Τελετουργίες από Π.Ε. ΡΟΔΟΠΗΣ, Δ. ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ-ΣΑΠΩΝ, ΣΑΠΩΝ

Πληροφορίες και αναλυτική παρουσίαση ενός εθίμου της Βορείου Ελλάδος

Σάπες Ροδόπης

Εγώ θα προσπαθήσω με απλά λόγια να καταγράψω σε λίγες γραμμές, τα τόσο ζωντανά, όμορφα περιστατικά από το έθιμο της γυναικοκρατίας, που αναβιώνουν οι γυναίκες των Σαπών. Οι γυναίκες από την Ανατολική Ρωμυλία (Βουλγαρία) και το χωριό Πέτρα της Ανατολικής Θράκης (Πετρινές). 

Το έθιμο αυτό το έφεραν από τα χωριά της Ανατολικής Ρωμυλίας (οι Βουλγαρίνες, όπως λέγονται) και ονόμαζεται “Μπάμπεντει”, δηλαδή η μέρα της Μπάμπως, ενώ το έθιμο που το έφεραν οι γυναίκες από την Ανατολική Θράκη, σημερινή Τουρκία, ονομάζεται “Μπαμπουγκουνού” στην Τουρκική γλώσσα.

Πρώτοι αναβίωσαν το έθιμο οι κάτοικοι του χωριού “Μονοκκλησιά”, του νομού Σερρών, οι οποίοι κατάγονται από την Πέτρα Ανατολικής Θράκης. Επίσης, το έθιμο αυτό αναβιώνεται στη Νέα Κεσσάνη Ξάνθης, στη Ξυλαγανή, το Χαμηλό, το Αρσάκειο, τις Σάπες, τη Στρύμη.

Είναι καθαρά θρακιώτικο έθιμο, ελληνικότατο. Με την ανταλλαγή των πληθυσμών μετά το 1922, ήρθαν από τα παράλια, απόδημοι της Ανατολικής Ρωμυλίας, από τον Άγιο Βλάσιο της Μεσημβρίας, της περιοχής του Πύργου της Βουλγαρίας. Στην περιοχή αυτή ζούσαν Έλληνες γνήσιοι, που ερχόμενοι στην Ελλάδα, έφεραν μαζί τους τις φορεσιές, τα τραγούδια τους και τις συνήθειές τους, τις πανάρχαιες.

Η μέρα της Μπάμπως ή Μπαμπώ.., όπως την έλεγαν παλιά, η μέρα δηλαδή της γιαγιάς, της μαμής για τους αρχαίους, που με τη σοφία και την πείρα της βοηθούσε τις έγκυες στη γέννα. Έτσι η γιαγιά από μάμμη έγινε μαμμή και μια φορά το χρόνο της αποδίδουν τις τιμές που τις πρέπουν, τιμώντας έτσι και τις γονιμοποιές δυνάμεις της φύσης.

Στην περιοχή της Στρύμνης οι γυναίκες διασκεδάζουν κεκλεισμένων των θυρών. Μακριά από τους άντρες τους και οι χήρες γυναίκες που τα πανάρχαια χρόνια έχαναν τις χαρές της ζωής μαζί με τον άντρα τους έβγαζαν το μαντήλι από την κεφαλή τους και χόρευαν τη μέρα της γυναίκας, μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα των αντρών.

Η κυρία Νίτσα Αντωνιάδου εξιστορεί:

“Γεννήθηκα στην Ξυλαγανή Ν. Ροδόπης. Την ημέρα της γυναικοκρατίας την θυμάμαι από τη μαμά μου, που όλες οι γυναίκες πήγαιναν κάθε μια στη δική τους μαμή. Η κάθε μία γυναίκα πήγαινε στη μαμή της σαπούνι, πετσέτα και ένα ζευγάρι κάλτσες. Εκεί της έριχνε νερό για να πλυθεί με το σαπούνι και να σκουπιστεί με την πετσέτα.

