Τελετουργίες από Π.Ε. ΔΡΑΜΑΣ, Δ. ΔΟΞΑΤΟΥ, ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Ήθη και Έθιμα

Χριστουγεννιάτικα

 «Στα ποντιακά έθιμα το ψάλσιμο γινόταν από παρέα παιδιών. Σαράντα μέρες έτρωγαν μόνο νερόβραστα φαγητά και αν κάποιος έτρωγε κάτι άλλο τότε του έλεγαν θυμάμαι «εμάρτιστεν ο αθεόφοβον» . Ανήμερα του Χριστού άρχιζαν τις επισκέψεις. Οι ευχές που ανταλλάσσανε ήταν «Σ έτη πολλά και να βοηθά και από καιρού μας». Οι νοικοκυρές του σπιτιούθ έδιναν στα παιδιά διάφορα φιλοδωρήματα «τσίρα» λεπτοκάρυα και έλεγαν και του χρόνου. Τα παιδιά ότι μάζευαν τα έριχναν στο δισάκι τους και το μοίραζαν με δίκαιο τρόπο. Τα πράγματα που άφηναν τα νεαρά κορίτσια εάν τα έπαιρναν κάποιοι από το χουριό παντρεύονταν συνήθως. Ανήμερα της Πρωτοχρονιάς ο γεροντότερος του σπιτιού έκοβε τη βασιλόπιτα και χώριζε μερτικό για την εικόνα, το σπίτι, τα ζώα και όλες τις ψυχές. «Στα θρακιώτικα υπήρχαν τα κάλαντα τα οποία μαζί με το δημοτικό τραγούδι και τα σατυρικά δίστιχα εξέφραζαν τη χαρά έκοβαν τη βασιλόπιτα είχαν το σούρβισμα όπου τα παιδιά με ένα χλωρό κλαρί κρανιάς χτυπούσαν τη σούρβα στην πλάτη του νοικοκύρη μαγείρευαν εννιά φαγητά το βράδυ μεταμφιέζονταν σε καμήλες.»

Αποκριές

Στην Θράκη άντρες και γυναίκες ντύνονται καρναβάλια με ότι πιο πρόχειρο και αστείο έβρισκαν. Οι πόρτες των σπιτιών ήταν όλες ανοιχτές και έκαναν γλέντια και πειράγματα και πρόσφεραν ξερά σύκα και δαμάσκηνα. Πολλοί άντρες κρατούσαν μεγάλα κέρατα ζώων γεμάτα με στάχτη και όποιον συναντούσαν στον δρόμο τον στάχιοναν. Στο τέλος όλα τα καρναβάλια κατέληγαν στην πλατεία. Την τσικνοπέμπτη οι νοικοκυρές όλη τη μέρα τσίκνιζαν τα φαγητά τους και το βράδυ γλεντούσαν όλοι μαζί. Έφτιαχναν καρυδόπιτες με σιρόπι. Το βράδυ έδεναν σε ένα σκοινί αποκριάτικο χαλβά και τα παιδιά κάθονταν γύρω γύρω και προσπαθούσαν να πιάσουν τον χαλβά με το στόμα τους. Του Αγίου Θεοδώρου οι γυναίκες πήγαιναν στην εκκλησία σιτάρια το διάβαζε ο παπάς και το έπαιρναν στο σπίτι»  

Σαρακοστιανά

Το βράδυ της Τυρινής έπρεπε « ναπόσουμε ούλα τ’ αντέτια» έλεγε η γιαγιά μου ώστε να είναι καθαρή η καρδιά για την Σαρακοστή. Πολλές γυναίκες και κορίτσια ξεκινούν με τριήμερη νηστεία πίνοντας μόνο νερά. Την Καθαρή Δευτέρα έπρεπε να πλυθούν με ζεστό σταχτόνερο όλα τα μαγειρικά σκεύη ώστε να φύγει το λίπος. Τώρα της Σταυροπροσκύνησης, έλεγε η γιαγιά μου « να πήγαινες επάνω στα βουνά, έπεφτε η μύτης απ’ τη μυρωδιά» 

Πασχαλινά

«Στη Θράκη οι νοικοκυρές έδιναν στα παιδιά τουλάχιστον ένα αυγό. Την Μεγάλη Πέμπτη. έπρεπε να βάφουν αυγά, όμως πριν από τον ήχο της καμπάνας του εσπερινού. Το πρώτο αυγό το κρατούσαν και το αφιέρωναν στην Παναγία για να σταυρώσουν με αυτό τα ματιασμένα παιδιά. Όλες οι κοπέλες ξαγρυπνούσαν στην εκκλησία μοιρολογώντας. Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής εκτός από το φως των αναμμένων λαμπάδων σε κάθε γειτονιά τα παιδιά έκαιγαν με κληματόβεργες τον Οβριό.  Το Μεγάλο Σάββατο οι γυναίκες επισκέπτονται τα μνήματα όπου έκαναν τρισάγιο και μοίραζαν στο χωριό κόκκινα αυγά και τσουρέκια.»

