Τελετουργίες από Δ. ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ-ΣΑΠΩΝ, Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ

ΧΑΜΗΛΟ

 

Β.Έθιμα Λαϊκού Εορτολογίου

Η Σαρακοστή πριν τα Χριστούγεννα τηρούταν με ευλάβεια, όπως και όλες οι θρησκευτικές γιορτές. Στις νηστείες οι κάτοικοι του χωριού έτρωγαν ελάχιστα, και κατά βάση τρόφιμα χωρίς λάδι, γάλα και κρέας.

     Το Άγιο Δωδεκαήμερο επίσης περιλαμβάνει δώδεκα μέρες, από 25 Δεκεμβρίου έως 5 Ιανουαρίου, οπότε πραγματοποιούνται διάφορες γιορτές. 25 Δεκεμβρίου οι κάτοικοι του χωριού όπως και σε όλη την Ελλάδα γιόρταζαν την γέννηση του Ιησού Χριστού.

     Μέσα στο Δωδεκαήμερο γιορτάζεται στο χωριό και μία πολύ παλιά παράδοση της χώρας μας, οι καλικάτζαροι, οι οποίοι εμφανίζονται στο χωριό τα Χριστούγεννα.Σύμφωνα με τον μύθο αυτό, οι καλικάτζαροι επιθυμούν και ζηλεύουν την οικογενειακή ζωή. Πολιορκούν τα σπίτια και χαίρονται να μολύνουν την τροφή και τα ρούχα των κατοίκων του χωριού. Η γιορτή αυτή λέγεται γιορτή Τζαμάλας. Η λέξη Τζαμάλα είναι αραβική και σημαίνει ΄΄καμήλα΄΄, και είναι έθιμο συνδεδεμένο με την γονιμότητα. Το έθιμο αυτό γινόνταν γύρω στα τέλη του Οκτώβρη, μετά του Αγίου Δημητρίου, για μία καλή χρονιά σποράς και σοδειάς. Στο Χαμηλό όμως αυτό το έθιμο γινόταν με παραλλαγές, και στον τρόπο αλλά και στον χρόνο. Είναι μία προσπάθεια των ανθρώπων να εξευμενίσουν ή και να διώξουν ακόμα τους καλικάτζαρους από την γη πριν τη μέρα των Φώτων.

     Σύμφωνα λοιπόν με τις μαρτυρίες οι νέοι του χωριού μαζευόντουσαν ντυμένοι και μεταμφιεσμένοι και περπατούσαν στους δρόμους του χωριού. Φορώντας επάνω τους κουδούνια και διάφορα αντικείμενα που μπορούσαν να προκαλέσουν θόρυβο, περπατούσαν σε όλο το χωριό και τα χτυπούσαν πολύ δυνατά, έτσι ώστε να ακουστούν και να πετύχουν τον σκοπό τους. Επίσης κρατούσαν στα χέρια τους σκούπες και συμβολικά σκούπιζαν αυλές σπιτιών που επισκέπτονταν και δρόμους. Επιπλέον, όσοι πήγαιναν με τη Τζαμάλα φορούσαν περίεργα ρούχα, με στεφάνια κλιματαριών στο κεφάλι και με λαγήνια ή κουβάδες στα χέρια για κρασί ή ούζο. Έξω από κάθε σπίτι φώναζαν:<<Ε! Κερά! Καλή χρονιά, καλό μπερικέτι(=σοδειά) και πολύχρονη…>>.

     Λίγες μέρες μετά την αλλαγή του χρόνου, και με την είσοδο του νέου έτους, όλες οι γυναίκες το χωριού μαζεύονταν στον σύλλογο και κόβουν όλες μαζί ττη βασιλόπιτα. Όποια γυναίκα κέρδιζε το φλουρί θα είχε τύχη για όλο τον χρόνο. Στο χωριό τα μικρά παιδιά τριγυρνούν στους δρόμους και τραγουδούν  παραδοσιακά Θρακιώτικα κάλαντα. Ένα άλλο έθιμο από τα παλιά το οποίο τηρείται μέχρι και σήμερα είναι τα κάλαντα των Φώτων. Σύμφωνα με αυτό το έθιμο τα παιδιά μαζεύονταν την παραμονή των Φώτων και ψάλλουν τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι. Στο Χαμηλό όμως, τα παλιά χρόνια της παραμονής των Φώτων μαζεύονταν τα παλικάρια του χωριού, στόλιζαν μια λειτουργία και γύριζαν όλο το χωριό για να τραγουδήσουν τα κάλαντα. Ανάλογα με τα μέλη που είχε η οικογένεια έψαλαν και τους ανάλογους στίχους από τα κάλαντα, είχαν δηλαδή ξεχωριστούς στίχους για τον νοικοκύρη του σπιτιού, για την  νοικοκυρά, την  κόρη, το παλικάρι, κτλ. Εκτός από χρήματα η νοικοκυρά κερνούσε τους νέους γλυκά ή ότι άλλα είχε στο σπίτι. Όλοι οι κάτοικοι του χωριού, έστω και αργά περίμεναν με χαρά να τους δεχτούν στο σπίτι τους.