Μετά η μαμή την προσκαλούσε στο τραπέζι που είχε στρωμένο. Η μαμή περίμενε τις γυναίκες του χωριού ετοιμάζοντας τραπέζι, στο οποίο κυριαρχούσε λάχανο τουρσί με χοιρινό και φυσικά κρασί. Στη συνέχεια ακολουθούσε γλέντι. Στο τραπέζι έφερναν διάφορα φαγώσιμα και οι γυναίκες του χωριού.

Ύστερα από πολλά χρόνια ξεκινήσαμε να γιορτάζουμε τη μέρα αυτή στο Χαμηλό, μετά από προτροπή του αείμνηστου Σγουνή Τριαντάφυλλου γύρω στα 1968. Στο Χαμηλό ερχόταν και λίγος κόσμος από την κωμόπολη των Σαπών. Επειδή δεν ήταν ευπρόσδεκτος από το 1977, αποφασίσαμε πώς θα ήταν καλύτερα να γίνεται και στις Σάπες η αναβίωση του εθίμου.

Η γυναικοκρατία στις Σάπες ξεκίνησε με πρωτοβουλία δική μου (Αντωνιάδου Νίτσα), της Δημητριάδου Λαφίνας, της Πατρούλας Τζανίδου, της Παναγιώτας Ψωμιάδου και της Τραμπίδου Κατίνας.

Από τότε κάθε χρόνο, η ίδια ομάδα συγκεντρωνόμαστε και χωρίς προστριβές συνεχίζουμε αυτή την προσπάθεια. Στα τελευταία χρόνια μας βοήθησαν και συνεχίζουν να μας βοηθούν κι άλλες γυναίκες των Σαπών. Έτσι κάθε χρόνο την ίδια μέρα, 8 Ιανουαρίου, ξεκινάμε το πρωί, με συνοδεία οργάνων και γυρίζουμε την μικρή κωμόπολη χορεύοντας και φωτίζοντας. Έχουμε μαζί μας ένα μπακίρι με νερό και βασιλικό (επειδή το βασιλικό το φέρνει ο παπάς, το αντικαθιστούμε μ’ ένα κλαδί από κυπαρίσσι). Με αυτό φωτίζουμε τους συντοπίτες μας, οι οποίοι καλούνται να μας ανταμείψουν ρίχνοντας ένα νόμισμα μέσα στο μπακίρι. Με τα χρήματα αυτά, κάναμε το γλέντι που ακολουθεί όλο το βράδυ. Επίσης φτιάξαμε και τοπικές ενδυμασίες. Φυσικά πηγαίνουμε και στη μαμή, στην οποία προσφέρουμε πετσέτα, σαπούνι και κρασί.

Επίσης για την γυναικοκρατία μίλησαν τα παιδιά του γυμνασίου Σαπών, τα οποία ασχολήθηκαν πριν από αρκετά χρόνια, το σχολικό έτος 1994-95 με σχετική εργασία. Η γιορτή αυτή αφιερωμένη στην πρακτική μαμή, το πιο χρήσιμο και σεβαστό πρόσωπο του χωριού τα παλιά χρόνια. Η τιμητική μέρα είναι η επομένη του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή.

Πρωί- Πρωί όλες οι γυναίκες που είχαν εξυπηρετεθεί από τη μαμή, ετοιμάζονταν να την επισκεφθούν στο σπίτι της. Από μέρες εκείνη έχει φρεσκάρει το σπιτικό της, το στρώνει με τα πιο βαριά και καθαρά στρωσίδια και περιμένει τις επισκέψεις. Ανάλογα με την οικονομική κατάσταση της, η κάθε μία γυναίκα ετοιμάζει και το δώρο που θα προσφέρει στη Μπάμπω. Συνήθως είναι: ένα μαντήλι, μια πλάκα σαπουνιού, λίγα κέρματα και απαραίτητα ένα μπουκάλι ούζο.

Κάθε γυναίκα σηκώνεται πολύ πρωί-πρωί, τρέχοντας να μην την δει “άντρα μάτι”, και αφού φέρει στο χέρι της μία κανάτα νερό ζεστό φτάνει στο σπιτικό της Μπάμπως. Στην πόρτα της από πολύ πρωί περιμένει και η Μπάμπω. Φτάνοντας, η γυναίκα χύνει ζεστό νερό στην Μπάμπω για να πλύνει τα χέρια της. Αυτό επαναλαμβάνεται σε σειρά ετών μέχρι που η γυναίκα αυτή να “ξεπαιδιάσει”.