« Στον Πόντο έκαναν νηστεία. Οι νοικοκυρές από τη Μεγάλη Πέμπτη έκαναν τα τσουρέκια έβαφαν τα αυγά και πήγαιναν τα αυγά στην εκκλησία, μαζί με δείγματα των προϊόντων που παρήγαγαν τα χωράφια της οικογένειας και τα τοποθετούσαν είτε στο ιερό είτε σε μια γωνιά για να διαβαστούν. Ένα από αυτά έμπαινε στο εικονοστάσι. Τα λουλούδια του επιταφίου τα έβαζαν του εικονοστάσι και έφτιαχναν με αυτά φυλαχτά. Μετά τη δεύτερη Ανάσταση αρχίζουν οι ανταλλαγές επισκέψεων και οι νοικοκυρές προσέφεραν ρακί, τυρί κλπ.»

Ποντιακά έθιμα: γιαγιά Ελένη ετών 76

Θρακιώτικα έθιμα: γιαγιά Χρυσούλα ετών 70

[φωτογραφία: 1926 γλέντι και πασχαλινό πανηγύρι στο προαύλιο της εκκλησίας]

[φωτογραφία: Πόντιοι πρόσφυγες του χωριού μας γιορτάζουν το Πάσχα- φωτο δεκαετία 1920]

[φωτογραφία: έτος 1930. Πάσχα στο χωριό με το αρνί στη σούβλα]

[φωτογραφία: 1927. Δεύτερη μέρα του Πάσχα. Πανηγύρι του χωριού. Διακρίνονται οι οργανοπαίχτες Ηλίας Τσακάλογλου και Λάζαρος Σισμανίδης (προσφορά φωτγραφίας Μητσάκης Παπαδόπουλος)]

[φωτογραφία: 1927. Συγχωριανοί μας διασκεδάζουν στο πανηγύρι του χωριού]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία: Καρναβάλια στη βρύση του χωριού]

[φωτογραφία: συμβολικό όργωμα από το έθιμο του «καλόγερου»]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία: η παλιά καπναποθήκη όπως είναι σήμερα]

[φωτογραφία: Καθαρά Δευτέρα απ΄ τα παλιά στο χωριό μας] 

[φωτογραφία: στα Θεοφάνεια όταν τα παλικάρια του χωριού δεν υπολόγιζαν τα παγωμένα νερά της στέρνας]

Ευχή

Ιδώ ‘που τουν αφέντη μας ντ’ κυρά

Να τιμισ’ ου θιος του ψουμί του

Φλουρί τ’ άσπρου του λι. 

Του φλουρί διν’ς παίρν΄ς τρία

Στου πλιμάτ.

Πάντου να έχ’ φέντ’ς, κι να διν’

Κι να παίρν’, κι καρδιά να μην

Τουν πουνί.

Πέστι παλικάρια που χρόνι αμήν

Αμήν

Η κυρά Σαρακοστή

Την εποχή που δεν υπήρχαν ημερολόγια για να μην χάνουν τον λογαριασμό των ημερών ζωγράφιζαν επάνω σε χαρτί την Κυρά Σαρακοστή που παρέστανε μία γυναίκα χωρίς στόμα λόγω της νηστείας, χέρια σταυρωμένα και εφτά πόδια όσες και οι εβδομάδες της νηστείας. Κάθε Σάββατο στο τέλος της βδομάδας έκοβαν και ένα πόδι. Το τελευταίο το έβαζαν σε ένα σάκο ή καρύδι. Όποιος το έβρισκε ήταν ο τυχερός. 

