Τελετουργίες από Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ, Δ. ΔΟΞΑΤΟΥ, ΔΟΞΑΤΟΥ
Β. Έθιμα του λαϊκού εορτολογίου
Σαράντα ημέρες πριν την ημέρα των Χριστουγέννων άρχιζε η νηστεία. Οι μανάδες μας βάζανε στην άκρη τα κρέατα και ό,τι δεν ήταν νηστίσιμο και έκαναν αυτό που έπρεπε - νήστευαν εκείνοι, οι μεγάλοι, αλλά και τα παιδιά μαζί. Καμιά φορά επειδή σαν παιδιά ήμασταν λίγο καχεκτικά και ειδικά τότες, η μάνα μας μαγείρευε που και που λιγάκι κρέας, αλλά ίσα-ίσα μόνο για να στηλωθούμε, όχι να το πάρουμε παραμύθι. Εκείνες τις ημέρες βρίσκαμε και τη χαρά μας, εμείς τα παιδιά. Η μάνα μας τότε έκανε τα γλυκά τα νηστίσιμα. Στην αρχή ήτανε μόνο γλυκά του κουταλιού, αργότερα, όμως, όσο μαθεύονταν και άλλα γλυκά, έκαναν και από κείνα· το πιο συνηθισμένο ο μπακλαβάς και τα φοινίκια (μελομακάρονα). Και πολύ-πολύ αργότερα, το κανταΐφι. Βρίσκαμε την χαρά μας τότε. Τα παιδιά δεν είχαμε σχολείο και παίζαμε όλη την ημέρα. Το γουρουνάκι που καλοταΐζαμε όλο το καλοκαίρι είναι έτοιμο και καλοθρεμμένο για τις γιορτές. Καλογυαλισμένες όλες οι κατσαρόλες και οι μεγάλες μπακιρένιες λεκάνες που μέσα θα ζυμωθούν τσουρέκια και θα μοσχοβολήσει όλο το σπίτι. Κουραμπιέδες και δίπλες είναι τα αγαπημένα των παιδιών. Κυδώνια, σταφύλια και άλλα φρούτα κρεμασμένα στα ταβάνια των σπιτιών. Ξερά φρούτα που ξέραιναν οι νοικοκυρές το καλοκαίρι γίνονται οι νοστιμότερες κομπόστες. Η πιο ωραία στιγμή είναι όταν μαζεύονταν δίπλα στη φωτιά να σπάσουν τα καρύδια και τα αμύγδαλα. Στη σόμπα πάνω βάζαμε φλούδες από πορτοκάλι ή μανταρίνι. Με αυτές και μοσχοβολούσε το σπίτι, ενώ οι νοικοκυρές τις χρησιμοποιούσαν και σαν αρωματικά για τα γλυκά. Τότε επειδή δεν είχαμε χριστουγεννιάτικα δέντρα στολίζαμε ένα κλαδί από πεύκο που το βάζαμε μέσα σε μία γλάστρα τυλιγμένη με βαμβάκι για να μοιάζει με χιόνι. Τα στολίδια ήταν καρύδια και φρούτα βαμμένα με μπογιά σε ασημί χρώμα.
Με τον ερχομό της καινούργιας χρονιάς έσπαγαν ένα ρόδι στο κατώφλι της πόρτας, για να έχουν πλούσια καρποφορία. Πολλοί βάζανε ένα σίδερο μπροστά στην πόρτα. Αυτός που έμπαινε πρώτος το πατούσε για να έχουν υγεία οι νοικοκυραίοι σαν το σίδερο. Στα αγροτικά σπίτια στην ξυλόσομπα ή στο τζάκι έριχναν μία χεριά άχυρα και, ενώ καίγονταν, έκαναν μία ευχή. Εκτός από την υγεία, τους ενδιέφερε να πάει καλά και η σοδειά, και αυτό το εύχονταν όταν ξαναέριχναν άχυρα. Τα παιδιά συνήθιζαν να κάνουν ποδαρικό στα σπίτια. Οι νοικοκυρές τα φίλευαν διάφορα καλούδια και σε πολλά μέρη τα έβαζαν να κάτσουν πάνω στα φρούτα, για να έχουν πλούσια καρποφορία και για να γεννούν οι κότες αυγά. Τα παιδιά, ως σύμβολο της αθωότητας, τα έβαζαν οι νοικοκυρές να ανακατεύουν τις στάχτες κάνοντας κάποιες ευχές. Η φωτιά εξαγνίζει και αποτρέπει το κακό και με τη στάχτη ράντιζαν το σπίτι για να φύγει κάθε πονηρό δαιμόνιο. Ακόμη έβαζαν τα παιδιά να καθίσουν σε σίδερο ή σκούπα. Το σίδερο για καλή υγεία και η σκούπα για καλή σοδειά.
