Τελετουργίες από Π.Ε. ΞΑΝΘΗΣ, Δ. ΑΒΔΗΡΩΝ, ΠΗΓΑΔΙΩΝ

Ανήμερα την Πρωτοχρονιά στην εκκλησία πήγαιναν σχεδόν μόνο άντρες αφού
τελείωναν με τις πρωινές εργασίες στα ζώα τους.
Οι νοικοκυρές από τα χαράματα έπρεπε να σηκωθούν και να φτιάξουν τη
βασιλόπιτα που ήταν πίτα με φύλλα ως συνήθως ήταν γαλατόπιτα ή τυρόπιτα.
Περιμετρικά και ανάμεσα στα φύλλα τοποθετούσαν το νόμισμα (την κισιά) καθώς
και άλλα σημάδια που τα βάζανε μέσα σε μπαλάκια από ζύμη.
Τα σημάδια που βάζανε ήταν:
το νόμισμα για τα οικονομικά του σπιτιού. Ήταν καλό να το τύχει κάποιος που δεν
ήταν σπάταλος.
Καλαμπόκι για τις κότες και το καθάρισμα του κοτετσιού.
Σιτάρι για τα σπαρτά και τη φροντίδα τους
Ξυλάκια για το σπίτι
Κριθάρι για τα πρόβατα
Άχυρο για τα μεγάλα ζώα
Χόρτο από τη σκούπα για το σκούπισμα και το καθάρισμα του σπιτιού και της
αυλής.
Κάρβουνο για τη φροντίδα και άναμα του τζακιού ή της σόμπας
Όλα αυτά γίνονταν με την πίτα γιατί το νόμισμα ήταν ένα, τα μέλη όμως της
οικογένειας πολλά. Έτσι θα έχουν όλοι λόγο να πάρουν κάτι και να αρχίσουν τα
πειράγματα.
Πέρα από αυτήν την πίτα είχαν και άλλες γλυκές πίτες, όπως σουσαμόπιτα ή
πλιγουρόπιτα. Ένα άλλο έθιμο της πρωτοχρονιάς ήταν η κλώσα. Βάζανε το πρώτο
παιδί που θα πήγαινε στο σπίτι τους να καθίσει πάνω στη σκούπα που τότε ήταν
από χόρτο. Δίνουμε στο παιδί γλυκά και κουλούρια να τρώει και να κάθεται ήσυχο.
Το έθιμο αυτό είχε να κάνει με τις κλώσες να είναι ήσυχες για να κλωσούν τα αυγά
τους και τα κλωσόπουλα που θα βγούνε να είναι φαγανά, να μεγαλώνουν.
Αν δεν πήγαινε κανένα παιδί, τότε για να αποφύγουν τυχόν ανεπιθύμητες
επισκέψεις, όσον αφορά το έθιμο μόνο βάζανε για κλώσα ένα από τα δικά τους τα
παιδιά. Η αλήθεια είναι ότι όλα τα παιδιά θέλανε να καθίσουν γιατί παίρνανε και
επιπλέον γλυκά και ζαχαρωτά.
Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς που τα τραγουδούσανε παραμονή το βράδυ έχουν
κάτι διαφορετικό από τα υπόλοιπα. Ειδικά μετά τη μέση του τραγουδιού.

ΚΑΛΑΝΤΑ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΣ
ΑΠΟ ΤΟ ΧΑΤΖΗΓΥΡΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ

Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μας δεντρολιβανιά
Κι αρχή καλός μας χρόνος εκκλησιά (δις) μετ' άγιο θρόνος.
Αρχή ου βγήκε ο Χριστός, Άγιος και πνευματικός
στη γη, στη γη να περπατήσει και να μας και να μας καλοκαρδίσει.
Άγιος Βασίλης έρχεται και δε μας καταδέχεται
από - από την Καισαρεία συ' σαι Αρχό - σύ 'σαι Αρχόντισσα κυρία.
Βασίλη πόθεν έρχεσαι και δε μας καταδέχεσαι