[φωτογραφία]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία]

[φωτογραφία]

Σήκου σήκου συ αφέντη μ’

(λεγόταν κατά την είσοδο στην πόρτα του σπιτιού)

Σήκου σήκου συ αφέντη μ’

κι αν κοιμάσι σήκου κάτσι

κι αν κοιμάσαι σήκου κάτσι

κι αν κάθισι σήκου κι αν’ξι

Κι αν κάθισι σήκου κι αν’ξι

γιατ’ αρχόντι τα παλ’κάρια

γιατ’ αρχόντι τα παλ’κάρια

να σουν πούναν τα τραγούδια.

Να σου πούναν τα τραγούδια

πως γινιέταν νιος Χριστός μας

Πώς γινιέταν νιος Χριστός μας

κι η κυρά μας Παναγιά μας

κι η κυρά μας Παναγιά μας

τα ‘μουρφά μας παλικάρια!

Χριστός δω μέσα

(λεγόταν με το άνοιγμα της πόρτας από τον νοικοκύρη και κατά την είσοδο στο σπίτι)

Χριστός δω μέσα Χριστός δω μέσα

κι η Παναγιά μας κι η Παναγιά μας

Κι η Παναγιά μας

ξιλιυθιρώνει στις δάφνις πέφτει

Στις δάφνις πέφτει Χριστόν κάμπει

Χριστόν κάμπει, σαν ήλιους λάμπει

Σαν ήλιους λάμπει σαν νιο φιγγάρι

κι ου φέγγους φέγγει στουν νοικοκύρη

Κι ου νοικοκύρης μι τα πιδιά του

μι τα πιδιά του μι της γινιά του.

[φωτογραφία]

Χριστουγεννιάτικα Κάλαντα Δυτικής Θράκης

Π’ αρχοντικό κι αν βγήκαμε

σ’ αρχοντικό θα πάμι

θα πάμι στουν αφέντη μας τουν πολυχρουνισμένου

Που’ χει τα σπίτια ν ‘ τα ψηλά τα μαρμαρουστρουμένα

Που’ χει κι κόρη έμουρφη λιγνή κι μαυρουμάτα

λιγνή και μαυρουμάτα

 Ανοιξι πόρτα μ’ άνοιξι πόρτα της μαυρουμάτας

Έχου δυο λόγια να σου πω κι εκείνα ζαχαράτα

Δε φταίει του κρασί, δε φταίει του πουτήρι

Μον φταίει η θυγατέρα σου που στέκ’ στου παραθύρι

Σ’ αυτό του σπίτι που’ ρθαμι πέτρα να μη ραΐσει

Κι η νοικοκύρης του σπιτιού χίλια χρόνια να ζήσει

Και του χρόν’ καλύτερα.

Θρακιώτικα Κάλαντα της Πρωτοχρονιάς

Άγιους Βασίλης έρχιτι

Απού την Καισαρεία

Σέρνει μουλάρια δώδικα

Καμίλια δικαπέντι

Η μούλα η κανακαριά

Που σκώνει τουν αφέντη

Σηκώνει τουν κι θέτει τον

σι πράσινα λιβάδια

λιβάδια κι δρουσουπηγές

κι αυλές μαρμαρουμένις

Και βάλε του χιράκι σου

στην αργυρή σου τσέπη

και δως στα παλληκάρια σου

πεντ’ εξ ουχτώ δουκάτα

για να τα φαν για να τα πιουν

και για να τα τραγουδίσουν

για να τα φαν για να τα πιουν

να πούνι κι του χρόνου.

 

Κάλαντα των φώτων

Ήρθανι τα φώτα κι Φουτισμός

Αύριου τις Κυράς μας της Παναγιάς

Παναγιά Κουνόμα κι στα κιριά

κι στα θυμιατούρια καλάντισμα

Αη Γιάννη Αφέντη κι Πρόδρουμι

θέλου να βαφτίσω θιού πιδί

να του βγάλου Δρόσου κι Λίβανου

Ν’ αγιασθούν οι κάμποι κι τα νιρά

ν’ αγιαστί κι αφέντης μι την κυρά

Σήμιρα ντ α φώτα κι φουτισμοί

κι χαρές μιγάλες κι αγιασμοί

κάτου στουν γιουρδάνη τον πουταμό

καθιτ’ η κυρά μας η Παναγιά

σπάργανα βαστάει κι γιο κρατεί

κι τουν Αη Γιάννη παρακαλεί

Αη Γιάννη αφέντη κι πρόδρουμι

βαφτίσει κι μένα θιού πιδί.