύνονται προς το σπίτι για την καθιερωμένη “μαγειρίτσα” .