και πούθε κατεβαίνεις και δε μας επιτυχαίνεις.
Από τη μάνα μ' έρχομαι κι εγώ σας καταδέχομαι
κι στο σχολειό μου πάω, πέστε με κάτι να κάνω
Βαστάει εικόνα και χαρτί ζαχαροκαλαμοζυγωτή
χαρτί και καλαμάρι δες κι εμέ το παλικάρι.
Το καλαμάρι έγραφε τη μοίρα του την έλεγε
και το χαρτί ομίλει άσπρε μου χρυσέ μου ήλιε
-Κάτσει να φας κάτσει να πιείς, κάτσει τον πόνο σου
να πείς κάτσει να τραγουδήσεις κι να μας καλοκαρδίσεις.
-Ιγώ γράμματα μάθηνα τι να σας πω τι πάθαινα.
- Πες μας την αλφαβήτα, πως την πέρασεις τη νύχτα.
- Χλουρό ραβδί, ξηρό ραβδί μπροστά στην πόρτα σου να βγει
χλουρά βλαστάρια μπέτα, ροϊδουκόκκινη βιουλέτα.
Κι απάνου στα βλαστάρια της
κι στα περικλωνάρια της
πιρδίκια κηλαηδούσαν
κι δε μας το μολογούσαν.
Δεν ήσουν μόνου πέρδικις
γαριφαλιές λιβέντικες
ήταν κι τα πιρδικάκια
άσπρα μου γλυκά ματάκια
κατέβικι μια πέρδικα
που πιρπατεί λιβέντικα
να βρέξει το σκληρό της το φτιρό της
κι βρέχει τον αφέντη μας του Ρήγα του λιβέντη μας
τουν πουλυχρουνημένου κι στουν κόσμου ξακουσμένου.

ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ

Είναι ένα έθιμο που μέχρι τις μέρες μας γίνεται αναλλοίωτο σχεδόν όπως γινόταν
στον τοίχο της πατρίδας.
Κανείς δεν γνωρίζει πως και γιατί καθιερώθηκε έτσι ο τρόπος εύρεσης του
Σταυρού ενώ είχαν νερά και ποτάμια και στην πατρίδα αλλά και εδώ. Η διαδικασία
ξεκινάει από την παραμονή των Φώτων με τον Αγιασμό των υδάτων που γίνεται σ'
ένα καζάνι μέσα στην εκκλησία. Απ' αυτόν τον Αγιασμό παίρνουν οι πιστοί και
ραντίζουν στα χωράφια τους, στα μαντριά τους και στους σταύλους. Φωτίζει δε και
ο παπάς σ' όλα τα σπίτια του χωριού.
Οι καλικάντζαροι (καρκάντζαλοι ή καρκαντζέλια) ότι φάγανε - φάγανε και ότι
πείραξαν - πείραξαν. Τώρα ήρθε η ώρα του φευγατιού. Βγήκαν από τα σπίτια και
τα κελάρια και τα μαντριά. Είναι γύρω από το χωριό κρυμμένοι στους θάμνους,
στις τζίγρες, στα ρουμάνια, πιστεύοντας ότι κάτι δεν θα πάει καλά και θα γυρίσουν
πίσω.
Ανήμερα τα Θεοφάνεια μετά τη Θεία Λειτουργία αρχίζει ο Μεγάλος Αγιασμός. Το
καζάνι που τώρα χρησιμοποιούμε την Παλαιά Κολυμβήθρα γανωμένη και για
πρακτικούς λόγους έχουν τοποθετήσει βρυσάκια, στην κολυμβήθρα λοιπόν γεμάτη
με νερό γίνεται ο Αγιασμός. Κάποιος συγχωριανός από την προηγούμενη χρονιά
που έχει το Σταυρό και θα πούμε πως παίρνει στα χέρια του από τον Ιερέα ένα
Σταυρό 30-35 εκατοστά κρατώντας τον με ένα καθαρό λευκό μαντήλι. Λένε ότι
είναι πάρα πολύ καλό σημάδι για την υγεία και καλό του χωριού από βραδύς των Φώτων να κάνει παγωνιά και να παγώσουν τα νερά.
Ο Ιερέας αρχίζει τον Μεγάλο Αγιασμό, το εκκλησίασμα περνάει και προσκυνάει το
Σταυρό φιλώντας τον. Αυτός που έχει το Σταυρό στέκει μπροστά στην Ωραία Πύλη
έξω από το Ιερό Βήμα.
Ήδη τα παιδιά μικρά και μεγάλα είναι έξω από το ναό κρατώντας από μία εικόνα
Αγίου από τα σπίτια τους ή τους δίνουν οι επίτροποι της εκκλησίας. Μόλις ο Ιερέας
αρχίσει το τροπάριο της Βάπτισης "εν Ιορδάνη Βαπτιζομένου Σου Κύριε...", αυτός
που έχει το Σταυρό βγαίνει τρέχοντας από την εκκλησία και ακολουθούμενος από
τα παιδιά φωνάζει Κύρια - Λέησον - Κύρια Λέησον (Κύριε Ελέησον - Κύριε
Ελέησον). Σχεδόν τρέχοντας κάνουν τον κύκλο του χωριού λέγοντας συνέχεια το
"Κύριε Ελέησον". Όσοι από τους κατοίκους δεν ήταν στην εκκλησία βγαίνουν στις
άκρες του χωριού, στα σταυροδρόμια για να χαιρετήσουν και να προσκυνήσουν το
Σταυρό κρατώντας στα χέρια (οι νοικοκυρές) θυμιατά και εικόνες.
Τα ζώα μέχρι και πριν 20 χρόνια τα βγάζανε από τους σταύλους για να ευλογηθούν
και αυτά. Τώρα είναι η στιγμή που οι καρκάντζαλοι το παίρνουν πλέον απόφαση
οριστικά και φεύγουν όσο πιο γρήγορα μπορούν.
Ο Αγιασμός προχωράει και μόλις τελειώνει γίνεται ένας πανικός ποιος θα
πρωτοπάρει αγιασμό μέσα σε κανατάκια που περιέχουν και ένα κλωναράκι
βασιλικού. Από τον Αγιασμό αυτόν πίνουμε λίγο αφού την προηγούμενη ημέρα
νηστεύαμε. Πρώτα πίνουμε τον Αγιασμό και μετά το αντίδωρο (πρόσφορο) της
εκκλησίας. Τον Αγιασμό αυτόν τον κρατάμε ένα χρόνο στα σπίτια μας χωρίς να
πάθει τίποτα. Τον έχουμε για κάθε δύσκολη στιγμή.
Ήδη επιστρέφουν από το "Κύρια - Λέησον". Ο Ιερέας έξω από το ναό με τους
πιστούς προϋπαντούν το Σταυρό και όλοι μαζί μπαίνουν στην εκκλησία. Ο κάτοχος
του Σταυρού ο "Νονός" ή "Κουμπάρος" παραδίδει στον Ιερέα μπροστά στην Ωραία
Πύλη το Σταυρό και αρχίζει η διαδικασία της εύρεσης του Σταυρού για τον
καινούριο χρόνο. Η οικογένεια του "Νονού" φτιάχνει μικρά παξιμάδια κάποτε ήταν
απλά ψωμάκια, τώρα είναι τσουρεκάκια ίσως και αγορασμένα περίπου (200)
διακόσια τεμάχια. Μέσα σ' ένα από αυτά που τοποθετούνταν σ' ένα υφασμάτινο
καθαρό λευκό σακί που γίνεται γι' αυτό το σκοπό, τοποθετείται ο Σταυρός μικρός
σε μέγεθος.
Από την προηγούμενη ημέρα σφάζουν και ένα αρνί το τάμα (κουρμπάνι) για την
υγεία, το οποίο νεροβρασμένο το τεμαχίζουν (ψαχνά) σε βουκίτσες.
Πρώτα μέσα στην εκκλησία κάθονται όλοι στις θέσεις τους και ο παπάς στην
Ωραία Πύλη. Προσφέρουν σ' όλους από ένα κομματάκι κρέας και στη συνέχεια θα
μοιράσουν τα παξιμάδια αφού ανακοινώσει ο Ιερέας ότι θα πάρουν πρώτα οι
χωριανοί αρχηγοί οικογενειών από ένα και στη συνέχεια οι επισκέπτες. Ο Σταυρός
δεν βγαίνει από τα όρια του χωριού. Οι ετεροδημότες τον αφήνουν σε φίλο που
έχει τη δυνατότητα να τον κρατήσει ή στην εκκλησία αναλαμβάνοντας όλα τα έξοδα
φροντίδας του Σταυρού.
Πρώτα παίρνει παξιμάδι ο Ιερέας και στη συνέχεια περιφερόμενοι με το σάκο
παίρνουν και οι υπόλοιποι. Μέχρι να τελειώσουν δεν πρέπει κανείς να αναφέρει
ότι βρήκε το Σταυρό. Μόλις ειπωθεί το όνομα του καινούριου Νονού και εφ' όσον
είναι χωριανός τότε τρέχουν τα παιδιά στο σπίτι του για τα συγχαρίκια (τον μουσδέ
όπως λέγανε παλιά). Αφού λοιπόν τελειώσει όλη αυτή η διαδικασία, όλοι μαζί
συγχωριανοί και φίλοι παρακάθονται σε φαγοπότι που παραθέτει ο "Νονός" της
προηγούμενης χρονιάς. Όσο για τον καινούριο "Νονό", χαρές, ευχές και όλα τα καλά. Το γλέντι κρατάει σχεδόν όλη την ημέρα με τραγούδια και χορούς.
Σχετικά με το σταυρουδάκι που μπαίνει στο τυχερό παξιμάδι, είναι ένα μικρό
ασημένιο, πολύ φθαρμένο, το φέρανε μαζί τους οι άνθρωποι από την πατρίδα, το
χατζηγύρι της Ανατολικής Θράκης. Εύγε σε αυτόν που το είχε κερδίσει τον
τελευταίο χρόνο παραμονής στην πατρίδα το 1922. Εύγε του γιατί μπορεί να
άφησε πίσω του μέρος των οσίων και Ιερών του, να άφησε το Βιός του. Θυμήθηκε
όμως το Σταυρό και τον έφερε μαζί του στην καινούρια πατρίδα.
Εδώ και μια εικοσαετία κατασκεύασε ένας Νονός ένα καινούριο, χρυσό και τώρα
είναι δεμένα και τα δύο μαζί. Λέγανε οι παππούδες και προπάππουδες ότι ο
σαράφης, δηλαδή ο χρυσοχόος που το φτιάχνει πρέπει να είναι τόσο καθαρός και
γυμνός όπως τον γέννησε η μάνα του.
Το θεωρούσαν μεγάλη ντροπή και μεγάλο κακό να χαθεί το σταυρουδάλι. Από
αφηγήσεις, κάποτε στην πατρίδα κάποια οικογένεια το έχασε ή κατ' άλλους το
πήραν τα ποντίκια. Θεώρησαν τις καταστροφές και τις αρρώστιες που τους
βρήκαν Θεία Δίκη. Όσο για την οικογένεια που της συνέβη το κακό, ξεκληρίστηκε
ολόκληρη.
Για να επανέλθουμε στον καινούριο "Νονό" μετά το γλέντι που παρέθεσε ο παλιός,
πάνε όλοι μαζί στο σπίτι του καινούριου και κάνουν ένα μικρό γλέντι. Η νοικοκυρά
δίνει λεφτά σ' αυτούς που της πήγαν τα συγχαρίκια και τους μαντηλώνει με μια
πετσέτα (τους την βάζει στον ώμο). Λίγο - πολύ, όλες οι νοικοκυρές περιμένουν να
είναι οι εκλεκτές του Σταυρού και όλοι οι άντρες να είναι αυτοί που θα κερδίσουν.
Οι υποχρεώσεις για το Σταυρό είναι μεγάλες. Το καντήλι πρέπει να καίει μέρα -
νύχτα (ακοίμητο) και ο Σταυρός σε δωμάτιο καθαρό που να κοιμούνται μόνο μικρά
παιδιά. Αν κάποιος δεν έχει χώρο, τον δίνει στην εκκλησία αναλαμβάνοντας και το
λάδι που χρειάζεται για να καίει το καντήλι αν θέλει να είναι ο "Νονός" και
οικοδεσπότης στη διαδικασία της επόμενης χρονιάς των Φώτων.