Σε περίπτωση που θα σταματήσει την εκπλήρωση της υποχρέωσης αυτής, θα πληρώσει πολύ ακριβά την ολιγωρία της, διότι στα χέρια του παιδιού θα βρίσκονται σ’ όλη του την ζωή οι ακαθαρσίες της μαμής.

Αφού προσφέρει και τα υπόλοιπα δώρα, μπαίνει μέσα στο σπίτι. Σε λίγο, θα φτάσουν εκεί όλες “οι εξυπηρετηθείσες”. Με τη σειρά της η Μαμή, πρέπει να ευχαριστήσει για την επίσκεψη-τιμή που της έγινε. Στο τράπεζι τοποθετεί διάφορα γλυκά και απαραίτητα λίγο ούζο. Οι επισκέπτριες προσφωνούν τη μαμή με διάφορες ευχές, σχετικές προς το έργο της: “Χρόνια πολλά μαμή μας. Να μας ζήσεις.” και ανάλογα με τον καημό της, καθεμία λέει: “Αρσενικά πάντα να φέρνεις στη ζωή ή θηλυκά να ξεγεννάς”. Ακολουθεί ο χορός που τον σέρνει η μαμή.

Σε μερικά άλλα χωριά λέγεται ότι επικρατούσε και το εξής έθιμο. Όταν γινόταν ο πρώτος χορός, υποχρέωναν την μαμή να εμφανιστεί στο κέντρο του χορού “εν Αδαμιαία περιβολή, διότι και εκείνη έτσι τους συμπεριφερόταν στη γέννα.

Τούτη η πρωινή επίσκεψη, αποτελεί την πρώτη φάση της όλης εορταστικής εκδήλωσης για χάρη της Μπάμπως. Οι γυναίκες φεύγουν για το σπίτι τους, για να επαναλάβουν την “έξοδο της Μπάμπως”, το απόγευμα.

Το απόγευμα όλες πάλι οι γυναίκες του χωριού, καθώς και κόσμος πολύς μαζεύονται στο σπίτι της Μπάμπως, για να παρακολουθήσουν την έξοδο. Στο μεταξύ έχει κατάλληλα ετοιμαστεί ένα δίτροχο αμάξι που κάθεται η μπάμπω. Το ζυγό φέρουν στους ώμους τους δύο γερές γυναίκες και σέρνοντας τον, κατευθύνονται προς το ποτάμι ή σε άλλη πηγή, συνοδευόμενες από τις θερμές και ευχάριστες εκδηλώσεις του πλήθους. Εκεί θα βαφτίσουν τη μαμή ρίχνοντας την στο ποτάμι. Τούτο γίνεται για να αγιαστεί στα “φωτισμένα νερά” η Μπάμπω και έτσι εξαγνισμένη να επιδοθεί και πάλι στο θεάρεστο έργο της. Στο σημείο αυτό κλείνει ο κύκλος των εορταστικών εκδηλώσεων για χάρη της Μπάμπως.

Τα παιδιά του δημοτικού, από την εργασία τους την περσινή είπαν: "το έθιμο της γυναικοκρατία γιορτάζεται στις 8 Ιανουαρίου, την ημέρα αυτή συνηθίζεται οι γυναίκες να γυρνούν στους δρόμους από σπίτι σε σπίτι χορεύοντας και πίνοντας κρασί. Αντίθετα οι άντρες μένουν στο σπίτι κάνοντας όλες τις δουλειές, δηλαδή μαγείρεμα, πλύσιμο, φροντίδα των παιδιών, σκούπισμα και μάλιστα επιδεικτικά την ώρα που περνάει η πομπή των γυναικών μπροστά από το σπίτι καθενός απαραίτητη και η ποδιά. Άντρες στον δρόμο δεν επιτρέπεται να κυκλοφορούν, ούτε να εμφανίζονται στα καφενεία όπου πηγαίνουν συνήθως. Αν οι γυναίκες συναντήσουν στην πορεία τους κάποιον άντρα έχουν το δικαίωμα να τον κυνηγήσουν, να τον ξυλοφορτώσουν, να του πάρουν τα χρήματά του, να τον βρέξουν, ακόμα και να του βγάλουν τα ρούχα. Το τιμημένο πρόσωπο το κουβαλούν πάνω σε δίτροχο αμάξι που είναι στολισμένο με λουλούδια, μπαλόνια και το σέρνει ένα γαϊδουράκι ή στους ώμους τους δύο γερές γυναίκες.