Και τις Απόκριες τις γιορτάζαμε πολύ. Όλες τις ημέρες του Τριωδίου μασκαρεύονταν και επισκέπτονταν φιλικά και συγγενικά σπίτια αστειευόμενοι και περιπαίζοντας ο ένας τον άλλον. Αυτοσχέδια όλα τα μασκαρέματα, θύμιζαν, όμως, και αυτά πολλές φορές αγαπητές φιγούρες και ξεχασμένα επαγγέλματα. Αγαπητός ο «Μπουζάς», ο σαλεπιτζής που με τη φουφού, για να διατηρεί ζεστό το ρόφημα, και το μπακιρένιο κανάτι διαλαλούσε και έτερπε τους κατοίκους του χωριού που ήταν όλοι στην βόλτα. Μασκαράδες κάθε χρόνο διασκέδαζαν με τους αστεϊσμούς και τους χορούς. Είχαμε και στο Δοξάτο αναπαράσταση γάμου (με τη γνωστή σημασία της γονιμότητας), χορό με σκούπες και άλλα δρώμενα. Έρχονταν και από τα γύρω χωριά και παρουσίαζαν συχνά τις διάφορες σάτιρές τους. Δυσκολεύεται κανείς να ξεχωρίσει το ντόπιο στοιχείο από το ξένο σήμερα σε όλα αυτά τα δρώμενα. Επισκέπτονταν το τελευταίο βράδυ μετά τον εσπερινό της Συγχωρήσεως τα συγγενικά σπίτια και κυρίως τους σεβάσμιους γέροντες και αλληλοσυγχωρούνταν για τα λάθη που είχαν κάνει όλο αυτό το διάστημα. «Συγχωρεμένα» έλεγαν μεταξύ τους.
«Χάσκα» : Στις συναντήσεις αυτών των ημερών υπήρχε και διασκέδαση με παιχνίδια ομαδικά για μικρούς και μεγάλους. Στερέωναν ένα αυγό στον μπλάστρη και κάποιος μεγάλος περιπαίζοντας τους υπόλοιπους περιέφερε το αυγό σε κάποια απόσταση από τους παίκτες. Με τα χέρια πίσω προσπαθούσαν να πλησιάσουν το αυγό που πολλές φορές έφτανε πολύ κοντά στα στόματά τους. Ο τυχερός στο τέλος και αφού περνούσε από όλα τα στόματα σχεδόν, απολάμβανε το τυχερό αυγό. Στο αυγό βέβαια διακρίνει πάλι κανείς τη σημασία της ζωής και της αναπαραγωγής. Η διασκέδαση αυτή και το ξεφάντωμα πριν από τη Μεγάλη Νηστεία αναζωογονεί και ενισχύει τους ανθρώπινους δεσμούς και τις σχέσεις. Στο Δοξάτο, δεν γιορτάζουμε τα Κούλουμα όπως τα βλέπουμε αλλού. Αντί του όρου λαγάνα χρησιμοποιούσαμε τον όρο «βιταλιά». Πολλοί, ακόμη και σήμερα, με την έναρξη της νηστείας και την γιορτή των Αγίων Θεοδώρων νήστευαν για ένα τριήμερο χωρίς καθόλου φαγητό. Η ενορία μας τιμά τους Αγίους Θεοδώρους αυτήν την εποχή δύο φορές. Τη μέρα της γιορτής τους, δηλαδή το πρώτο Σάββατο των Νηστειών και τη μέρα του Αγίου Τρύφωνα, αρχές Φλεβάρη, προστάτη, των αμπελουργών. Και οι δύο σχετικές με την καρποφορία. Και οι δύο με τα κόλλυβα που φανερώνουν και την προχριστιανική πανσπερμία συνδεδεμένα με το θάνατο μα και την ευγονία. Και είναι σημείο επαφής, όπως είδαμε, ζώντων και κεκοιμημένων με το ψυχανέβασμα των ψυχών στον κόσμο και το «πέταγμα» ανάμεσά μας.
«Χαρταετός» : Όλη αυτή την περίοδο έβλεπε κανείς παλιά «δεκάδες φλέβες» να πετάνε στον ουρανό. Στο «τσάι» οι νεαροί μαζεμένοι παρουσιάζουν με μεγάλη περηφάνια τους χειροποίητους χαρταετούς και τις μικρότερες σαΐτες. Φλεβάρης, ο μήνας του χαρταετού και στο Δοξάτο, ευτυχώς, ακόμη βλέπει κανείς χαρταετούς να πετάνε. Ιδιαίτερα την Καθαρά Δευτέρα γεμίζει ο ουρανός του Δοξάτου πάλι από τους όμορφους χαρταετούς.
Στα Κύρια μαζεύονταν πολλές οικογένειες τα βράδια στα καφενεία και με τσαμπούνα και άλλα όργανα τραγουδούσαν, σκάρωναν στιχάκια και χόρευαν.