     Στις 7 Ιανουαρίου είναι η γιορτή του Αγίου Ιωάννη. Πολύ παλιά στο χωριό ανήμερα του Άη Γιάννη όσους ήταν νιόπαντροι μετά τον εκκλησιασμό τους πήγαιναν στο ποτάμι που περνάει δίπλα απότ= το χωριό και τους  έβρεχαν το κεφάλι και τους εύχονταν ο  γάμος να είναι σιδερένιος.

     Στο χωριό, όπως και σε κάποια άλλα χωριά της Θράκης, υπήρχε και υπάρχει η γιορτή της Μπάμπως(Γυναικοκρατεία). Είναι ένα έθιμο που έφεραν οι πρόσφυγες από την  Ανατολική Θράκη στη νέα τους πατρίδα και τελείται στις 8 Ιανουαρίου. Σύμφωνα με αυτό απέδιδαν τιμή στο πρόσωπο της μαμής-γιαγιάς που συνέβαλε στη γέννηση των παιδιών. Η γιαγιά-μαμή ήταν αυτή που με την εμπειρία της και την σοφία της βοηθούσε τις εγκύους στη γέννα των παιδιών. Στο χωριό το έθιμο αυτό τηρείται μέχρι και σήμερα προς τιμήν της μητρότητας. Εκείνη την ημέρα οι γυναίκες δεν  ασχολούνται με τις δουλείες του σπιτιού αλλά γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και καλούν  τις γυναίκες να βρεθούν όλες μαζι ν α διασκεδάσουν και να γιορτάσουν την μέρα αυτή.

     Στις 2 Φεβρουαρίου γιορτάζεται  η Υπαπαντή τουν Κυρίου, κατά τη διάρκεια της οποίας κανένας δεν πηγαίνει στο χωράφι, αλλά όλοι πηγαίνουν στην εκκλησία.

     Στη συνέχεια γιορτάζονται οι απόκριες. Μέσα στις απόκριες οι κάτοικοι έσφαζαν ζώα και έτρωγαν,καθώς μετά από λίγες ημέρες ξεκινούσε η νηστεία του Πάσχα οπότε οποιοδήποτε κρέας ή γαλακτοκομικό προϊόν δεν ήταν επιθυμητό. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα, επίσης οι άνθρωποι πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και με το φίλημα του χεριού, ζητούσαν συγχώρεση για κάποιο λάθος που έκαναν ή για κάτι που δεν έκαναν σωστό και είχαν μετανιώσει.

     Η Σαρακοστή και παλαιότερα και στις μέρες μας τηρείται με ευλάβεια. Σαράντα μέρες οι κάτοικοι δεν τρώνε ούτε κρέας, λάδι ούτε γαλακτοκομικά προϊόντα. Φυσικά την Μ. Βδομάδα ήταν όλη η οικογένεια στην εκκλησία και το Πάσχα σούβλιζαν αρνιά και γλεντούσαν.

     Την Μεγάλη Πέμπτη όλες οι γυναίκες του χωριού μαζεύονταν στην εκκλησία, και μετά την λειτουργία ξενυχτούσαν τον Χριστό και στόλιζαν τον επιτάφιο.

     Οι γυναίκες του χωριού συγκεκριμένα τραγουδούσαν το εξής τραγούδι το βράδυ της Μ.Πέμπτης:

Σήμερα μάυρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα

Σήμερα όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπούνται

Σήμερα έβαλαν βουλή, οι άνομοι Εβραίοι

Οι άνομοι και τα σκυλιά, οι  τρεις κατηραμένοι.

Ο Κύριος ηθέλησε, να μπει σε περιβόλι

Να λάβει δείπνο μυστικό, να τον ελάβουν όλοι.

Η Παναγιά η Δέσποινα, καθόταν μοναχή της

Τας προσευχάς της έκανε, γα τον Μονογενή της.

Φωνή εξήλθε εξ ουρανού, κι απ΄ αρχαγγέλου στόμα

Σώνουν κυρά μου οι προσευχές, σώνουν και οι μετάνοιες

Και τον Υιό σου πιάσανε, και στα χαλκιά τον πάνε

Και στου Πιλάτου τας αυλάς, εκεί τον τυρανάνε.

Χαλκιά, Χαλκιά φτιάξε καρφιά, φτιάξε τρία περόνια

Και κείνος ο παράνομος, βαρεί και φτιάχνει πέντε

Συ Φαραέ που τ’ άφτιαξες, πρέπει να μας διδάξεις.