ΚΑΛΑΝΤΑ ΠΟΥ ΛΕΓΑΝΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΜΟΝΗ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ Ή ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ

Σήμερον τα Φώτα κι ο φωτισμός
σήμερον ο Μέγας ο Αγιασμός.
Έρχεται ο Κύριος Χριστός
λέγεται ως άνθρωπος ταπεινός
και φωνή ακούσθη εξ' ουρανού
και εις μαρτυρίαν Υιέ Θεού.
- Ιωάννη αφέντη και πρόδρομε
δύνασαι βαφτίσεις Θεού παιδί
- Δύναμαι και θέλω και προσκυνώ
και τον Κύριό μου παρακαλώ
Τρέμω και φοβάμαι και δειλιώ
μόνο να σ' αγγίξω θα' λα καγώ
- Έλα έλα φίλε μου μη δειλιείς
και το βάπτισμά μου μην αργοπορείς.
'Γω είμαι το λύχνο και συ το πυρ
Πως να σε βαφτίσω Θεέ πατήρ
θάλασσα σε είδε και έφυγε
και ο Ιορδάνης εστράφηκε
και το Άγιο Πνεύμα στην κορυφή
ως περιστέρα σου κατεβεί.

- Έλα και κρυφούτσικα να σου πω
μέσα εις τ' αφτί σου ένα μυστικό.
Ήρθα για να δώσω παράδειγμα
εις τους χριστιανούς το βάφτισμα.
Να το πάρουν όλοι καθολικά
άντρες και γυναίκες και τα παιδιά
να 'χουν και ο κόσμος χρόνους πολλούς
και εις τα αμαρτίας καθαρισμούς.