Σήμερα οι γυναίκες ντυμένες με παραδοσιακές στολές επισκέπτονται τη μαμή, που βρίσκεται στο κέντρο υγείας και της προσφέρουν τα δώρα της. Η μαμή πλένει τα χέρια της με το νερό και το σαπούνι κάνοντας έτσι, ό,τι ακριβώς έκανε παλαιότερα η Μπάμπω, πριν από κάθε γέννα.

Αφού τελειώσει η τελετή του εξαγνισμού, το γλέντι θα συνεχιστεί το βράδυ σε κοσμική ταβέρνα, με μουσική, φαγοπότι μέχρι πρωίας. Οι αστεϊσμοί συνοδεύουν τις εύθυμες παρέες των γυναικών που γλεντούν αμέριμνες, μια και όλα στο σπίτι είναι τακτοποιημένα από τον σύζυγο, τα παιδιά ταϊσμένα και διαβασμένα για την επόμενη μέρα του σχολείου.

Στο γλέντι ακούγονταν παλαιότερα πολλά σόκιν, ενδεικτικά μερικά αποσπάσματα από ποιήματα: "Μικρούλα μου αφρόπλαστη θέλω να σου τη βάλω, τη φλογερή αγάπη μου βαθιά μέσα στην καρδιά σου. Θέλω με τα χεράκια μου λιγάκι να στο πιάσω, το όμορφο κεφαλάκι σου με τα σγουρά μαλλιά σου”

"Ανέβηκα στην πιπεριά, γεια και χαρά σας βρε παιδιά. Βλέπω μία κόρη που άλλαζε και την καρδιά μου σπάραζε και μου λέει: -Μη φοβάσαι βάλ' το χέρι σου και πιάσε. Την επιάνω στο μάγουλο, μοσχοτριαντάφυλλο..."

Με το έθιμο της γυναικοκρατίας, ασχολήθηκε η Γαλλίδα Φρανσουάζ, η οποία φοίτησε ελληνική φιλολογία, έκανε τη διατριβή της επισκεπτόμενη επιτόπου τις Σάπες και συγκέντρωσε πληροφορίες από κατοίκους της περιοχής. Το βιβλίο της περιλαμβάνει διηγήσεις, φωτογραφίες, χάρτες της Θράκης, αποσπάσματα από το βιβλίο του Κ. Μόσχου Κούκου, "Στα βήματα του Ορφέα" και ευχαριστήριες επιστολές σε πρόσωπα που βοήθησαν με τη συμβολή τους στην ολοκλήρωση του επίπονου έργου της.

Παραθέτω αποσπάσματα από δύο πρακτικά της επίτροπης οργάνωσης του εθίμου στις Σάπες:

 "Σήμερα, 8 Ιανουαρίου 1998 αναταράξαμε τα νερά της καθημερινότητας της μικρής μας κωμόπολης. Κέφι, ζωντάνια, μουσική και παράδοση συναντήθηκαν με τη μαμή- μπάμπου να διασχίσουν τους κεντρικούς δρόμους, να αστειευτούν, να σκεφτούν, να φωτίσουν, να χορέψουν, να τραγουδήσουν και να περιφέρουν την επιβλητική παρουσία των γυναικών επιδεικτικά για να θυμίσουν σε όλους, τους σημαντικούς ρόλους που διαδραματίζουν στη σημερινή κοινωνία".