Βάλτε τα δυό στα πόδια του, και τ΄άλλα δυό στα χέρια

Το πέμπτο το φαρμακερό, βάλτετο στη καρδιά του

Να τρέξει αίμα και νερό, να ξηλωθεί η καρδιά του

Η Παναγιά σαν τάκουσε, έπεσε και ληγώθει

Σταμνί νερό της ρίξανε, τρία κανάτια μόσχο

Και τρία νεροδόσταμνα, για να της έρθει ο νους της

Και σαν της ήρθε ο λογισμός και σαν της ήρθε ο νους της

Ζητεί μαχαίρι να σφαγεί, φωτιά να πάει να πέσει

Ζητεί γκρεμό να γκρεμιστεί, για τον Μονογενή της.

Κάνε κυρά μου υπομονή, κάνε κυρά μου ανέση.

Μα πώς να κάνω υπομονή, πώς να κάνω ανέση.

Που έχω γιό Μονογενή, και κείνον Σταυρωμένο.

Η Μάρθα και η Μαγδαληνή, και του Λαζάρου η μάνα

Και του Ιακώβου η αδελφή, και οι τέσσερις αντάμα.

Πιάσανε το στρατί-στρατί, στρατί το μονοπάτι

Το μονομάτι τους έβγαλε, στην πόρτα του Πιλάτου.

Άνοιξε πόρτα του πιστού και πόρτα του Πιλάτου

Και η πόρτα της από τον φόβο της, ανοίγει μοναχή της.

Κοιτά δεξιά- κοιτά ζερβά, κανένα δε γνωρίζει

Κοιτά και δεξιότερα, βλέπει τον Άγιο Ιωάννη

Άγιε μου Γιάννη Πρόδρομε, και βαπτιστή του γιού μου

Μην είδες τον υιόκα μου, τον μεν διδάσκαλό σου;

Δεν έχω στόμα να στου πω, γλώσσα να σου μιλήσω.

Δεν έχω χέρι πάλαμο, για να σου τον εδείξω.

Βλέπεις εκείνον τον γυμνό, τον παραπονεμένο

Οπού φορεί πουκάμισο, στο αίμα βουτηγμένο

Οπού φορεί στην κεφαλή αγκάθινο στεφάνι

Εκείνος είναι ο υιόκας μου και ο διδάσκαλός μου.

Η Παναγιά πλησίασε, γλυκά τον ερωτάει

Δε μου μιλάς παιδάκι μου, δε  μου μιλάς παιδί μου

Τι να σου πω μανούλα μου, που διάφορο δεν έχω

Μόνο το Μέγα Σάββατο, κοντά στο Μεσονύχτι

Που θα λαλήσει ο πετεινός, σημάνουν οι καμπάνες

Σημαίνει ο Θεός, σημαίνει η γη, σημαίνουν τα ουράνια

Σημαίνει η Αγία Σοφία, το Μέγα Μοναστήρι

Τότε και συ μανούλα μου, θα ‘χεις χαρά μεγάλη

Όποιος τ’ ακούει σώζεται, κι όποιος το λέει αγιάζει

Κι όποιος το καλοφριγγαστεί, παράδεισο θα λάβει

Παράδεισο και λίβανο, από τον Άγιο Τάφο.

     Άξιο αναφοράς θα ήταν ακόμα, πως οι  γυναίκες του χωριού μαζεύονται τις μέρες του Πάσχα στον σύλλογο του χωριού και ετοιμάζουν και πωλούν χειροποίητες λαμπάδες και διακοσμητικά αντικείμενα.

     Η επόμενη πολύ σημαντική Χριστιανική γιορτή για το χωριό είναι η γιορτή του Αγίου Γεωργίου στις 23 Απρίλιου. Βέβαια, επειδή πολλές φορές η γιορτή πέφτει μέσα στο Πάσχα γίνεται κινητή. Λόγω του ότι και οι δύο εκκλησίες του χωριού είναι προς τιμήν του Αγίου Γεωργίου, στο χωριό την παραμονή της γιορτής αυτής πραγματοποιείται πανυγήρι στην Πλατεία του χωριού. Επιπλέον, οι κάτοικοι του Χαμηλού, όπως και οι κάτοικοι των τριγύρω χωριών είχα συνδυάσει την γιορτή αυτή με τη δημιουργία αιώρων μέσα στον χωριό, και την μέρα εκείνη όλοι οι κάτοικοι άνεβαιναν και κουνιώντουσαν. Το έθιμο αυτό συμβόλιζε τον καθαρμό-εξαγνισμό από το κακό και τα πνεύματα του κακού και κατ’ επέκταση την υγεία και την ευφορία. Η εικόνα του Αγίου Γεωργίου ,τέλος, ανθοστολίζεται και βγαίνει έξω από την εκκλησία ώστε να την χαιρετήσουν όλοι οι πιστοί.

     Η επόμενη γιορτή-αργία είναι η Πρωτομαγιά. Την Πρωτομαγιά πολλοί κάτοικοι του χωριού μαζεύονται στην Πλατεία, έξω από τον σύλλογο του χωριού, και ψήνουν κρέατα, τραγουδάνε και πίνουν.