Την Σαρακοστή για το Πάσχα πάλι νηστεύαμε. Ειδικά όταν ξεκινούσε η Μεγαλοβδομάδα τηρούσαμε κατά γράμμα τη νηστεία. Την Κυριακή του Πάσχα, όμως, του δίναμε και καταλάβαινε. Αρνιά στην σούβλα ψητά, χοροί, τραγούδια, ό,τι μπορείς να φανταστείς. Μαζί με την Ανάσταση του Κυρίου ανασταινόμασταν και εμείς. Όλες οι οικογένειες μαζεύονταν, έρχονταν αδέλφια από μακριά, ξανασμίγανε μετά από χρόνια· ήταν πραγματικά μία Ανάσταση δική μας. Στις 12:00 όταν ο παπάς έλεγε το «Χριστός Ανέστη» όλοι εύχονταν ο ένας στον άλλον χρόνια πολλά και καλή υγεία. Τσούγκριζαν αυγά που είχαμε βάψει την Μεγάλη Πέμπτη και συναγωνίζονταν ποιανού το αυγό είναι πιο γερό. Οι πατεράδες με τα όπλα άρχιζαν τα μπαμ μπουμ για να τρομοκρατήσουν, όπως έλεγαν, αυτούς που δεν πιστεύουν στην Ανάσταση του Χριστού. Ένα μέλος της οικογένειας, κάθε χρόνο άλλο, έμενε στην εκκλησία το βράδυ της Ανάστασης για να παρακολουθήσει τη χαρμόσυνη λειτουργία. Οι άλλοι πήγαιναν στο σπίτι μεταφέροντας εκεί το Άγιο Φως που πήρανε από την εκκλησία. Νύχτα έβλεπες όλους τους δρόμους του χωριού να φεγγοβολάνε από τα κεράκια που κρατούσε στα χέρια ο κόσμος. Με το Άγιο Φως ο νοικοκύρης του σπιτιού πριν μπει μέσα σταύρωνε τρεις φορές πάνω από την είσοδο του σπιτιού για να εμποδίσει τα διαόλια να μπουν στο σπίτι και να βλάψουν την οικογένεια. Αφού μαζευόταν ολόκληρη η οικογένεια στο σπίτι, έτρωγαν την παραδοσιακή μαγειρίτσα, φτιαγμένη από εντόσθια ζώων (συνήθως κατσικάκι ή προβατάκι) και την επόμενη μέρα όλοι ήταν από νωρίς στο πόδι για να στήσουν όλοι μαζί την σούβλα που τότε ήταν χειροκίνητη, όχι μηχανική όπως τώρα.
Γλεντούσαμε και ευχαριστιόμασταν τη γιορτή της Πρωτομαγιάς. Αυτή την εποχή η φύση είναι στα καλύτερά της και είναι να τη θαυμάζει κανείς με την ομορφιά της. Οργανώναμε συντροφιές συντροφιές και πηγαίναμε στη φύση να ψήσουμε και να χαρούμε τα κάλλη της. Παίρναμε μαζί κιθάρες, παίζαμε και τραγουδούσαμε. Οι κοπέλες γυρνούσαν ολόκληρο τον κάμπο για να μαζέψουν κάθε λογής λουλούδια και να κάνουν το μαγιάτικο στεφάνι που έβλεπες κρεμασμένο σε κάθε κατώφλι. Έτσι «πιάναμε το Μάη», όπως λέγαμε. Οι φωνές ξεσηκώνανε τα πάντα, τα πευκάκια ήταν γεμάτα κόσμο, όχι μόνο από ντόπιους, αλλά και από ξένους που έρχονταν στην εξοχή για να απολαύσουν τον αέρα και την ομορφιά της.
Ο Δεκαπενταύγουστος ήταν η λαμπρότερη γιορτή του καλοκαιριού για όλους· ήταν αργία. Την ημέρα εκείνη όλοι παρατούσαν τις δουλειές τους και πήγαιναν στην εκκλησία. Διοργάνωναν κιόλας και κάποιες εκδηλώσεις προς τιμήν της Παναγίας, ειδικά πάνω στο Κεφαλάρι, στο μοναστήρι της Παναγίας. Επειδή πολλές γυναίκες γιόρταζαν δεν υπήρχε σπίτι που να μην είχε ούτε μία Μαρία να χαίρεται και να γιορτάζει.
Ακόμη μία γιορτή που τιμούσαμε ιδιαίτερα ήταν του Σταυρού. Σήμερα δεν έχει τόση σημασία όπως παλιά. Μετά τη λειτουργία όλοι περιμέναμε να προσκυνήσουμε την εικόνα και να φιλήσουμε το Σταυρό. Ο καθένας έκανε μία ευχή και ζητούσε να τον έχει καλά ο Θεός. Οι ευχές είχαν σχέση με την υγεία των ανθρώπων και τα βάσανα που τους έτρωγαν την ψυχή και τους στενοχωρούσαν πολύ.