“Πρακτικό της 8ης πρώτου μηνός, έτους 2002:

Μόλις λίγες μέρες ανέτειλε η χιλιετία. Η γυναίκα πέρασε διά πυρός και σιδήρου τον περασμένο αιώνα για να φτάσει στην ανατολή, τον νέο αιώνα κατάφερε να κατακτήσει ψήφο, ίσο ημερομίσθιο, ισότιμες θέσεις εργασίας, ίσες ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης, δικαίωμα εκλέγεσθαι στα κέντρα εξουσίας και την δια κόσμου ισότητα των δύο φύλων.

 Η ιστορία μας, η πολιτισμική μας ταυτότητα, οι ιδιαιτερότητες του θυελλώδους λαού μας, η θρησκεία μας, τα έθιμά μας τι θα απογίνουν; Θα παραμεληθούν, θα παραδοθούν στην ισοπέδωση, στην παγκοσμιοποίηση;

 Ενώσαμε λοιπόν τις φωνές μας κάτω από τους δυνατούς ήχους των νταουλιών, για να φωνάξουμε ότι θα προστατεύσουμε τις παραδόσεις μας και τα έθιμά μας και θα προσπαθήσουμε να τα κληροδοτήσουμε στις επόμενες γενεές.

 Δώσαμε το σύνθημα της διάσωσης της λαϊκής μας κληρονομιάς. Βαρύ φορτίο καινούργια αγώνες και πάλι ακουμπισμένη στους ώμους μας"

Τελειώνοντας, αναφέρω ότι το έθιμο της γυναικοκρατίας, φέτος το 2003, παραδόθηκε από τα μέλη της επίτροπης οργάνωσης στο σύλλογο γυναικών Σαπών. Με το πρωτόκολλο παράδοσης, το σημερινό συμβούλιο του συλλόγου γυναικών δεσμεύεται να τηρήσει ανέπαφη και αναλλοίωτη την αναβίωση του εθίμου, ώστε αυτό να μην παραλειφθεί, όποιες κι αν είναι οι συνθήκες και να μην περιοριστεί ο εορτασμός σε ένα τυπικό γλέντι. 

Από τα πρακτικά παράδοσης αναφέρομαι στην περιγραφή του εθίμου. Η μέρα είναι αφιερωμένη στη μαμή, είναι αφιερωμένη στο θαύμα της ζωής που πραγματώνεται μέσα από τη γυναίκα. 

Αναπαριστά μία γέννα, που σηματοδοτεί το ξεκίνημα της ζωής για κάθε πλάσμα, στην οποία πρωταγωνιστής εκείνα τα χρόνια ήταν η μαμή. Ήταν το πρόσωπο του οποίου η παρουσία ήταν καθοριστική στο να ακουστεί το πρώτο κλάμα που σήμαινε τη ζωή. 

Έτσι πέρασε στο χρόνο και παρόλο που η σύγχρονη εποχή επέβαλε μεθόδους εκσυγχρονισμένες και απλοποίησε τις διαδικασίες, έμεινε διαχρονικό σύμβολο, συνδεδεμένο με τη γυναίκα, συνδεδεμένο με το μοναδικό ρόλο της γυναίκας που άντεξε αναλλοίωτος στο χρόνο, το ρόλο του να κυοφορεί και να γεννά.

Με νταούλια και ζουρνάδες έχουν τη διάθεση να διαλαλλήσουν την παρουσία τους, ντυμένες με θρακιώτικες ενδυμασίες, περιδιαβαίνοντας τους δρόμους της κωμόπολης κάνουν κατάληψη ανδροκρατούμενων χώρων, δέχονται δώρα ή μάλλον αρπάζουν δώρα, μιας και το καλεί η μέρα και η κυριαρχία τους. Προσπαθούν να δείξουν ότι αυτή τη μέρα οι ρόλοι αντιστρέφονται και μπορούν να τα καταφέρουν παντού, εξίσου καλά. 

Καταλήγουν στο δημαρχείο για την κατάληψη της αρχής του τόπου.

 Το βράδυ το γλέντι, φτάνει στο αποκορύφωμα...